(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Geschichte der Moralstreitigkeiten in der römisch-katholischen Kirche seit dem sechzehnten Jahrhundert : mit Beiträgen zur Geschichte und Charakteristik des Jesuitenordens"

, 
p- 
, 
... . 
. 
"' . 
, . 
. 
'\ ... 
" 
. 
, , 


t. , , , 
. , 
. \. 
. 
. 

 
 () 
- 
 
.. 
, I' 
, 
. 
, . 
. 'I 
c-... 
 
, 
.
. , 
. ' 
, 
. "- 
..... 
() , 
, 
-. 
'" 
\
 r -- 
 
. ( 
a j-'....rr 
. . 
-- 
1. , 
..... 
ì 
'
 
 . ".A \ 
. 
'>- 

 )
 , 
, 
. 
 , 
.. . , . \: 
-( 
- . 
 / 
. 
. 
"- 
, 
" 
--- 



. 



-. VV\.I- 




Geschichte 


der 


Moralstreitigkeiten 


in del" 


I.O))lisc]l- ka tllO lisc]lell I{il--C]l e 


seit clenl sechzehnten Jahrl1unílert 


m i t B fit r ä g e n Z II r G e s chi c It t e u n d C h a r a l t e r i s t i k d 
 s J e s nit e II I} r dell s. 


Auf Grund ungedruckter Aktellstücke 


bearbeitet uml b('rausgegebf'u yon 


Ignaz VOl1 DöllingeI' uud Fl". Heinrich Reusel1. 


Zweiter Band. 
(A k ten s t ü eke.) 


",,,,. 

 .
!l') 

 

íJ 
It . - --'.- 


 ," 
. . C. II- 
49>. ,,--s

 .. 


Nördlingen 1889. 
Verlag der C. H. Beck' schen Buchhandlung. 


J 



. 


AlJe Rec-hte vorbehalten. 


Dl'lWk yon C. H. Beck in N5rrlliugél1. 



Inhalt. 


Die del' Inhaltsaugabe in Parenthesc beigefügtc Seitenzahl uezeichnet die Stelle des ersten 
Bandes, \\0 das betreffende Document besprochen wird. 


Erste Abtheilung. 
1. P. P. La Quintillye an ùen General Oliva über die Jcsuiten in Süd- 
Frallkreich, 1. Juli 16G6 (S. 57) 
2. Oliva's Antwort, 17. Aug. 1666 (S. 59) 
3. 4. Del' Provinzial an La Quilltinye und ùessen Alltwortcll, 
Iai 1666, 
Beilagen zu :No. 1 (S. 58) 
5. La QUilltillye an Innocenz XI., 8. Jan. 1679 (S. 59) 
li. 7. Gutachten del' Patres D. Brunacci und C. Sesti über ùen Zwist 
des Generals Gonzalez mit dcl' fr311zöshchcll Regierung, 27. bezw. 
28. l\Iai 1689 (S. 138) . . . . . . . . . 
8. Del' französische Assistent Fontaine an den deutschen Assistenten 
E. Tl'uchsess über das Verhalten des Generals in clem Zwiste mit 
J?rankrcich, 14. Kov. 1689 (S. 1:38) . . . . 
9. Gutaehten yon Aeg. Estrix Uber das 'Yerk von )1. ùe Elizalde, Febr. 
11)89 (S. 142) . 
In. Bericht yon Ambr. Ortiz über die Vertiuehe. die Veröfl'entliehung 
des Buehes yon Gonzalez zu verhindern (S. 147. 155) . . 
11. Denksehrift yon Estrix zu Gunsten del' Veröfl'entlichung des Buches 
'\ on Gonzalez (Examen rationum etc.), 1693 dem Pal)ste und meh- 
rerell Carùinälell Überreieht (K 1 G 7) 
12. Compendium opusculi etc. (über del.L Probabilismus), yon Gonzalez, 
Sommer 1693 (S. 195) . . . . 
13. Denksehrift zu Gunsten del' Gestattung del' Bekämpfung des Proba- 
bilismus im Jesuitenorden, 16Ç)2 (S. 170) .... 
1 t. Denkschrift zu Gunsten del' Yeröffelltlichung des Buches von Gon- 
zalez, 1692 (S. 171) . . . . 
15. Auszug aus dem Gutaehten del' Revisoren üLer das Buch yon Chr. 
Bassler (gehört zu Ko. C6, S. 243) .... 
16. Eille Stelle aus .Ko. 11. abgcschrieLen ron Truchsess (S. 50. 168) 


Seite 


1 
12 


14 
17 


HJ 


21 


23 


45 


49 


ü3 


73 


81 



o 
91 



IV 


Inhalt. 


Seite 


17. Entwurf del' Antwort del' Assistenten auf die Vermittlungsvorschläge 
des Secretärs Estrix, Dec. 1692 (S. 174) ......... 92 
18. Del' Secretär Estrix an die Provinziale über die Sitzung del' Inqui- 
sition vom 26. Juni 1693 (S. 190) ......... 9.i 
19. Fr. Diaz an Gonzalez: er möge sein Buch nicht veröffentlichen, 25. 
Oct. 1691 (S. 148) . . . . . . . . . . . . . . . .. 95 
20. B. Paintner an Truchsess über die Uebersendung des in DiHingen 
geùruckten Buches von Gonzalez nach Rom, Pruntrut 22. April 1692 
(S. 154) . . . . . . . . . . . . . . 98 
21. P. Segneri an GOllzalez: er dürfe sein Buch nicht veröffentlichen, 
Rom 8. Juni 1692 (S. 158) . . . . . . . . .. 99 
22. B. Paintner an Truchsess über die Veröffelltliclmng des Buches von 
Gonzalez, Augsburg 22. Mai 1693 (8. 195) .... 101 
23. Bittschrift des Provinzials Fr. l\iigno (:Miño) von Toledo an den König 
von S!JRnien, Herbst 1693 (S. 189. 213) ....... . 102 
24. Bericht del' Madrider Jesuitell, 16. Juli 1693 (S. 188) 109 
25. Bericht über das Verhalten des P. Sarmiento, Aug. 1693 (S. 188) 110 
26. Schreiben des Cardinals Aguirre an den König von Spanien, 26. April 
1693, und Gegellbemerkungen eines spanischen Jesuiten (S. 185) 115 
27. Die Assistenten an Kaiser Leopold über den Streit mit dem General, 
3. Nov. 1693 (S. 210) .... . . . . . . . . .. 118 
28. Brief (von P. Diaz?) über die Procuratoren-Congregation, Rom 22. 
Nov. 1693 (S. 222) . . . . . . . . . . . . . 119 
29. Brief (von P. 
iiller?) Über den Beschluss del' Procuratoren-Congre- 
gation, 'Vien 19. Dec. 1693 (S. 224) . . . . . . . 120 
30. 31. L. Sabrall an Truchsess über die Procnratoren-Congrcgation, 
Genua 9. bezw. 16. Jan. 1694 (S. 223) . . . . 121 
32. B. Paintncr an Truchsess Über dcn Beschluss del' Procuratoren-Con- 
gregation, Augsburg 28. Jan. 1694 (S. 223. 227) ...... 123 
33. Auszug aus einem Briefe aus Rom 6. l\Iärz 1694 Über den Beschluss 
del' Procuratoren-Congregation (S. 228) .. . . . . 124 
34. 35. I. Diertins an Truchsess üùer den Streit del' Assistenten mit 
dem General, NOWgOI'od 4. bezw. 17. Juli 1694 (S. 225. 247) 125 
36. Bittschrift eines Jesuiten an den Pa!Jst gegen Gonzalez und Über 
den Beschluss del' Procuratoren-Congregation (S. 229) . . 129 
37. Die Assistenten an Gonzalez: er möge die Schriftstücke Über den 
Beschluss del' Procuratoren-Congregation nicht veröffentlichcn lassen, 
12. Aug. 1694 (S. 231) 130 
38. Dellkschrift del' Assistenten für die Procuratoren-Congregation, Nov. 
1693 (S. 219) . . . . . . . . . . . . . 131 
39. Scriptum Anonymi, Vertheidiguug del' Assistentel
, Kritik des Ver- 
haltens des Generals, N othwendigkeit eiller General - Congregation, 
Herbst 1693 (S. 201) . . . . . . . . . . . . 137 
40. Vertheidigung des Beschlusses der Procuratoren-Congregation vom 
18. Nov. 1693 von D. Brunacci (S. 228) .... 141 



lnhah. 


'T 


Seite 


41. Denkschrift Über die Nothwendigkeit einer General-Congregation 
(S. 164) . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 
42. Brevis Synopsis ùe editione libri Patris Gèneralis etc., Erwiederung 
auf die yon Gonzalez versamlte Dellkschrift mit demselùell Titel, 
1693 (S. 193) . . . . . . . . . . . . . . .. 153 
4:3. 44. Bemerkungen über den Beschluss del' Procuratoren-Congregatioll 
vom 18. Kov. 1693 (S. 227) . . . . . . . . . . . 155 
45. Denkschrift über die Nothwelldigkeit einer General-Congregatioll, Nov. 
) 156 
1693 (S. 222 . . . . . . . .. ..... 
46. Erklärung del' Assistenten übel' die VermittlungsvorschHige des P. 
'Volff, Nov. 1693 (S. 211) .............. 158 
47. Brief an Ph. Regans, Provinzial zu BrÜssel, Über den Beschluss der 
Procuratoren-Congregation (S. 214. 224) ......... 15
 
48. Brief übel' dell Beschluss del' Procuratoren-Congregatioll und die 
Haltung del' Höfe von 'Vien und ::\Iadriù (S. 228) . . . . .. 160 
49. Xotizen über die AmtsfÜhrullg des Generals, von Truchsess wahr- 
schein1ich 1694 odeI' 1695 geschrìeben (S. 247) . . . . 162 
50. Bemerkungen gegen die Veröffentlichung des Buches von Gonzalez 
(S. 172) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 
51. Brief aus Belgiell über ein Schreiben yon Estrix an P. de la Fon- 
taine (S. 1(2). . . . . . . . . . . . . . . 163 
52. Bemerkungen gegen die Yeröffentlichung des Buches von Gonzalez 
(S. 172) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 164 
53. 54. Auszug aus del' von Gonzalez (VOl' Ende Juni 1(93) versandtell 
Synopsis mit Gegenbemerkungen (S. 191) . . . . . . . . . 165 
55. Brief aus Rom nach Spallien uber den Beschluss del' Procuratoren- 
Congregation vom 18. Kov. 1693 (S. 223) . . . . . . . .. 167 
56. Gonzalez an die Provinziale, 14. Aug. 1694: del' Papst hat den lle- 
schluss del' Procuratoren-Congregation fÜr ungÜltig erklärt (S. 22G) 168 
57. P. Fr. de la Chaise an Gonzalez über sein Buch und dell Beschluss 
del' Procuratoren-Congregation, Paris 1. Sept. 1694 (S. 229. 233). 16!) 
58. P. ChI'. Rassler in Dillingen all Truchsess über sein Buch gegcIl 
Gonzalez, 14. Oct. 1694 (S. 236) . . . . . . 169 
59. Rassler an ùen Secretär Guarini, 17. Nov. 1694 (S. 20Ö) 173 
60. Rassler an Tluchsess, 24. Nov. 1694 (S. 236) . . . . . . .. 175 
61. Guarini an Rassler, Rom 4. Dez. 1G94 (S. 239) . . . 177 
62. Rassler an Guarini, 29. Dec. 1694 (S. 239). . . . . 178 
63. 64. Rassler an Truchsess, 29. Dec. 1694 und 18. 
Iai 1ö9,t"j (S. 240. 241) 182 
65. TIassler all Guarini, 22. Juni 1695 (S. 240). . . . . . . .. 1t>7 
61). Gonzalez an den Provinzial Fr. Rhem übel' das Buch von Rassler, 
27. Aug. 1695 (dazu gehört ßO. 15, S. 243) 1!)Ü 
67. J.\assler an Guarilli, Anfang 1695 (S. 240) .. ..... 191 
G8. Bemerkungen gegen die Veröffentlichung des Buches \ on Gonzalez 
(ans dem J. 1692? S. 172) . . . . . . . . .. 194 
69. Denkschrift von P. Segneri gegen Gonzalez, Allfang 1693 (S. 178) 1
15 



VI 


IllhaIt. 


SeitE' 
70. Anträgc fÜr die General-Congregation von 1696 (S. 247) . . 201 
71. 72. Anträge von J. de Palazol fUr die General-Congregation, 4. uncl 
18. Oct. 1696 (S. 249) ...... 202 
73. 74. Anträge für die General-Congregation (S. 247) . . . . 20G 
75. Anträge del' AssÍstentell fUr die General-Congregation (S. 251) 208 
76. Antrag fÜr die Gcneral-Congregation Üùer die Verbindung del' Aemter 
des Secretärs ulld des Admollitors (S. 2 i8) 208 
77. Deukschrift VOll Gonzalez Über denselben Gegenstand (aus dem J. 
"1692?) S. 141) .............. 20
 
78. Denkschrift von Gonzalez Üùer sein Verhalten gcgen die Höfe von 
l\Iadrid nud 'Vien, Sommer 1693 (S. 190) 211 
79. Erklärung Innocenz' XII. VOl' dem Beginne del' Geperal-Congregation 
im Nov. 1696 (S. 250) . . . . . 213 
80. Bemerkungen Üùer den erstell Beschluss del' General-Congregation 
von 1696 (S. 251) ..... . . . . . 214 
81. 82. Bemerkungen von Truchsess Üùer das 6. Decret del' General- 
Congregation yon 1696 (S. 253) . . . . . . . . . 214 
Nachtrag. Rassler an Truchsess, 29. JUlli 16
5 (gehört hiuter No. 65, 
S. 241) . . . . . . . . . . . . . . . 210 


Zweite Abtheilung. 
1. Auszug aus einer Denkschrift von P. A. Posscvinus fÜr 'Vilhelm V. 
von Baiern, 1583 (8. 6.57) ......... 223 . 
2. Die Pars speculati va del' Ratio studiorum von 1592 (S. 4 7
)) 225 
3. Facultäten fÜr Card. 1\lorone, als er 1576 zum Reichstage nach Re- 
gensburg ging (S. 515) ..... .... 244 
4. Facultäten fUr die Jesuiteu in Baiern und in den nördlichell Pro- 
villzell, 1584 (S. 512) . . . . . . . . . . . . . . 247 
5. Ein Jesuit an einen Assistenten Üùer cin neues Buch Üùer den Ge- 
horsam (S. (25) . . . . . . . . . 2&0 
6. J. Gretser an Canl. Bcllarmin über soille Vertheidigung Bellarmills, 
Illgolstadt 23. Juni 1608 (S. 542) . . . . 2Gl 
7. A. Contzen an Bellarmin, Über das Verbot des Buches von 1\1. Be- 
canus, l\Iainz 26. 1tIärz 1(j13 (S. 543) 252 
8. Bel1armin all A. Contzen, ilber ein Pasquill gegen Paul Y., Rom 
30. Nov. IG13 (S. 548) . . . .. ...... 259 
9. A. Contzell an Bellarmin, Üùer das Citiren von Ketzern, l\lainz 24. 
Dec. 1618 (S. 547) . . . . . . . . . . . . . . 2GO 
10. A. Contzell an Bellarmin, über die Ccnsur seiner Schriften u. s. W., 
l\Iaillz 14. :l\Iärz 1614 (S. 548) . . . . . . . 262 
11. Bellarmill an COlltzell, Über die Censur seiner SchrifteR u. s. W., 
Rom 15. April 1614 (S. 548) ........ 263 
12. Bischof Johalln Flug von Aspermont von Chur an Card. Bellarmin, 
Üher kircbliche Verhältnisse in Granbünden nnll Veltlin, FÜrsteu- 
ùurg 10. Jan. 1614 (S. 553) . . . . . . . . . 2ß4 



Illhalt. 


-rl[ 


Sc-itC' 
13. llcllarmills Alltwort, nom 1. April 1614 (S. 554) 2f.j:) 
14. )1. Becallus an Bellarmill, über die den Lutherallerll in 1\ieder- 
Oesterreich gewährte Religionsfreiheit, 'Viell 8. Aug. 1620 (S. 554) 2G:J 
Vi. Ein Abschllitt aus cineI' Yertbeidigullgsschrift des Fr. Suarez Über 
seine Lehre von del' brieflichen Beichte, 1605 odeI' 1û06 (S. 535) 2GG 
16 -18. Gutachten von vier Jesuiten über die ZurÜcknahme del' vhae 
vocis oraculo ertheilten Privilegien durch die Bulle Urbans VIII. yom 
20. Dec. 1631 (S. 515) 274 
19. Kotizen Über C. Scioppius' Angriffe gegen die Jesuiten, die L. Forer 
aus Rom gesandt wunlen, urn 1633 (S. 567. 574) . . . . 286 
20. Eingabe eines Jesuiten an die Index-Congregation gegen G. Scioppius, 
urn 1634 (S. 560. 572) 287 
21. Eingabe von L. Forer an die Inquisition gegell G. Scioppius, lû35 
(S. 5(1) 295 
22. Del' Assistent Th. Busaeus an den Provinzial A. 'YeIser, Über die 
\Yiderlegnng des Scioppius, Hom 27. Oct. 1632 (S. 5G5) 300 
2.3. Del' General Vitelleschi an den Provinzial 'Y. 
lundbrot, über die 
'Viderlegung des Scioppius durch L. Forer u. s. w., Rom 1633 
(S. 565) 300 
24. 'Y. 
Iunùbrot an L. Forer über Scioppius' Allgriffe, l\IÜnchen 1. Aug. 
1633 (S. 567. 5(7) . . . . . . . . . 30 I 
25. A. de Albertis an L. Forer Über Scioppius' Angriffe, Trient 28. Aug. 
1633 (S. 567) . . .. .... 302 
26. Notizen über Scioppius' Angriffe, die L. Forer aus Rom gesandt 
wurden, 1. Dec. 1635 (S. 575. 583. 586) 304 
27. Brief aus Spaniell an P. Laymann über das Eillschreitell del' Inqui- 
sition gegen antijesuitische Schriften, 15. Juli 1634 (S. 585) 306 
28. A. de Albertis an L. Forer Über Scioppius' Angriffc, Tricllt 2G. :Kov. 
1634 (S. 572) . 306 
29. 30. Rotizen über Scioppius' Angriffe, die L. Forer aus Rom ge- 
sandt wurden, 21. nnd 28. Jan. lö34 (S. 567. 579) 307 
31. Hugo Roth an L. Forer Über Gravina's Vox turturis, Eùersherg 27. 
Jan. 163G (S. 584) 309 
32. L. Forer an Urban VIII. Über G. 
ciûpl'iu
, }6ä9 (S. [)G0) . 311 
33. 34. A. de Albertis an L. Forer Über die Censur-Schwierigkeiten, auf 
we1che er mit seinen Schriften gegen Scioppius stiess, l\Iailand 1. Jan. 
1642 und 31. J uli 1641 (S. 587) 311 
35. M. Vitelleschi an N. 'Yidmann über die Ernemulllg J. ùe Lugo's 
ZUlli Cardinal, Rom 19. Dec. 1643 lS. 667) 316 
36. V. Caraffa an S. Yeibe1in über BÜchercpnsur, Rom 6. Juni 1648 
(S. 654) . . .. ........ 317 
37. V. Caraffa an L. Keppler üLer die ileichtväter yon .FÜrsten u. B. W., 
Rom 30. 
Iai 16-18 (S. (49) . . . 318 
38. V. Caraffa an L. Keppler Übcr H. 'Yallgnerecks politische Schrift- 
stpllerei u. s. w., Rom 12. :l\liil'z 1lJ49 (S. 655) 319 



'TITI 


Inhalt. 


Beite 


39. P. vYibortus ** an 1\1. Ram, allcrlei Xarhrichtel1, Angsburg 8. Apl'H 
1G51 (S. 523) . . . . . . . 321 
40 - 51. G. Speiser an N. 'Vidmal1l1, BericlJte Übel' die beiden Gellerals- 
wahlen des J. 1652, Rom 23. Dec. 1651 his 21. J\iärz lß52 (S.594) 321 
52. Decrete del' Congregatio super statu regulariurn yom 10. Febl'. 1654 
und 27. J uH 1655 Über kleine KWster in ltalien (S. 523) 338 
53. Verordnung des Jesuitengenerals J. P. OHva vorn 14. ßlärz 1665 über 
lntercessiones und Besuche yon Frauenzimmern (S. 645) . . .. 341 
54. Anträge del' obcrdeutschen Provil1zial-Congl'egationen yon 1665 und 
1682 und Antwortcn del' Genel'ale OHva und Noyelle (S. 521. 522. 666) 343 
55. Bericht über eine Vision del' Neapolitancrin Johanna ab Alexandro 
1598 (S. 528) . . . . . . ... . .. .... 345 
56. Reveladoncs de iis qui salvantur in Societate (::). 526) 347 
57. Visionen des P. 
latthaeus Franciscus Cyprianus 1637 (S. 5:10) . 349 
58. Aufzeichnung del' Giovanna Barbel'ini über Offenbarungen del' 
Iaria 
1iagdalena de' Pazzi (S. 530) ...... 350 
59. Bericht Über ein "\Vunùer des P. 
Ial'cellus Alastrilli IG40 ulld Über 
die Erscheinung eines verstorbenen Jesuiten in Tournay 1641 (S. 531) 351 
60. Gutachten über eine Schrift über die Beichte (S. (55) 352 
G I. Kurfürst lVlaximilian an den Papst, bittet urn die Heiligsprecbul1g 
ùes Ignatius yon Loyola (S. 665) . . . . 353 
62. KurfÜrst l\faximilian an den Papst, bittet urn die Erhebllng des 
Festes des h. Ignatius zu einem Festurn duplex und urn die HeiIig- 
sprechung des Job. Card. Lusitanus, 21. Febr. 1646 (S. 666) 354 
63. Rundschreiben des Generals Oliva über cine Schrift yon Th. Ray- 
nand, 10. Juli 1666 (S. (37) . . . . . 355 
64. Cölestinus Sfondrati, Abt yon St. Gallen, an einen J eSlliten Über 
sein Regale sacerdotium, St. Gallen 1. Fcbr. 1693 (S. 610) 356 
65. Ein Jesuit an den Abt Sfondrati Über ùasselbe Buch (S. 610) 356 
G6. Bericht cines Jesuitcn über eine Disputation del' Carmeliter uuù 
Jesniten in Köln Ul1Ù Über das Einschreiten des Erzbischofs Colbert 
yon Rouen gcgen den Jesuitel1 CJ. Buffler, 1697 (S. 630 UllÙ 617) 358 
67. P. Canisius an den Erzbischof von Sa]zùurg, Rom 17. Juni 1566 
(S. 657) 360 
68. C. Portner an den Provillzial Ul'aVellegg, lJittet urn die Entlassung 
aus dem Orden, Sulzbach 5. IVlai 1639 (S. (40) 361 
69. Chr. Schorrer an den General Oliva über P. Theodorich Beck, Pruntrut 
3. Mai 1663 (S. (42) . . . . . . . . . . e. .... 362 
70. Oliva an Schorrer Über del1selben, 31. lVlai 1G64 (S. 64
) 363 
71. Ein Jesuit an den General, I{lagen Über allerlei Missständo, Feld- 
kirch 23. Aug. 1668 (S. 646) 364 
74. Warnungsbrief an einen Ungenal1nten (G. Scioppius? S. 593) 374 
75. Del' Proviu
ial dcl' oberdelltscben Provinz an den General, healltragt 
die Entlassung des M. Schöc11, 1713 (S. (42) . . . . . 375 



Tnhalt. 


IX 


Seite 


76. A. Gurnp an den Provinzial 
I. Böck, bittet urn Entlaêsung aus drm 
Orden, Freiburg 7. Juni 1713 (S. 641) ..... 375 
77. Instruzione a' principi della maniera con la quale si governano Ii 
patri Giesuiti, 1617 (S. 659) . . . . 376 
7S. Denkschrift libel' die :Mittel zur Erhaltung und Verbreitul1g des ka- 
tholischen Glaubens in ùen gernischten und protestantischen Gegenden 
von Deutschland, urn 1600 (S. (62) 390 
79. Fr. v. Aerssen, hol1ändischer Gesandter in Paris, an Oldenbarnevelt, 
über Streitigkeitell bei del' Krönung Ludwigs XITI., Paris 26. Oct. 
1610 (S. 541) . . . . . . . 394 
80. 81. Derselbe an ùenselben, über die Unterdrückung des Buches von 
Bellarmin gegen Barclay, Paris 5. und 14. Dec. 1610 (S. 538) 394 



Verzeichlliss der Stellell des erst en Bandes, an ,vel. 
chen die ßerichtigungen zu den Doclilnenten stehen. 
Bd. 11 s. BJ. I S. Ed. II. S. Bù. I S. 
2-19 57 159 212 
20-22 139 löO 224 
23-43 142 161 228 
45-48 156 102 247 
49- 62 168 IG3. IH4 172 
64 -73 196 166 192 
73-81 171 167. 168 223 
82-89 172 169 . 226. 229 
90 243 170-177 237 
94. 95 19ö 177-181 239 
95-98 149 182. 183 240 
98 155 184-187 241 
99. 100 158 188-190 240 
102-108 213 190. 191 243 
103 187 191-194 240 
109-114 188 194. HJ5 172 
115-117 185 196-201 178 
119. 120 228 203 -205 249 
120. 121 224 209. 210 141 
121 22:3 211-21:3 190 
123. 124 223 213 251 
126-128 225 215 . 253. 254 
129. 130 229 21G -218 241 
131 281 223 -225 657 
132-136 219 22G 485 
138-140 201 227 -210 495 
141--148 228 2 i 11-244 504 
153 -155 193 244-247 515 
156--158 222 247-249 512 



Berichtigullgen. XI 
Bd. II S. Ed. I S. Bd. II S. Ell. I S. 
251 û25 322. 32
 596 
231. 252 542 32a. 324 597 
253 -258 544 324. 325 598 
259. 260 550 32.5 --327 clOO 
260- 262 547 327. 328 601 
262. 263 548 329. 330 603 
264. 265 554 330. 331 604 
265. 26G 555 332 G05 
267-274 536 333. 334 606 
274 -277 517 334 - RB6 G08 
278- 283 518 3;]13. 337 609 
28:3. 284 519 338-341 523 
285 520 041. 342 645 
28ö. 287 57& 34:1 344 521 
288-29.1 560 345 - 347 528 
295- 299 5ü
 347-349 525 
300 565 349. 350 530 
300. 301 5üU 350 531 
301. 302 577 351. 352 532 
302. 
0:3 5
4 35;3. 354 666 
304. 305 583 355 . 638 
30G 585 356 -358 613 
307 573 358. 359 631 
307-309 5
0 359 618 
309 585 :3tjO 657 
310. 311 56:
 361. 362 640 
311-314 590 362. 363 643 
314 -3IG 5S9 363. 3G4 644 
316. 317 667 363--372 647 
317. 318 654 374. 375 593 
318. 319 649 375. 376 642 
320 650 376-390 659 
321 523 




1 


1. 


Epistola Patrls Petri Jjfi Quintinye e societate J esu 
ad l
. P. Paululll Oliya eiusdell1 socictntis Praepositulll 
genCl'alenl. *) 


P. IJa Quintiuye führt beim Onlensgeneral übcr drei Punkte Re
chwerJe: 
1) nùer die verùerLliche Moral des Ordens, sich auf den GrunLlsatz stii.tzenù: 
was lJona fide geschieht, ist nie Sünde. Au
führlicher Reweis seiner Behaul
t- 
nug- aUs Schl'iften unli öffentlichen uml privat.f'n Aensserungcll von Onlensnut- 
glï'ëdf'rn: Pl:>l"sünliche Anfeinùungen una V pl'theidigung; 2) libel' die Anwenùung 
diesel' :l\foral im Beichtstuhl lUlll auf ùer Kanzel; 3) Ubel' c.1as Verhalten del' 
Y orgesetztc'n geg-en diejenigen. \V{
lche jene ycrdcrbliche 1\Ioral lehren o.h'r 
brkämpfc>n; Anklagen gegen ihn und Zurücksetzung seiner Person. 


It eve r e 11 d e a d III 0 dum Pat e r. 
Pali 1 Julii 1 GGG 
Tria luaxinlÍ lll0111Cllti Paternitati vest rap habeo proponf'ntla, 
dp qnihns ranI volni fa cere certiorenl, nt hnn llluneri IHeo f'rga 
societatenl llostrnll1 et salntenl l)roxilni, cni tota incnmhit, quanl 
conscientiae nleae stÏtunIis facialll satis. 
PrinHllll caput est circa ùoctrinanl lnoral
ln, qna nostrorUIU 
}lon1innnl p lerique ne dicaul 0111UeS in Aquitania sunt Ïlnbuti; 
alterlllu circa n1odull1 se gerendi eorunu1enl in praecipni
 mn- 
neribus obenndiR quae spectant ad regilnen et cUi"alu alliularnnl; 
tf:"rtinn1 vero circa agendi rationenl qnalll tenel1t erga suLditos, 
qui praesunt in his ]ocis. 
Haec antenl tria inter se ita conllexa suut, ut si peccetnr 
in prinlo a prinloribus, in a1i1s duobus peccari quoque necesse 
sit.. U nde profecto tot et tanl lnagna oriul1tur illconlllloda non 

()hlln societati sed 
tianl Reipublicae christianae, ut ulirari satis 
non queanl quod tan tis 111a]is 11u11un1 efficax adhibeatur reuIedÏlu11. 
Scio quillem quid S. Ignatius in eonstituHonilms, quid congregat.iones in 
<1e('re
is, quirl in epistolis suis praepositi generale
 nobis commendent qlh1ad 
doctnnam, nee }mto quemquam ex nostris, qui li'cris dant operam, ea ignorare, 
ll
hilominus tamen iacent illa omnia stat uta : quin imo quo magis malum pro- 
h!betur, eo maiOl'a vicletur sum ere incrf'menta. Jam enim a plurilms annis 
nget atque adolescit in hae provincia doctrina quaedam seu axiom a circa mores 
qUOtl ita longe lateque protenditur, ut si pervcrsum est, sicut existimo, sit 
plane cur tinwamus, ne totan1 penitus doctrinam moralem, ni abrogetur, cor- 
rumpritf: ac labefactet aliqualldo. In eo quoque iuxb. communem illorum scn- 
tentiam explicato continetur quidquid fere est laxitatis et corruptelae al'ud 
authores magis famosos, qui de rebus ad conscicntiam pcrtinentibus tractarunt: 
ex eo quotiaie oriuntur errores innumeri; eo profligantur 1eges divinae et 


*) Codex Vaticanus Nro. 7327. Pag. 80 sqq. 


1 



2 


humanae, innumera peccata excusantur, denique turbantur omnia, et est cau
a 
potissima ni faIlor, si a nonnullis nostrorum, ut fama fert, in iis rebus offensulll 
est, cur societas nostra ita nunc passim male audit et traducitur, ut notavit 
postrema congregatio generalis. COllgreg. II. decreto 22 anno IG61. IlhHl 
axiom a de quo iam agitur est axioma de bona fide quod sic se habet: 
bona fides operantis aliquid mali semper eum excusat a p.eccato, 
vp,l quod idem est: quidquid fit bona fide, nunquam est peccatum, 
quia, inquiunt, quemadmodum omne quod non est ex fide, peccatum est iuxta 
})aulum, ita ex opposito omne quod est ex fide, non est peccatum, unde sat.is 
constat, quid velint et intelligant per bonam fiùem, etiamsi aliunde non 
baberemus. Bona fides igitur, de qua hic disputamus, et quam affirmant semper 
excusare a peccato, est iuxta mentem ipsorum conscientia operantis illi dictans 
rem, quam operatur, esse bonam et honestam, id est minime peccaminosam: 
sicut mala fides est conscientia operantis illi dictans rem, quam operatur, esse 
malam. Nam per fidem, de qua hic agit Apostolus, nihil aliud intelligunt 
praeter conscientiam seu dictamen ratiQnis.. Ita ut, si eos audiamus, ubicumque 
reperitur illa bona fides, seu actus.. ille, quo iudicat operans se non peccare id 
operando quod operatur, ibi nullum unquam sit peccatum, quidquid mali operetnr. 
Illud autem dogma nostrorum hominum mentes ita occupavit, ut eorum 
neminem fere videam a quo tanquam axioma theologicum contra quoscumque 
impugnantes, et quidquid adduci potest in contrarium, non teneatur mordicns 
ac propugnctur sicut pro aris et fods. Ips i e t ia III i un i 0 I' e s, ubi primum 
e domo probationis egressi sunt, ilIa doctrina - tanquam doctri nae 
Jansenistarum oppositn ab iBis imbuuntur. En, inquiunt, germana 
societatis doctrina, en dogma quod tenent Omnes Jesuitae, ut a m u I tis au d i vi 
saepius, quod nempc ibi nunquam sit peccatum ubi non sit 
actua]is et praesens cognitio qua iudicet operans se male 
ope I' a ri; quia, ut volunt, talis cOg"nitio est necessarium quid et essentialp ad 
peccandum. Cum autem illa cognitio praesens et actualis, quam contendunt 
esse necessariam ad peccandum, non possit una et simul reperiri cum bona fide, 
inde arguunt quod ubicunque reperitur bona fides, ibi non possit esse peccatum. 
Sed nimia facilitas, qua volunt illam bonam fidem posse haberi, atque 
ideo homines excusari a peccato, cum aliquid mali operantur, probat manifeste 
quam perniciosum sit illud dogma. Juxta enim communem ipsornm doctrin31n 
duo media sunt, quibus in cor hominis introducitur bona fides: unum ab in- 
trinseco, alterum ab extrinseco. Medium ab intrinseco est ratio ipsius operantis, 
quae id mali quod operatur, illi repraesentat tanquam rem minime malam aut 
fugiendam, sive id fiat propter negligentiam in inquirenda veritate, sive propter 
caecitatem cordis per peccata, sive propter nimios animi affectus erga res 
terrenas, aut quamcumque aliam causam culpabilem, cuius ipse est author et 
quam 
eberet removere, ut tenetur et potest. :l\Iedium vero ab extrinseco c
t. 
authontas doctorum saltern aliquot, imo etiam uniu
, modo ab operante doctus 
habeatur et probu
. Quae authoritas, maxime si sit plurium eiusmodi, tanti 
est. ponderi.s apud iUos, ut de se suftïciat ad excludendam (!uamcumque dubi- 
tatlOnem, nno quemcumque scrupulum de peccandi periculo in eo quod operatur 
operans, ideoque ad introducendam bonam fidem in cor hominis operantis 
malum: quia, ut aiunt, qui Hequitur opinionem vere probaLilem reFlpectu sui, 
qualem sequitur qui agit iuxta authoritatem seu sententiam doctoris alicuius 
et a for
iori iuxta sententiam plurium, quos putat esse doctos et probos, ille 
semper m tali casu prudenter agit, sive errent illi doctores a parte rei, sive 
non e
rent: qui autem prudenteI' agit, potest vpre cxistimare se non male 
operan, ergo illa authoritas est semper de se sufficiens ut agens in tali casu 
agat bona fide. ' 
.. Unde fit, ut nihil sit magis vu]gnre in ore nostrorum, cum tl'actant de 
I1.Il
 rebus, quam hae voces aut similes, quae omnes reducuntur ad illud vrin- 
clpllun, aut ex eo deducuntur tanquam conclusiones: tale aut tale quid est 


,;. .... 



B 


quiàem peccatum, et qui illud perpetrat, certe peccat, nisi tamen eum ex
uset 
bona fides; hic vel ille in tali aut tali casu 110n peccavit, quia revcra Illud 
operanclo non putabat se peccare; ut aliquis peccet, necesse est ut rem quam 
operatur, coglloscat esse malam. Tantum peccat quis, quantum putat se pecc
re, 
f't non rnaais: verbi gratia si Petrus fornicando putat se peccarc mortahter, 
peccat quidem mortaliter, sed si putat se peccare tantum venialiter, })eccat 
tantum venialiter, si vero putat se nullatenus peccare, nullatenus peccat. Et 
sit
 de caeteris quaQ fiunt vel cum vel ex conscientia erronea, undecumque oriatur 
error ille sive ab intrinseco sive ab extrinseco, idest sive a ratione perversa et 
corrupta eorum qui operantur, sive ab auctoritate corum qui errant et ducunt 
alios in errorem. 
Nee est, cur miremur, quod huiusmo(1i sermones ita frequenter usurpentur 
a nostris, quandoquidem ipsi qui instituunt et qui regunt alios, tam Inivatim 
quam publice eadem loquuntur, eadem docent et inculcant, ipsamque Apologiam 
pro casuistis, in qua profecto omnes aut fere omnes omnium casuistarum opiniones 
\Tidentur approbari, praedicant tanquam lib rum bonum et optimum, quantum- 
vis aù ipso summo Pontifice damnatam. Hie a))ponam aliquot exempla. 
P. N. iam veteranus Philosophiae professor in tractatu de anima cUsp. 
u1tima sect. 8. Lex divina, inquit, non obligat voluntatem pro quo- 
cumquc statu, sed coniunctam cum i udicio, seu, ut philosophice 
loquar, iudicantem legem ita praecipere. Ex quo duo falsa colliges: J1rimum 
quod docet B. Thomas in epist. ad Galatas 5. cap. Ibi enim docet B. Thomas, 
habentem conscientiam (lÏctantem ipsum obligari ad servanda legalia, teneri 
observare legalia, et tamen peccare, si ea observet; hoc enim falsum est. Ex 
quo infero, voluntatem llabere debitum se conformandi conscientiae atque ita 
pcccare contra debitum quae non sequitur consciehtiam, haec enim obligatio 
omnem aliam tollit, imo alia nulla est nisi cognita. Hactenus ille. :i\Iarti- 
nonus theologus in suo Ânti-Jansenio disp. 16 sect. 1 n. 4. Quo tie s cum que, 
inquit, aliquis iudicat bona fide aliquid sibi agenduJll esse, 
Ii c e till u d des e i u r e n at u r a lis i t illi c i turn, e xc usa t u rap e c cat 0, 
alias esset perplexus, ideoq ue iHi peccandi necessitas. Ita Ble. 
At S. Thomas et omnes alii Sancti Doctores qui hanc agitant quaestionem, 
isti doctrinae adversantur: quia non supponunt omnem bonam fidem seu con- 
scientiam erroneam, qua quis falso iudicat de opere suo, esse invineiùilem, 
eamque JlOll posse deponi ab iis qui aliquid mali operantur: quod tamen semper 
volunt nostri homines in hac Provincia. Unde non mirum est, quod author 
supra citatus (licat, S. Thomam falsum docere, cum doeet, habentem conscien- 
tiam dietantem ipsum obligari ad aliquid servandum, .peccare quandoque, si 
illud observet. Ratio autem S. Thomae et aliorum sanctorum) qui doctoribus 
istis contradicunt, est, quia obligatio deponendi errorem, in quo versatur non- 
nunquam operans, est obligatio primaria et absoluta, altera vero obligatio, 
scilicet obligatio conformandi se conscientiae suae, est tantum secundaria et 
hypothetica, id est posito quod homo remaneat in tali errore seu conscientia 
('!Tonea nee eam deponat, ut potest et tenetur saepenumero, sicut Galatae 
poterant et tenebantur suam deponere. Et ita qui sunt in eodem statu sicut 
sunt plures, non sunt in necessitate pecf'andi, quia ex iHo stat.u possunt et 
tenentur exire, scilicet deponendo conscientiam erroneam quam babent. Quod 
quidem frequenter illis esset facile, si adhiberent media ad id requisita, vel- 
lentque revera intelligere, ut bene agerent. 
. Busenbaum, quem n08tri yulgo 11abent prae manibus in hac Provincia, 
I:lb.? de peccato in genere cap. 1 dub. 1. Quid sit peccatum, Respondeo 
(lnqmt), est voluntarius recessus a lege divina..... Per recessum in- 
tel1igitur actus qui sit non tantum yoluntarius, sed etiam liber 
cum aliqua actuali advertentia malitiac. Quod addo, quia, ut docet 
Sanchez cum Va
quezio, non sufficit ad actum peccaminosum liber- 
t as eta d vcr t è n t i a qua e vis vir t u a Ii s vel i n t e r pre tat ì va, qua 
1* 



4 


scilicet quis aduertere poterat et debcbat. Sic Bu
(
nb., quam tanwn vlrtualem 
seu interpretativam cognitionem ego contendo 
mfficerc: omnexque sanctos Doc- 
tores qui de iis tractarunt nullo prorsus exrepto, quem 
wiaJl1, eSRe in ea(lem 
sententia contra eos qui volunt cognitionem seu advertcntiam actualem malitiae 
obiectivae requiri ad peccandum. I 
P. N. professor theologiae publire in Hchola me audiente: qui agit aJiquitl 
mali, vel cognoscit se peccare hoc agendo, vel non cognoscit; si rognmwit, vecrat 
{'ulpabiliter coram deo, si non cognoseit, non ]>('('('at eulpabiliter coram 1leo. 
Jde1ll ibidem, inqui.ris a dodoribus: tale aut tale quid estne peccatulH? alii 
respondent, ita, peccatum est; alii vero respondent, nequaquam, tiLi Jicitum est 
sequi sententiam (1l1alllcumque volueris. Quibus adiunxit, si nonnulli tibi Jicerent, 
teneris trabem iUam Immcris port are, alii autem, non teneris, tu velles sequi 
}Jartem affirmativam? tyrannicum est, inquit ille exclamans, in iBiH càsilms 
velle allimere llOminibus eligendi libertatem. 13uscnbaum lib. 1 trart.. 1 eap. 2 
de conscientia dub. 2 n. 4 non sunt, inquit, damnandi qui aùeuut varios doeton>s, 
donec nnum reperiant faventem sibi: dummoùo is prudens ac pius et 
non singularis habeatur, ratio est, quia intendunt sequi opinionem p1'o- 
babilem. Ita Saneli. L. 1 c. 9 n. 24. Bonac. et alii contra Kavarrum. 
P. N. philosophiae Professor: desipientis est dicere quod aliquis percd, 
qui non cognoscit se peccale. 
P. N. qui plures annos docuerat tllCologiam: opinio qua mnnrum diritur 
operantem aliquid Inali non semper exeusari a peccato, cum id mali bona tì(le 
operatur, est errorum seminarium, contra quam totis virihus est declarnandum; 
]}is verbis gallicis usus est: après laquelle il fant cripr comme au loup. 8unt 
practera viri docti, de nostris loquor, qui dicunt, ut ex ipsis audivi, reprriri 
quandoque mu]ierculas quae fornicando non peccant, quia in hoc non putaHt 
;e 
])eccare. Alii in confessionibus audiendis invcnisse se quo
dam iam aetate 
grandiores qui non peccabant coeundo cum pecore. Alii alios llui Hodomiam 
exercentes itidem non peccabant eadem de cansa, quia niminull in iBis se peccare 
non putabant. 
Sed ut veniam ad recentiora, hie a<1iiciam ])ropositiones aliquot circa 
pandem doctrinam, quae hoc anno Pali vulgatae sunt a nonnullis nostroru11I 
et quas egomet detuli ad R. P. Provincialt-'Hl eique dedi scripto. 
1. Doeet theologia, cognitionem 1llalitiae obiectivae esse requisitam all 
peccamluJ11, ibique nOll esse peccatum, uLi Hon est eimmwdi eOg'l1itio. Ita P. N. 
qui docuit theologiam et propediem futurus est, ut fama fert, Collegii Palrnsis 
moderator, ita, inquam, in adhortatione lluam habuit nupcr de peccato veniali 
coram toto collegio, at que eadem, ut ego semtl audivi, incu1cat iunioribm-; 
patribus quorum habet curam. 
2. Ut aliquis peccet hic et nunc, necesse est ut hie et nunc cognoscat. 
aut putet se peccare. Idem P. N. coram R. P. Rectore et eius consn ltorilms 
me solo illi refragante. 
3. Quisquis firm iter, id est, non dubitando, non cunctando arùitratur hic 
et nunc se non male operari id operando quod operatur, non peccat hie et nunc 
culpabiliter coram deo, nee poenam meretur propter tale opus quidquid operetur. 
hlem P. N. coram me et P. Philosopho. . 
4. Quotiescumque aliquis peccat, toties sat IJabet lucis qua cognoseit Sp 
male opcrari. P. N. Theologus et concionator in concione quam habuit per 
qua<<1ragesimal!l in templo B. ß-Iartini me audiente. 
5. Idem P. N. coram R. P. Bectore et eius consultoribus, inter quos ego 
aderam, audacter affirmavit, foeminam quae saepius sciens et volens rem habuerat 
C11111 filio suo, in hoc non peccasse quia (inquiebat supradictus Pater) ilIa foemina 
putabat firmiter non esse peccatum matrem cum filio commiscerÎ. 
G. I
aereticum est dicere quod homines peccent aliquando, cum ignorant 
aut non vldertt rem quam operantur, esse malam. P. N. coram P. 1'heologo et me. 
7. Sunt Theologi magni nominis qui hoc vel illud docent, ergo hoc vel 



5 


illuci est verum aut certe probaùile. Ista prol'o
itio (inc{uit idem P. N.) est 
prinripiuJll 
eu axioma. 
Hae sunt propositiones quas detuli nuper ad R. P. Provincialem, cum erat 
Pali. At t.antum atlcst ut ens improbarit, ut etiam miratus sit me eadem non 
sentire. Unde toniicere est, quill sentiant alii circa doctrinam ùe qua nunc 
agilllus, rum ivsi professon's, ipsi praepositi ista sentiant et ista loquantur. 
Praeterca idem satis clare constat ex 1 et 2 capite illius scripti quod 
CÀ mandato R. P. Provincialis l1Iihi datum est nuper, et quorl hie infra appo- 
sui. In quorum 1 sic fÌÏtunt: interrog-andus ergo est Pater la Quintinye, an 
sClltiat lJOnam fidem quae duo involvit, ignorantiam scilicet invincibilem et 
ram animi praeparationem seu dispositionem qua. peccatmn respucret, si cog- 
núsccretur, excusare a peccatn. Ubi vidct vestra paternitas, qnoll1oùo supponant 
honam fidem, nempe operantis malum, semper e
se coniunctam cum ignorantia 
illvinciLili, seu, flu Jd idem est, conscielltiam erroneam in qua versatuI', semper 
esse inviJlcibilem, ut im1e colligant commune illud axioma: ergo bona fitles 
operantis ali<juiù mali semper eum excusat a peêcato. In altero vero capite 
ita 10lJuulltur: 2 An opinio vere probabilis, quae videlicet finnatur authoritate 
vel ratione assensu et fide digna, suffieiat aù honeste ag-enduUl, id est 
ine 
pctcato. Ibi quoque videt vestra paternitas, quomodo supponant dari duplitèHl 
opillionelll vere probabilem, unam videlicet quae firmatur ratione assellsu et 
fi,le rligna, alteram quae firmatur autllOritate assensu quoque et fide digna, 
ita ut. iuxta illos alterutra suffieiat ad honeste agendum, id est sine peccato. 
Quod ego quoque a:dmitto, modo ilIa ratio vel ilIa authoritas sit vere a:ssensu 
et fide digna, in quo imo tota consistit difficultas. Quae
tio enim quae agitatur 
inter nClS, est, an anthoritas unius aut alterius et a fortiori plurium, quos ali- 
quis putat esse doctos et probos, sit authoritas semper de se assemm et fide 
lligna respectu ilUus qui eos sequitur, ideoque semper sit sufficiens, ut emu 
excuset a peccato, licet errent illi doctores, ipsumque inducant in errorem, 
'lHem a1iunde posset detegere, si cautelam evangelicam adlJiberet: nolite omni 
spiritui credere, sed probate I'piritus, si ex deo sunt. 
Hli contra me tenent partern atfirmativam. quia (inquiunt) authoritas 
IWlHini
, quem eonsulis et putas esse doctum et probum et a fortiori si sit 
authoritas plurium, non est leve fundamentum: si non est leve fundamentum, 
est authoritas assensu et fide di
na, ideoque opinio vcre probabilis, quae sufficit., 
ut aJiquis prudenteI' putet, se nOll male agere, iùeoque ut excusctur a peccato, 
posito quod res quam operatur mala sit. Itaque vulgo excusant a l,eecato non 
:solum fideles qui sequuntur Doctores catholicos erralltes in iis quae spectant 
ad Lonos mores, ut non raro contingit, maxime hac aetate, si sUlllmum Ponti- 
ticcm ct tot antistitl's audiamus, verum etiam Lutheranos, Cahinistas ot alios 
quoscUTllque haereticos et infideles, qui vel haeresim vel idololatriam, quam a 
doctoribus 
mis didicerunt, religiose aut ut verius dicam superstitiose am- 
plexantur. 
NaIll licet illa authoritas non sufficeret ad eos excusandos a l)eccato, saltem 
bona. fi(
es seu iudicium. quo iudicant ea esse lieita quae l'alam docentur a suis 
maglstns, pro certo sufficit., ut vult Arriaga in 12 disp. 2=3 de actibus humanis 
sect.. 2 nUlJl. !3: - Aliud est (inquiunt), me non esse certum, quod lieeat mihi 
seqm banc O])lIllOnem, aliurl vero quod, 
i semel iudico mihi licere, iam sim 
certus me lion peccare. Primum ergo iudicium directe fertur orga opinionem, 
hoc \'ero secundum erga cxelusionem pericuIi, casu quo absolute iudieem me 
lieito posse iUi accommodare: ne,-!ue idem est dicere: licet hoc sequi, ac dicere: 

i semel iudieas id liccre, iam es extra periculum omne peceandi, te accommo- 
<la.1ll1? 
i opiniolli, quod nostri homines apprime norunt ac supponunt tan quam 
!,nnCJpmIll: sell heu! quot abusus oriuntur quotidip ex hoc principio. 
Praeterea iuxta eandcm fh)ctrinam de bona fide 
emper excusante a peccato 

umptam . eo mod5' quo illam explicant, non peccant igitur nee peC'C'arunt alias 
lllfidclcs mnUUlCfl, quando in multis vel propter prava:s consQetudines et habitus 



6 


corruptos vel propter malas persuasiones agebant bona fide contra legem 
naturalem: verùi gratia quando bona fide colebant idola, filios suos diis macta- 
bant, necabant martyres in honorem deorum suorum, turpia sacra celebraban1 
in impudieitiis, fornicatiollibuR, adulteriis et aliis eiu
modi. Non peccant pariler, 
nee peccarunt alias haeretici innumeri, quando veram Christi EccIesiam bona 
fide l)ersequebantur, eius templa devastabant, trucidaballt gregis ùominici 
pastores, quando rebellabant contra sanctum domini: nee abnuunt nostri homines. 
Dicunt enim calvinistas caeterosque haereticos, qui vitam degunt inter fidele
, 
exempli causa, Pali, Burdegalae aut Parisius, esse quidem puniendos in infcris 
propter scelera quae commisere cum notitia malitiae obiectivae, propter alia 
autem quae ignoranter et bona fide, sicut ea quae pertinent aù sectam quam 
ipsi profitentur, nequaquam, ut et
a
 nuper affirm
bat H.. P. R
c
or. Item 
non peccant, nee de salute sua penchtantur fideles mnU1llerl, qUI 1110 bonae 
fidei clypeo tecti pugnant quotidie contra legem divinam vario ae nmltiplici 
abusionull1 genere circa usuras, simoniam, dolos, falsa testimonia, rapinas, adu- 
lationes, periuria, turpitudines, calumnias, sacrilegia, omis:siones eorum quae 
spectant all munus suum sive in rebus temlJoralibus sive in divinis, et a.lia 
ciusmodi quibus plenus est mUndus. lmo non desunt qui dieant, ut ego ipse 
CUIn pluribus aliis audivi: qui formaliter est atheus, non peceat amplius quoad 
doctrinam. 
Jam venio ad secundum caput quod spectat ad l)raxim illius doctrinae 
seu modum se gerelldi nostrorum in praecipuis muneribus obeundis circa regimen 
et curam animarum. Si quidem in confessionibus audiendis servant iuxta illnd 
axioma de bona fide semper excusante a peccato regulam quam ponit CaraInuel 
in sua theologia morali pag. 395 n. 1542, ubi sic ait: in tribunali confessionis 
quia cum iudex sis, et peccata ideo sint mala, quod contra menteul poenitentis 
commissa, debebis non tuum, sed ilUus dictalnen sequi et ad mentem HHns 
l)hilosophari et iudicare Quamobrmn asserunt, quod eonfessarius poenitentes 
ingeniosos tUlll viros tum foeminas debeat interrogare tantulll de peceatis COll- 
fessis, non vero de aliis peeca tis, de quibus non eonfitentur nee ullam ci 
faciunt mentionem, quia debet praesumere confessarius, quod si poenitentes de 
illis non eonfitentur, non putent in Hlis se peceare, ideoque non peecent, prae- 
sertim cum interroganti confessario, an habeant aliquid praeterea dicendum, 
responderint, se nihil aliud habere. Relinquere enim poenitentes in eo statu 
in quo non peccant, satins est (inquiunt), qualn illis dare peceandi occasionelll, 
ipsis manifestando peccata quae non vident, et in quibus non peccant (ut 
volunt) nisi materialiter propter bonam fidem il)sorum circa ilIa. 
Saepenumero de me conquesti sunt, lluod in audiendis confessionilms 
lIlorem ilIum non tenerem; quod poenitentes non solum rudes et imperitos, 
sed etiam quandoque ingeniosos interrogarem de iis de quibus non confiteballtur. 
Dnus ex illis fuit P. N. turn Provincialis, qui non ita se gerebat, sed.iudicabat 
de peccatis poenitentium iuxta regulam Caramuelis, id est iuxta conscielltiam 
quam ipsi poenitentes habent de opere suo inter operandum, ut constat ex 
illius agendi ratione, quam tenuit ipso teste erg a calvinistaul nescio quem ad 
catholicarn fidem conversum, qui apud sectarios suos pastoris seu ministri, ut 
vulgo appellant, munUR exercuerat per annos plus quam viginti. Ipse eniIll 
P. N. fassus est anno proxime elapso in collegio Burdegalensi coram pluribus 
ex nostris, inter quos ego aderam, quod cum illius Calvinistae confessionem 
gen
ralem a puero audiisset, variis quaestionibus l)er quadrantem eum fa ti- 
gaVlt, eo quod nullam absolutionis rnateriam in eo inveniret, adeo sancte quoad 
mores (inquiebat Pater Provincialis) vixerat ille minister calvinista, inculpa- 
biliter vero et bona fide sectam calvinianarn erat professus, ita ut P. N. haberet 
pro nihilo, quod ille calvinista tot annos vixisset in haeresi inter fideles, tot 

nnos sedisse
 in cathedra pestilentiae, toties pestiferos errores disseminasset 
In plebe, totIes leges ecclesiae violasset, quia (inquiebat) in iBis omnibus egerat 
bona fide ideoque (ut loquuntur) invincibiliter, sed falso. Quomodo enim fieri 



7 


potest, ut caJvinistae qui vit.am agunt in Gallia, maxime viri literati, ut. sunt 
eorum pastores, qui tam facile possent detegere sUos errores, si ad id, uti 
oporteret, vellent animum applicare, ignorent invincibiliter }
cclesiam Romanam 
esse veram Ecclesiam? 
]Ua enim tantum ignorantia iuxta definitionem B. Thomae et iuxta ipsius 
vocis USUIn commullem est et debet dici ignorantia invincibilis, quae humano 
studio aut cura superari non potest, qualis profecto non est ignorantia calvi- 
nistarum, qui bona fide sectam CalvilJianam profitentur in Gallia: hoc tamen 
volunt nostri homines, quia (inquiunt) illa ignorantia seu error debet censeri 
vere invincibiIis, quando qui errant, de suo errore non dubitant, quales sunt 
omnes qui agunt aIiquid mali hona fide. Cum autem Jubitatio iuxta illoruUl 
sententiam tarn facile possit deponi, ut dixi supra, ubique iam, si eos audiamus, 
pùllulat ignorantia invincibilis. cui sese acconunodant. En recens exemplum: ego 
nuper cum aliquot aliis audivi a P. N. qui docuit theologiam, se non ita pri- 
clem gratiam absolutionis iml'ertiisse cuidam viro nobili qui paulo post coram 
iudicibus erat dicturus falsum testimonium cont.ra alium, ut unum ex amicis 

mis a quadam forti mulcta pecuniaria liberaret: seque ita gessissc erga ilIum 
poenitentem eo quod ei persuadere nequiverit, rem quam volcbat agere esse 
malam, scilicet dicere falsum testimonium in illo casu. 
I tem in confessionibus audiendis servant iuxta idem axioma, eo modo 
qun explicui, aliam reg-ulam quam docet Sanctius et pro qua teste patre Annato 
ill libello qui inscribitur: l..1c libelle intitulé Theologie morale des Jesuites 
contredit et convainçu en tons les cbefs, par un père theologicn de la compagnie 
tle Jesus pag. û4. 
. 23 citat authores plus quam quadraginta, quod nempe COIJ- 
fes
arii possint, imo teneantur sequi opinionem poenitentis, modo sit probabilis, 
iùest, modo pro se unum aut alterum authorem habeat. Ex pluribus quae 
possem afferre in exemplum, unicum proferam. Virgo quaedam nobilis viro 
quoque nobili nupserat invitis et insciis parentibu
, coram tamen parocbo et 
pluribus testibus cognatis et amici
, quos ad parochull1 secum duxerant, matri- 
moniumque fuit commmmatum. Elapsis mensibus aliquot alius vir nobilis 
petiit a l'arentibus, quorum modo feci mentionem, tiliam suam in matrimonium. 
}
ius l'etitioni aquiescunt. ]Ila autem non ausa est parenti bus suis aperire, 
quod alteri viro iam e
set coniugata. Itaque parantur novae nuptiae, et cum 
secundo illo viro copulatur. Post aliquot annos conscientiae stimulis agitata 
foemina confessario suo, qui erat unus ex nostris, et a quo rem ipsam ego 
accepi, aperit se duos habere maritos, unum quem reliquerat prae timore, scilicet 
verum et legitimum, alterum vero, cum quo vitam agebat. primo licet super- 
stite ac vivente. Eam ille consolatus dixit, rem esse nihili, sicque tranquillam 
(ut aiebat) ac Imcatam dimisit. Quod cum ex illius ore audiissem, ab eo sum 
sciscitatus, cur ita se gessisset; respOJ)dit, opinionem eorulU, qui dieunt matri- 
monium esse nullum sine consensu parentum, es
e opinionem vere probabilem, 
iuxta quam egerat in iUo casu, et quam optime, ut existimabat. 
Secundum eandem doctrinam 
mas ordinant conciones, easque componunt, 
idest nihil unquam corum arguunt ex suggestu, quae putant fieri bona fiàe. 
Atque ita cum innumeri homines habeant in multis conscientiam culpabiliter 
erroneam seu prol,ter caecitatem cordis, seu propter tot opiniones omnino im- 
probabiles et a lege divina plane alienas, quae passim hodie circumferuntur, 
quasque homines mundani utpote sibi suisque libidinibus blandientes aml'lexantur 
aviùius, eos deserunt in peccatis; et quos ad divinae legis scmitam verbo veri- 
tatis deberent revocare, eos sinunt ambulare in erroribus cordis sui ac ruere 
in interitum. Invehuntur quidem ex pulpito et saepius tonant contra vitia, sed 
tantum in genere dicunt verbi gratia usuras, periuria, blasphemias, sacrilegia 
et alia eiusmodi esse mala et peccata, quod omnibus notum est; at de erroribus 
et vitiis circa eadem in quibus non solum homines privati quidam, sed ipsae 
etiam civitates versantUl' frequenter, nulla fit mentio, quia putant eos in illis 
omnibus non peccare, vel forte propter authoritatem quorqnda]l
 doctorum qu<)
 



, 


8 


sequuntur, vel certe propter bonam fì.Llem, unaccumq
l
 oriatur, cum (lua .ct
t. 
aiunt) quiS(lUis agit, .nunquam peccat. .una
 cUll.l.nnnnn.e descendant ad V)tl
 
huic illive loco propna et ad er1'ores qUILus IlIa ntJa nutnnntnr, urbcs et popuh 
manent in iisdem rnalis legibus, consuetu(linibu.:::, propo
iti:-;, viti i
; nre nllum 
vel cxiguum ex concionibus omnibus fructum rcferunt. Qua de re nOJl11lUJ(lnam 
conqueruntur fideles turn viri,. turn. foell
inae (ut .eg
m
t a1> il
:-;i
 audivi), quoll 
llimirum concionatores mala, In qUlbus Jacent llBsen, IpSOS llllnJlne df'doceant. 
Quod dixi hactenus de doctrina nostrorum circa illud axioma et de modo 
se gerenùi eorumdem in praecipuis muneribus obeulH1i
 quae spectant ad regimen 
et curam animarum, id ipsum amplb.sime confirmatnr illa agcndi ratione quam 
tenent ipsi }Jrael)ositi erga subditos, quod tertium caput est et ultilllum. Kon 
enim patiuntur, ut ii qui bus praesunt, doctrinalll aliam habeant sive in loqnendo 
sive in agenc1o. lam ab annis fere decem me innumeris ut ita dicam artibus 
per se vel per alios modo blanditiis moJo adulatiouibus, moJo minis et terro- 
rib us, quae omnia nimis Ion gum esset recensere, ad suam s-ententiam, suam'lue 
in iBis ministeriis agendi rationem ac;lducere conati sunt. 
Pauca tamen hic referam. 1 :Falsis testimoniis, qui bus me accusarunt erga 
patcrnitatem vestram, ut constabit ex iis quae dicam sub finem, ab aunis ö 
aut 7 mea differtur promotio ad gradum, bis insuper me amoverunt a cursu 
concionatorio, an no superiori Engolismae post quartalll concionem in consl'ectu 
et oculis cognatorum meorum: hoc ahno vero Pali post Pasch a eo quod noluerÏ!ll 
all illam normam conciones meas componere, neque ut postulabant, dissimulare 
tot enores et abusus in qui bus versantur fiJeles quam plurimi in nostra Gallia, 
maxime in hac regione, circa illam bonam fidem seU conscientiam erroneam, 
circa opinionenl probabilem ab extrinseco seu aut.horitatelll doctorum, de qua 
loquilllur, et circa usuras quae passim grassantur in AquitalJia et Benearnia. 
De iBis enim nolullt, ut quisquam nûstrorum loquatur ex suggestu; qua de 
causa? quia (il1quiunt) eiusmodi serrnones turbant conscientias. 
Non ita pridem P. N. concionabatur in nostro telllplo Lemovicae, audi- 
tores suos praemonuit inter concionandum se die dominicae scquenti tracta- 
turum de us uris , statuta die omnis generis homines illuc magno numero ma- 
ture confluxerunt audituri sermonem de usuris, sed }Jatribus non ita placuit. 
Quapropter ad aliam materialll divertit concionator suosque auditor(?s a spe 
concepta deiectos dilllisit non profecto sine llloerore totius coetus, quod viùerent 
ita se delusos, et forte non sine suspicione multorulll, quod mmrarios eorulll- 
que usuras foverent Patres. Idem contigit paulo post Engolismae Patri N., 
ut ego ab ipso accepi. Idem Pali hoc anno mihi contigit: post enim primalll 
concioncll1 quam hie habui ad populum, R. P. Rector et eius consultores a me 
postularunt, ut de illis tribus capitibus quorum supra feci mentionem et maxime 
de usuris non tractarem ex suggestu saltem usque ad Pascha. Quo tempore 
elapso R. P. Rector iterum postulavit, ut ab illis tractandis penitus abstinerem, 
cui respondi, me non posse, nec putare me fas esse concionatori 
 qui in his 
locis per annum concionatur, et eiusmodi abusionum, quae hie vigent, minime 
est ignarus, de illis omnino silere: id maxime temporis quo SumUlus Pontifex 
de pravo illo opinanlli modo in rebus ad conscientiam pertinentibus, flui in 
mentes fidelium irrepsit, tam luctuose conqueritur. 
Eadem de causa iam ter de mea dimissione e societate sparsus est rumor 
inter nostros. Ipse Pater K., dum erat Provincialis, cum varios in eam rem 
de qua iarn diu agitur inter nos, simul habuissemus sermones, his tandem 
verbis me afi'atus e
t: pater mi, si es amans societatis tuaequè vocationis vere 
s
u
iosus, vide modo, quid ag-endunl tibi sit: cap is bene. quid yelilll dicere: 
hbi sup
rsunt adhuc menses quatuor aut quinque, ut tibi tuisque rebus provi- 
deas, sCIlicet usque ad festum omnium sanctorum. P. N. idem mihi serio sig- 
nificavit de mandato superiortUll: intra tres mense
, inqnit, e 
wcietate es ùilllit- 
tenl1us, ni
i resipiscas, eorumque placitis tu te accommodes. At CUlll ab iis 
quael'o, ut (luacsivi saepius, quas tandem opiniones velint me ampIecti, }'cs})ondent 



talltum in gcncrc: OpJIllOnCS COIllUlUnes, opullones quas vulgo tenet. sodetas. 
nee uJ]am prorsus volunt assignare. t.luod CUBI de ilIa agendi r
tione con- 
queror, dinlllt a
ii: num Villcs, quid velint? Iluid pctant ate'! ndes sane: 
(flIill ig-itnr cU1Idaris? sea obiicio. ClUOI! petnnt, yel malum est veJ non malum; 
si Hlalmn {'st, cur illud petunt'
 si nOll malum est, cur (Juod volnnt, lion 
au(lent significare neque verùo ne1lue scripto, se yelle scilicet, quod una CUUl 
ipsis alllplectar corum solenne axioll1<t de bona fide semper excusant
 a peccato, 
et iuxta normam illam me gcram in omnibus? 
ltt'ID cum quaero, quomodo velint me concionari: ut condonantur (in- 
quinnt) caeteri societati
. At respondeo aò haec: in concionibuH m
is conol' 
probare quae propono iisùem argumentis, quiLus utuntur alii inter concionan- 
dum, scilicet authoritate scripturae, testimonio sanctorum Patrum, ratiocina- 
tione etc. 
on peccas, inquiunt, in hoc, sed in iis arguendis, quae arguis lie 
pulpito. Cum autem urgeo, ut tlicant in particulari, quid male arguèrim, tunc 
muti :sunt nee quidquam auùcnt aut possunt allegare. Ut igitur ümnem in- 
vidiae occasionem et ansam illis subtraherem, promisi 
aepenurnero, me nihil 
unquam reprehcnsurum ex suggestu practer ea quae sunt manifesto y(>1 contra 
scriþtunun 
aeram, vel contra concilia appl obata, vel contra con
titntiones 
Sl1mmOrUlll Pontificum, yel contra f'Jmmunem consensurn patrum caeterorumllue 
sanctorum doctO} um Ecclesiae: quoJ si in hoc l)eccem, iisdelll promisi, me non 
solum retractaturum ex suggestu quae contra datam fidem improbavero, 
ed etiam 
amplexurum poenam, quamcumque superior iudicabit. ..At illi eo minime con- 
tenti sunt, volunt aliquiJ aliuu, quoù anno lJroxime elal'so Bunlcgalae 1llihi 
significatum est a R. .P. Provinciali, ut nernpe nihil improbem de pulpito 
In'aeterquarn quae ab omnibus doctoribus catholicis et ex commuqÍ eorum con- 
sensu improbantur. Ex quo etiall1 colligi potest, quid sentiant de singulis 
eOHun opinionihus 'ct de iis qui illas sequuntur in ag-entlo. 
Quando praeterea conqueruntur de me ac de opinionibus rneis, ut fere tit 
in tota Provincia, eodem moJo 8e gerunt. Dicunt in genere, me habere doc- 
trinam non sanam, opiniones absurdas et erroneas, quando vero urgentur, ut 
aliquam sa.ltem proferant, vel nullam habent, vel recurrunt statim ad calum- 
nias, quibus uti solent contra me; et quihus uti se posse existimant sine gravi 
peccato iuxta commune ipsorum dogma ùe opinione probabili: sunt enim authores 
vigillti aut plures viri magni et docti (inquit Caramuel pag. 5:>0) qui docent 
esse l'l"obabile, non pecear/] mùrtaliter, qui imponit falsum testimonium alieui, 
ut SHam iU:oïtitiam et honorem defendat: ad calumni.as, inquam, contra me ita. 
recun-unt audacter, si ve eas ipsi finxerint si ve audierint ab aliis, utrum sit 
nescio. Dicunt siquidem me errare in multis circa mores, illosque errores di- 
vulgasse tam in publicis concionibus quam in priyatis colloquiis, rnaxime Pali 
hoc anno: puta 
1. Quod bona fides, quae duo involvit, ignorantiam scilicet invincibilcm 
ct eam animi praepa
ationem seu dispositionem quae peccatulll resl'ueret, si 
cognosceretur, non excuset a peccato. 
2. Quot! opinio vere probabilis, quae videlicet firmatur authoritatc vel 
ratione a
scnsu ct fide digna, non sufficiat afl honeste ag
ndum. idest sine 
peccato, ubi deficit certa notitia, et ex usu illius nullum impcndet damnum 
ex charitate aut iustitia vitandum. 
3. Quot! haec sequens propositio sit falsa: potest subditus legitimo SUlJC- 
riori parere, si, quod sibi iubctur, \'cl non esse contra dei pracceptum, ccrtum 
est, yel utrum sit, certum non est; eamque propositionf'm, quae sumitur ex 

. Augustino, non amplcctar quoarl. utramqlw disiuuctionis l'artem. 
4. Quod ignorantia iuvincibilis non excuset a peccato; quod haec sen- 
tentia sit b Thomae; quod praetcrca non sim paratus duorum aut trium doc- 
tonun yironun iuclieio mutare scntentimll hujusmodi, quoù nempe ignorantia 
iuvincibilis non excuset a peccato, et quod S. Thomas sit in ea opinione. 
5. Quoù sl1Lditus legitill10 ac certo superiori ex vera aut probabili ratione 


9 


. 



10 


praecipienti possit tuta conscientia non parere, si contra eius praeceptnm opi- 
nione probabili nitatnr. . 
6. Quo(l Doetores in album sanctorum rcIah nUlH!uam enent, anm I'\epa- 
ratilll ab aliis docent, et alii quicUIIHjUe non relati in sanctorulll catalogum 
aut sèlllper errent aut saltelll 
eml'er suspccti cl'\se debeant llomine pra yi aut 
certe non satis sineeri et uimis humani atque ad laxitatem tendentis affectus 
in docendo 
7. Quod nullus 
it titulus iustus accipiemli in lIlUt.uo ultra sortem. neve 
damnum emerg-ens aut lucrum cessans, qUOfl repugllat S. Thomi.te in sanct0rum 
cat.alogu1ll relato et cacteris dortoribus relatis et non rela tis. 
8. Quod haec et similes consequentiae sint legitimae: in aliquo casu 
usus opiuionis probabilis non est licitus, quando scilicl,t ex eo impcnLIet dam- 
nnm ex charitate aut iustitia \'itandulll, et adest notitia cetta: ergo nunquam 
usus opinionis probabilis cst licitus, qUOll idem est ae selltire generatim, l{lwcI 
a dido secu1ll1um (juid Jiceat argl1ere ad dictum semper. 

. Quo(l necesse sit sparg-i et i.ncuIcari ill nostrorum circulis non esse 
in oIllnibus parendmll superioribus, licet nelUO sit (jui nesciat non esse eis 
parel1l1um, si eyitlenter mala })raecipiant. 
In. Quod in omnibus ct per omnia non approhem dodrinam S. Ignatii 
de obellientiae ,-irtute. 
11. Quod Papa. ill relms fidei ct morum non sit illfallibilis extra. con- 
('ilium, etiamsi non IO(1uatur talltum ut privatus privatis, sed ut pabtor toti 
Ecclesiae. 
I
. Quoll cont.ra fidem datam velim oLloflui catholicis doctoriLus rrccn- 
tioribus, eO:'11 ue sugillare aut reprehemlere in aliis etiam casibus, q HaUl q nos 
ill mea promisso manu mea SCI ipto et subl'\cripto exprcssi (cst inter pag. 20 in m.). 
13. Quod nolim ea uti cautione erga doctores catholicos, ut lIon solum 
in sug-gestu eos non carpam, sed nec in privatis colloquiis, nisi in quatuor 
casilms in promisso eXlJressis; et si in a1illuO horum casuum expediat doctoreJH 
a iljuem reprehcndi, nolim quoque icl facere mocleste, et non attribuere omnibus 
aut llluitis (juod ab uno aut altero dictum fuerit. 
1-1. Quoù putem me teneri in conscientia, damnare e suggestn interesse 
quod in Bcnearnia occasione" mutui sumitnr all ratiOl1elll denarii duodecimi, 
nec paratus sim obedire superiori, si mihi prohibeat bane materialll publice 
tractare, an scilicet Iicitum sit necne sumere in Benearnia interesse ad rati- 
onem dt)narii duodecimi. 
Haec sunt aceusationulll capita quae mihi falso imponuntur; quae nihilo- 
minus tamen circumferuntur per tota111 Provinciam saltern práeeipua et propter 
(juae nostri praepositi iudicarullt, me esse prorsus amovendurn a concionibus 
et a I)romotione ad gradurn, sicnt et yestra Pateruitas ex illorum testimonio 
iudicavit ae praecepit expres
im, ut R. P. Provinciali mihi rescribente ego 
nuper accepi his verbis: Elle voit bien dans Ie papier qu'on Luy a 
offert ce de (juoy on la chargé en fait de doctrine sansquilsoit 
be s 0 i n d' un e pI us g I' and e en que s t e. L e s de po sit ion s son t t 0 u t 
à fait concluantes, et e'est sur cela qu'on a iugé S6uvent que I 
la falloit tirer de chaire et que nostre père mesme me l'a ex- 
pre sse In e n tor don n é, a u s sib i en que deL u y d i ff ere I' son cl e g r é. 
Hic quaeso videat vestra Paternitas et attendat, quam personam g-erant 
homines nostri. quam sint candidi et sinceri, et an ea quae dicl1nt de me 8cri- 
buntve clam et paIam, inter se concordent. Quando clam scribunt de me ad 
vestram Patcrnitatem, atfinnant, me habere df)ctrinam nOll sanam, me errare 
in multiR circa mores; quando vero })alam et aperte agendum est, mihique 
verbo vel scripto significandum, l1uaenam sit ina doct.rina, quinam illi errores, 
q
aenalll d.ogmata, quae ita improbant et de quibus conquesti sunt erg-a supe- 
nores Juchces, aliam tl'nent agendi ct loquendi ra tivnem. Cum enim non 
audent affirmarc, quae prius aftïrmabant, me videlicet errare in multis circa 



11 


mores, illosque errores disseminasse hoc auno tam in plebe lluam in nostrorum 
circulis, ne falsa eorum testimonia convinceret ac obrueret testium probatormH 
multitudo, qui et concionibus meis interfucre, et qui cum (h
 illis rebus una 
mecum Racpenumero tlisl'utaverint., apl'rime norunt, (luid de iBis sentiam. Qua- 
propter sub variis quaestionulli involucris occultant accusationes SHas, ne, si 
aperte prOllirent in publicum, viderelltur merae calumniae. Cum igitur, si eos 
audiamus, non certi sunt, quod en.em, secl de hoc dubitant, de hoc dicunt. s e 
habere coniecturas non leves: ideo existimant (ut loquuntur in scripto quod 
CHm hac epistola dedi ad vestram Paternitatem, est hic pag. 19) me esse inter- 
rogandum circa illas matprias morales, hortandumque, ut per stem ill meo sensu, 
si recte sentiam, dehortandum vero ab eo, si male. En artes illorum hominum 
clui post latam sententiam reUlll interrogant; et post accusationes, quibus apud 
iudices cum falsis testimoniis oppressere, ab ipso sciscitantur, an peccaverit ill 
aliquo necne, ut si neget, insons habeatur. 
Ita utique se gessere ill hoc negotio arcusatores mci, primo enim erg-a. 
R. P. Provincialem me falso accusarullt: deimle erga vestram Paternitatem, 
tum R. I). Provincialis de me ac de opinionibus meis graviter tonquestus est; 
denique cum urgerem, ut mihi significarentur ea in quibus dicebant me enarc 
et propter quae tam vestra Paternitas quam H. P. Provinciali
 cacterique pro- 
yinciac patrcs praecillUi iam iudicarent, me esse amovendum a concionibus et 
a promotionc aù gradum, R. P. Provincialis et R. P. N, huius collegii rector 
una cum consultoribus existimarunt, me esse interroganùum ac audielldum circa 
ilIa eadem, propter quae jam lata pmt sententia contra me. Quod cum resci- 
vissem tam ex R. P. Provillcialis epistola, quam ex verbis H. P. Hectoris, hae(' 
tria re:scripsi ad R. P. Provincialem: 1. me dixisse H. P. Rectori coram eius con- 
sultori
us illa singula capita, quae mihi obiiciebantur, falsa c
se ac fictitia. 
2. Eidem significassc, mc esse l)aratum ad ill probandum triplici argulHcnto, 

dlicet iureiuralHlo, testium scptem authoritate, qui eraut in hoc collegin. et 
lectiollc scriptorum meorum, quae trijt manifeste comprobarent. me ab illis 
erroribus, de quibus me accusabant, esse plane alienum. 3. Neque R. I). Rcc- 
torem neque eius consultores quidquam ex illis tribus yoluisse admittere. 
Unde plura colligi possunt, ut liquet 1. me nullum aliud habere crimcn, 
quod saltem ,-cnerit in eorum notitiam, quam quod nolirn amplecti doctrir:am 
de bona fide semI)er eÀcusante a peccato, quia, si quid aliud potuissent deprc- 
hendere, mihi utique obiicerent. 2. Ea omnia, de quibus me accusant, esse 
falsa, tluia si vera essent, ea me coram saltern scriIJto sicut coram iudice afl'ir- 
mare non formidarent. 3. R. P. Pro,'incialem tam in llOC negotio (luam ill 
l'Iuribus alii:-;, ut rumor est, dedisse' occasionem suspicandi, ne Pa trulll gra viorum 
placitis in omnibus sese accommodet, eorumque benevolentiae sibi conciliandae 
nimis 
it cupidu
, tluia cum hanc litem facile potuisset componere, de industria 
noluit earn agitare, quamdiu fuit in }\Ìs locis, ne paterc't accusatorum meorum 
iniquitas et dolus. 4. Tam R. P. Provincialem quam R. P. Rectorem in hoc 
negotio egisse contra fidem mihi saepius datam, quod nempe errores ùe quibus 
accusabar, mihi scripto traderentur. 5. L"trumque in hoc eodem negotio nOll 
habuisse sat sinceritatis, cum post habitam consultationem, in qua fuera.t sta- 
tutUlll, ut illi errores mihi scripto trat-lerentur per modul1l intrrrogationis 
tantum, pt sicut iacent in charta, quam ab eis accepi (ut constat ex eadem 
epistola TI. P. Provincialis) uterque promiserit, quod mihi neret satis circa ea 
quae plus quam a quindecim diebus enixe postulabam. 6. 111015 mihi manifcste 
illmlere, quippe qui iùem simul exigant et respuant; exigunt enim, ut resl'un- 
deam ad illas quaestiones, meque hortantur, ut perstem in meo sensu, si rrcte 
sentiam, et responsa mea nolunt non solum admittere, sed ne amlire quidem. 
Addam hoc unum, ill am nempe doctrinam de bona fide semper excusante 
a peccato, cuius ergo tot turbae excitantur, licet sit manifeste contra scripturam 
sacram teste b. Bernard(\ EIÜst. 77 ad Hugonem a S. Victore ct teste b. Hiero- 
nymo lib. 1. contra Pelagianos; licet sit contra communem consensum l)atrum 



12 


aliorumqnc sanctorul1l doctoruIl1 Ecclesiac, ct in primis contra S. Thomam, ut 
\"olni probarc saeriu
: licpt sit contra prccc
 puhlicas et privatas Ecc1t>siae, 
eanH[Ue aW'lldi ratioJ)cJI!, quam serrat ill excipirwlis itllmiitclHlisqlle in c.;innm 
slttlm ha,_'rcticix omnibus, qui allnos dh;crctiollj!,: attig-C're; lict't fucrit tlaJIIllata 
au univl'rsitate Parisil'nsi :tuno 1(;.J I die 1. Augusti tamquam falsa et vi:l.m 
apcriells ad rxeuRandas excusationes in peccati
, et postea ab Univendtate Lova- 
niew-li anno 1 t);)7 die 4. maii t anquam contra. (
ommunia chri
tiana.e thcologiae 
principia: et inllu1llcra etialll illJlIlani

ima hominum pcccata excusans cnm 
pcr1licie anilllarum: li
ct in Uallia tot Iibelli pl'orlicrint in publicum ct pro- 
deant quotic1ic. in quilJl1s notatul' illwl dogma tallquam unum ex praceil'uis 
capitibus, e quibus dilllanarunt tot laxitates in opinionibus circa. mores: ae 
societas propter doctrinam id genus multorum ImIibrio sit, mag-naqllt
 vatiatur 
incommoda., ut w'mo non vi(lct, eam trJ men, inql1am, J]l)strorum hominllHl anilllis 
ita illhaerere, ut uisi authoritate Apostolica il1ùe avellatur, quidcluid fiet contra, 
Illltclll fore cleillC('pS vanulIl ac irritum. 
Haec snnt. J{eycrcnclc Pater, quae Paternitati vestrae habeba.m propo- 
nl'1Il1a circa ilia tria capita. tIc tluibus feci mcntionem sub illitillTll huius cpistolae. 
quae cum putavcrim ltlaxill1i es
e momenti, adeo fui prolixus in seribcndo. 
Plura 
Ullt alia. in hane ea.nclclll matrriam, quae praett>nnitto, quancloquitlem 
i:.:ta }Iluscluam sullïciullt aù faciendam fidem. Hic itaque 
cribelldi fillem 
faciam. 
Paterllitatis vestrae 


t)CIYUS in Christo humillimus et ohse(lllelltissimus 
P. La Quilltin.re e societate Jesu. 


2. 


EpiBtola Reverencli Patris J uannis 
eiatis 


Pauli OliYíl, Soci- 
Jesu Praepositi gcncralis, ad I\ltrenl I). La 
(
nintill
-e, eiustlclll Societatis sacerdotclu. 


Del' General fonlcrt P. La 
uintillye auf, sich zu fÜgen; ('1" wolle pnrllich 
Hnhe im Orden haben. ntHl del' Ulltcrgebene 1IIf1!':
e den V orgesetzten gehorchen; 
eine Besonderheit im Orden l1Iii
se vennicùen werden, verschicdene Doctrinen 
dürfe es in ihm nicht geben. 


Reverellde In Christo Pater. 


P. c. 


Nihil erat, cur soli mihi translnissanl .huc controversianl sane 
longanl inscriberet lteverentia vestra, ealnque praeterea non exigui 
otii 1aborisq ue egellten1. ConsideraviuHls tarnen integrall1 ea qua 
par fnit aeq nitate allin1Ï; et hoc deprehendiruus Inaxilne certulu, 
scilicet Rae. V. Zehllll quideul esse bonum, sed illnnl talnen haud 
satis secundunl sciel1tiaul videri. It Uiu . VUIU. inteUigu religiose 
plnriullllll et sentire et agere. Quae causa est, cur ipsi libentius 
fideutinsque, ut debeo, nleam nlentelll aperire me posse sperelu. 



13 


V plinl igitur antf"} onlnia, nt qnidqnil1 
it de opinionibus istis, 
quibllS hactenus inhaesi
se paulo acrins dieitllr, at IllOdulll saltenl 
in 
xplicatu ieneat ilhllll oportet, qui aedificatiol1plH pt 1110- 
dCHtanl SUlIlll1issionem redoleaL Ad haec CUlll HJ a . 'Tß. non dn- 
hitf1t pro sua religiosa humilitate, qUill ùoctiores ipsa passin1 
oc('urrant plnres, sic etiaul clet.rectare uullatenus debet eorlUH- 
ClPlll placitis sna visa suasque Sanctorlllll Patruln aliorUll1que 
cloctorum interpretationes pacate religioseque posthabere. Q110- 
circa persuadeat in posterulll sibi n a . \Ya. llecrsse est volnutatis 
oUluino esse llostrae, ut cessent talldel1l strepitus isti contelltio- 
nesque opinandi, de quibus ianl a tot annis audio et Ra. '7 a . 
ipsa con11tetur, de quibns, inquaJll, Ï1uportlllloS audio l11Ï
ceri ah 
ipsa serllJone
. l\faiorunl igitur dictis nlodeste ac religiosp. a('- 
quiescat ac pareat; sil1gularitatenl accurate devitet; doctioribus 
se su hrnittat; ac delliq ue sanctae regulae llostrae 4:!., rpgula 42. 
sUllllua.rii: >>I(lell1 sapialuus, ideul quoad eius fieri possit dicaln ns 
onlnes<<. Doctrinae igit,ur difi'erel1tes non adnIittantur nee verba etc." 
suulll1arii VillI g-erlnanulllqne sellSUln non lueditetur luodo per- 
ripiatqne diligeutf-'r, sed ad usnUl praesertiul eal1deBl ar praxill1 
('oust,anter addncat; eoque insurer 46., parte.Ill extreJllam rpgnla
, 
46. pars extrema: >>CUI11 verbo aut scripto brevi (up excidat 
IHenloria) superiori rCln exposuerin t, ei tohuu curanl rei expo- 
sitae relinq uallt: et quidquid ille statuerit, OptiuIUll1 ducallt: 
nee contendere aut urgere per se vel aliurn (si \Te couel,datu!" 
quod petitur sive non) pergallt: quandoquideJu sibi persuaderp 
dpbellt id n1agis expedire ad diviuum oh
f1quiunl ac snunl BKtius 
hOll1l1n, quod foOuperiori re iutellecta in (101111no ViSl111I fuprit.<<, 
J'pferat. lIoe yero nt [{ue. 'Tac. accnrate inlungo, sic pariter eOl1- 
fitlo forp llt sprio ipsa C]noqnp ac rpligiosissinlP rxspqnatnr. HS. 
TIlle. Vile. sacrifieiis et orationihus inlpellse Ine eOl1lluenc1o. 
Ronlae 17 Angnsti 1666. Hae. Vae. 


Servus in Christo Juan. 
Paulus Oliva. 


'" 



14 


3. 


Scriptull1 ex llUlll<lnto R. P. N. Pl'arpositi 
cinlis Societatis J esu 111 A quitania dat nnl 
Quintinyc cins(lrlll Societntis sncer(loti 


Pl'ovin- 
l)atri la 
3nno ] f)()(j 


. 
ll1ense Ina10. 


Der Provincial l"gt dem P. IJa Quintinye l.t Punkte, die l\IoIal l1er 
.Tesuiten (Probahilismus) zumeist betrr.ft'end. VOl', derentwegen e)" vcrklagt wonlen 
unù über die er sich zu venilltworten habe. 


Quonianl aliqni coniiciunt idqne non levitpr, P. la Quiniinye 
prrare circa aliquas 11laterias l11orales, ideoque ex.jstÌ1uant audien- 
dunl et interrogandulll circa illas, et hortalldulH, ut perstet in 
suo sensu, si recte selltiat, debortandu111 auteul ah eo, si luale 
opil1et.ur: il1terrogalldus ergo est. 
1. An sentiat bonam fidem, quae duo involvit, ignorantiam scilicet in- 
vincibi1em ct eam animi praeparationem seu dispositionem quae prccatum re- 
slmeret, si cognoRceretur, excusare a peccato. 
2. An opinio VL'rc probabilis, (!uae viùelicct firmatur authoritate vel 
ratione a5:SellSU et fitle digna, sufficiat ad 1.0neste agendum. illest Rine veccato, 
imo etiam cum virtute, uùi deficit certa notitia, et ex usu illius nul1um im- 
pelH1et damnum ex charitatf' aut iustitia vitandum. 
3. Quid sentiat de hac pro}Jositione: potest 
ubditus legitimo' suprriori 
l)arere, si, quod sibi iubetur, ve1 non esse contra dei praeceptum certum est: 
vel utrum sit, certum non est. An hanc propoRitionem, quae rx S. A ugustino 
Rumitur, ampl
ctatur quoad utramque disiunctionis partem. 
4. An sentiat, ignOInntiam invincibilem non excusare a peccato, et putd, 
hanc esse sententiam b. Thomae; et si forte iù senti at, an paratus 8it duorum 
aut trium ùoctorum virorum iudicio mutare sententiam. 
5. An subditus legitimo ac certo superiori ex vera aut probabili ratione 
praecipienti possit tuta conscientia non parere, si contra eius praeceptum opi- 
nione probabili nit.atur. Affirmativa certe sequenda in praxi non vitletur, si 
volumus communitatcs politicas et ecclesiasticas salvas esse, et eorum principes 
a subditorum opinionibus non penllt>rc. 
G An sentiat, doctores in album sanctorum relatos nunquam errare, 
dum scparatim ab aliis docent, ct alios quo1':cnmque non relatos in sanctorum 
catalogum aut s
mper enare aut saltern semper suspect03 esse debere nomine 
pravi aut certe non satis sinceri, et nimis humani, atque ad laxitatcm tCllùentis 
affectus in docenùo. 
7. An existimet, nullum esse titulum iust11l1l accipicndi in mutuo ultra 
sortp.m : si nullum esse puta t, repugnat S. TlIomae in sanctorum catalogum 
relato et caeteris doctorilms relatis et non rclatis; si aliquos, e\:primat, all 
etiam damnum emergens et lucrum cessans. 
8. An haec et similes consequentiae sint leo-itimae: in aliquo casu usus 
opinionis prolJaùilis non est licituR, quando scilicet ex co iml'endet damnum ex 
charitate aut iustit.ia vitandum, et adest notitia certa: ergo nunquam usus 
opinionis proùabilis est licitns. Generatim hoc est quacrere, an a dido secun- 
dum quid liceat. arguere ad dictum semper. 



15 


9. An necesse putet spargi et inculcari in nostrorum circulis, non esse 
in omnibus parendum superioribus, cum TJe})10 Rit, qui nesciat non eRse eiH 
parendum, si evidenter mala praecipiant. 
10. An in omnibus et per omnia approLet doctrinam S. Ignatii de oùe- 
tlicntiae virtute: et, si non approbet, in quo rt'prehendat. 
11. An dixerit aut eerte an sentiat, Papalll in rebu
 fidei et mûrum non 
esse infalliùilem extra concilium, etiamsi non loquatur tantum ut privatus 
pl'Îvatis, sed ut Pastor toti Eeclesiae. 
12. An statuat, non obloqui catholicis doctoribus recentioriLus nee po
 
sugillare aut reprehendere, nisi in casibus quos in suo promi
so manu sua scripto 
pt 8ubscripto exprimit: tenor promissi is est ad verbum: Je promets que ie 
ne blaRmeray rien en chaire SUI' quclque matiere que ce soit ny ne l'improu- 
ueray là eomme mauvais qui ne soit manifestement contre quelquun des 4 ehefs 
suivans: ou eontre l' eeriturc sainte. ou eontre les conciles approuvés, ou contre 
les declarations des Papes parlans comme Papes, ou eontre Ie cammun consente- 
ment des Peres et autres sainh
 docteurs de I'eglise. Que si ie viens a y man- 
quer ie m' oblige non seulement a me retraeter la premiere fois que ie mon- 
teray en chaire, mais encore a faire toute autre sati
faction q u' on vouJra. 
P. Quintinye. 
13. An ea cautione uti velit erga doctores Catholicos, ut non 
olum in 
suggestu non eos carpat. sed nee in privatis eolloquiis, nisi in 1 casiùm; in 
promisso expressi
: et si in aliquo horum ca
mum expediat doctorem aliquem 
reprehendi, an statuat id facere modestc, et non a ttribnerc omniLns aut H111ltis, 
quod ab uno aut altero dictum fuerit. 
14. An putet. se teneri in conscientia damnare e suggestu interes
p quol! 
in Bèlwarnia ocraRione mutui sumitur ad rationem Ilenarii duotlccimi; et all 
llaratuR'Rit ohe(lirc snperiori, si ipsi l'rol1iùrat ha.ne materiam puh1icc tractare. 


4. 


RespOnSU111 P. La Quintinye. 


p. 1.a Quintinye's Antwort auf (lie 14 J nquisitionRpunkto; auch seine An- 
1.Higer sollen sich nun wegèn ihres Verhaltf'lls gegen ihn recÌltfertigen. 


Respondeo illas omnes eoniecturas esse falsissimas et mera comnwnta nee 
q'Jillquam adtluci pOSRe, unde rationalJiliter aliqui coniicient me habere eiusmoJi 
e
rores. Quin i1l1o aRsero, me tam puLlice quam priyatim dixisse plnra, ad quae 

1 .velli>nt. aeqno animo attentlere, possent colligere ae certo scire, me es
e ab 
111IS erronbus plane alienum. Sed ut idipsum clarius innotescat, et ora occlu- 
tlam conicetoribus, aut, ut verius dicam, accusatoriLus meis, responll('o ail sin- 
gula capita. 
AJ 1. RO. me tenel e partrm affirmativam, si per bon am fidem intelligant 
eam dumta:xat, quae illa duo invoh"it. Xego enim omnem bOllam tidem illa 
duo semper involvpre, ideofJue semper exeusare a prccato, ut volunt J)lures. 
Ad 2 RO. quoque me t.enere part em affirmativam, modo per opiniollem 
vere probaLilem nullam illtelligant a('l. iis quae sunt manifeRte contra aliqucm 
ex 4 casibus supra notatis, capite scilicet 12. En quoad primum punctulll; 
quoad 2 vt'ro Hlud non admitto, quia quaeJam alia ad meritum requiruntur. 
Ad 3. RO. ]stam propositionem admitto, et utramque illius partem am- 
p
e
tor, . modo tamcn per ista \'erba, eertum non est, inteHigant ill quod prae- 
clpltur Ita esse incertum et Jubium a parte rei, ut subditl1s post adhibitam 



16 


prudentem et necessariam inql1isitionem, ad qnam tcnctur, quando positive 
dubitat de iniquitate praecepti, non possit manifeste et evi(lclIter cognoscere, 
an Rit iniquum necne. 
Ad 4. RO. ignorantiam vere invinriLilpll), quam 
Hlmittunt Omll(.'
 Ranrti 
<1octores et in primis S. Thomas, semper excusare a peccato, non v
ro alialll 
(luam respuunt. Admitto quoque ultimam huinsce capitis paTtem, quae Rpt'cta t 
ad mntationcm iudicii, modo id fiat iuxta Rocietatis cOßstitutiones. 
A.d 5. HI). me tenere partem negativam; et hoc iPSUlll plurilms ex nostriR, 
qui sunt in hoc eollegio, saepins inculcasse. 
Ad G. RO. me spntire, quod. doctores in album sanctorum relati, dum 
separatirn ab aliis docent, ern'nt aliquando. QuoaJ altcram partem lmius 
capitis, non tenet) affirmativam: seutio tamen. plures ex rcecntioribl1s sÏcut ex 
veteranis caute esse legendos, quandoquiJem sancti
RimuR D. N. AIl'xander 7., 
nt testatur eius com:titutio cl1ita anno IGtj5. SUIJeriori die 2
t. St'}JtemLris, an- 
divit non 
ine magno animi sui mocrorc, eomplures opiniollcs christianac dÜ:- 
eiplinae relaxativas et animarum pernicienl inferentes partim antiquatas iterulU 
Rn
citari, partim novitf'r prodh.e; et summam illam luxuriantium illgeniornm 
}icentiam ill dies magi
 cxcrescere, per quam in reùns ad eon
cientiam prrt.i- 
nentibus modu
 opinancli inrepsit alienus omnino ah evange1ica simplicitate 
sanctorumque ltatrum doctrina, et qucm si pro ccrta regula fi.leles in praxi 
RCfjuprentur, in!;en
 eruptura esset vitae ehristianae corruptela. Haec sunt ip
a 
verLa eonRtitutionis. 
Ad 7. no. plures esse titulos iustùs accipienc1i aliquicl ultra Rortem in 
mutuo, inter quos cst damnum emergens verum et lucrum cessans vrrum, .lien 
verum, quia est damnum emergem; et lucrum cc
sans falsum et adnltc'rinulH. 
Ad 8. no. hanc et similes eonsequentias esse pueriles et plane abRurdas. 
Ad !). RO. Huiusce pro}Jositiollis 1)art(,111 affirmativam, ut verLa iaeent, 
Imto esse scandaloRam, non puto tam en esse silt
nrlum, quando nonnulli, maxin
e 
.iuniores, spargunt in nostrorum circulis aut ctiam tenent monlicus quasdam 
opinione8 non solum a vera obedientia alienas. Red etiam a ùono et spiritn 
societatis ahhorrentes. puta: PORse q uidcm superiol'cs aliquiù mali quandoque 
pnt,
cipere, nunquam tamen hoc conting-ere authoritn.tem 
olarn supcrioris, maxime 
in soeietate, in qna superiores vulgo sunt doeti et pii, sufficerc all effieiemlam 
opinionem probabilem penes Rubditum quemcumque; supaioriLms eRse parcn<lum 
in omnibus more caecorum, etiarn quoall rei naturam, id eRt non attellllelHlo, 
an id quod praecipitur, sit peccatum necne; quod si quid forte mali praecipiat 
superior, ipse quidem peccavit praecipiendo, nunquam tarnen subditus oLediemlo, 
quando subditus non videt evidenter id quod sibi praecipitur esse lwccahlln; 
quameumque habeat rationem de hoc duLitancli, eum teneri ael arbitrimn RU- 
perioris deponere iudicium, nee ei fas esse tUIlC temporis inquirere pruc1t'ntpr 
aut examinare, an res quae })raecipitur, et de qua dubitat, sit eviJcnter contra 
ll"\gem divinam aut aliam quamcumque superiorem. 
Ad 10 R'I. eam me approbare in omnibus et per omnia. 
Afl ] 1. RO. ill unquam me ùixisse nee in illa fuisse sententia. 
Ad 12. H,o. mr velle,- quod ad hoc, 
tarc datae fidei. 
Ad 1:3. R O . me quoque velIe uti cautione de qua ibi fi.t mentio quoad 
singulas huiusce capitis partes. 
Ad ]4. RO Non puto, eoncionatorem teneri in conscientia damn are e suggeRtu 
inte\'es
c quod ill Bcnearnia occasione mutui sumitur ad rationem tlenarii duo- 
decimi, si sit verU\1l interesse; nee puto, ilIum concionatorem parerc non (lr1Jt're 
sno sU)Jcriori, si ipsi prohibeat hane puhlice tractare ma.teriam, quae nimirnm 
spectat 3d verum interesse quod in llènearnia occasione mntui sumÏtur ad rati- 
onem denarii duodecimi, et agitare, an tale lucrum aut interesse sit licitulU 
necne. 
Sed quoniam aliqui, ut ipsi in scripto superiori profitentur, coniiciebant 
it1que non leviter me errare circa aliquas materias morales j eorumque voluntati 



17 


feci satis respondendo ad singula quae mihi obiecere, nunc quaeso respondeant 
et ipsi ad quaedam quae habeo illis proponenda, ut suam erga me agenài 
rationem probent esse legitim am, seque liberent ab invidia pravi aut certe lwn 
satio:; sinceri a11'ectus in accusandis fratribus. Qui enim erga H. P. Provincialem 
de me conquesti sunt, quod tam in publicis concionibus quam in privatis collo- 
quiis non haberem in multis SaJlam doctrinam circa mores, ista capita illi 
proposuerc ye} per modum affirmatiùllis et accusationis, ut constat ex ipsius 
testimonio (supra. pag. 15 in m 
 5.) vel, ut habetur ill hac charta, per modum 
tantum coniccturae, emn scilicet monent1o, ilJSOS su
picari, ne forte in eiusmodi 
erroribus detinerer, iùeoque me esse interroga.ndum circa illa capita, ut ex 
responsionibus meis appareret, quid de illis sentirem. Si per modum affirmationis 
ea proposuerunt RU. r. Provinciali, cur ea non audent scripto tlare per Ulodum 
affirma tionis. ide
t eo modo quo illi }Jroposnere? Cur lwlunt in hoc parere man- 
dato R. P. Provincial is ? Estne piacu]urn obeJire iudici praecipienti, ut accus.. tor 
vel testis eaJem et eodt'm modo dicat scripta quae dixit verbo'? quid timent, 
ne possint probare accusationum capita? Sed testes non Jesunt, si ol'iniûnes 
non sanae et pra\'a dogmata de quil:ms me accusant, vulgata sunt tam in 
publicis concionibus quam in nostrorum circulis, ut dictitant. Si pèr modulll 
talltUll1 conlecturae t:'a proposuerunt R. P. Proyinciali, eumque monuerunt, me 
esse audiendulll et interrogandulll circa illa 14 capita de quibus 
upra ff:ci 
mentionem, quomodo R. P. Provillcialis statim atque fnit in his locis meque 
primum affatus est, me 110ndum audito nee interrogato circa illa capita, de 
mea doctrina coepit conqueri et de opinionilms meis circa mores? Quomodo 
idem eadem de Cilusa, idest propter meas opinione!:! non sanas, statuit ac de- 
finivit cum aliis patribus, antequam de illis me interrogaret, me esse repellendum 
a concionandi IIlunerc? quomodo saepius pollicitus est se daturum operam, ut 
mibi scripto traderentur illae opiniones quas ita improbaballt nescio qui ? 
quomodo ipsum Patrern 1\1. ad R. P. Rectorern me coram delegavit, ut eas quam 
primum colligenda.s ac describendas curaret? 19nûta non loq nor. Quomodo 
denique saepius hoc anno plures turn privatim tum publice opiniolles meas circa 
mores sug-gillarnnt, iam vero, cum ex mandato R. P. Provincia1is assignamlae 
sunt, scripto ne unicam quidem possunt assign are ? Haec sunt TllJsteria, quae 
vellem ab iis revelari. 


5. 


P. La Quintinye an Papst lnnocenz, XI.*) 


P. La Quintinye wendet sich wegen del' verderblichen OrdensTlloral an 
P. Inuocenz Xl. selbst, da die Ordensvorgesetzten, selbst del' General, nicht 
d.arüber wacben. Beschwerdcpunlde: 1) die jesuitische ::\Iorallelne. über die 
slch die fran.zösischen Bischöf
 und Päpste selLst vergebens beklagten; 2) deren 
.dnwendung In del' Praxis; 3) das Verfahren del' V orgesctztt'n, diese Lehre bei 

en Untergeb.ene
 in Geltung zu erhalten; 4) die Kunstgri1ì'e, dass die aposto- 
hschen ConshtutlOnen darüber den Untero-ebenen nicht zur Kenntniss kornmen 
M , 
odeI' verachtet werden. Seit 15 Jahren habe er dem hI. Stuhle da,-on in Báefen 
Kenntni
s gegehen; ob diese an die Adresse gelangten, wisse er nicht; del' 
Papst möge ihn nach Rom kommen lassen. Erlasse er Cill Decret, solle er auch 
b
fehlen, dass es wenigstens einmal im Jahre gelesen werde, aussenlem, behaupten 
dIe Untergebenen, habe es flir sie keine Kraft. 


*) Cod. Vatic. 7327. Pag. 104. 


2 



18 


Beatissill1e Pater. 


De n1Ìsero pl'ae
ent,i statu Societatis nostrae, in qua triginta 
ahhinc annis et al11plius vitanl ago, plnra taul'll1agni ponùeris 
ac I1lûmenti habeo proponenùa 8anctitati 'Tpstrae, 4.uorUlll forte 
est ignara, et (Ie lluihus eanl dnxi e
sp 11101H-'nùaIH, quallllo qnidelll 
ad ulala ljuihns tan1 lllisere vexatur llosb"a Societas, 11u11u8 eornnl 
qui in illa praesullt, et,iamsi de il1is facti sint certiores llignatur 
attendere, ne(hllll It. P. Generalis aù queul ea de re jaBl prideul 
literas ùedi sed frush"a. Qllapropter ad COllnllnlH
ll1 totius ecclesiae 
parelltenl snpplex acc
llo illi significatnrns ll11011lodo se res nostrae 
habeallt, circa id nt pro sna singulari charitate et pruc1eutia tautis 
111alis provideat, llnibu
 pl'ofecto jaIll satis fuisset provisulll, si 
Praepositi llostri qui quotidie caeteris ouedielltialU aùeo COlll- 
Ineudant, 
al1ctae Sedis Apost,olicap decr
tis parere variis Llrtibns 
111Ïnilne detrectassellt. 


Primulll igitur eornm quae 
a,llctitati Yestrae habeo propolwnda pst circa 
dodrinam ll10ralcllI (lua nostri homines sunt imbuti, et de qua tot Ântistites 
in Gallia jam conqne
ti snut, ipsique summi Pontifices 
aepius Romae. 
Alterum est circa illius doctrillae !Jraxim quam servant iidem l
P. tum 
in praecipuis muneribus obeundis quae spectant ad regimen et curam animarum, 
tulU in aliis rebus in quibus agitur vel (Ie facultatibu
, yel de fama ip
orum. 
Tertium est circa eam agenili rationem qUalll nostri tcnent PraC'positi, ut 
sibi infcriores dodrinam illam amplectantur, non recedant, eamque defendant 
sicut pro aris et foeis contra quoscumque illam impugnantes. 
Quartum denique est circa varias artes quiþus iidem utuntur, ne consti- 
tutiones et ilecreta Sanetae Seelis AlJostolicae quae ab aliquot annis in lucem 
prodierunt contra nimiam nonnùlJorum opinandi libertatem in rebus ad 
conscientiam pertinclltibus, vel1iant iu notitiam nostrorum, aut si veneriut, ab 
illis respuantur. eis nOll acquiescant nee obtemperent. 
Acl haec fortasse dicet Sanctitas \T estra: Cur non monuist-i Praedeces1':ores 
meos de illis omnibus? monui utique, Sancte Pater, quantumcumqu
 in me 
fuit; siquidem ab annis quindecim Romam saepius ad il'sos eâ de causa litm'as 
deùi, sed ill manus corum an venerint necne pro
sus ignoro. 
Quamobrelll sto iterum ad ostium Sanctae Sedis Apostolicae et pulso, \ e- 
stram 8anctitatem rogaturm; ut me Romam dignetur accersere, quo facilius ex: 
allegatis et l,robatis intelligat ea quorum supra feci mentionem. Duae sunt 
praesertim epistolap de iBis rebus quarum unam ego scripsi jam ab aliquot 
annis ad R. P. nostrum Generalem, alteram vero mihi rescripsit, ex quibus 
Sanctitas Ve
tra facile poterit percipere quo in statu 
int res nostra.e quoaù 
capita illa quae notavi :-;uperius; quid de i1lo societatis statu 
e.ntiat It P. 
Generalis; an sit collusio inter ilJsum et praccipuos patres qui praesunt, ut 
nustri semper detincantur in ejusmodi noris opinionibus quas semel suut am- 
plexati, et plures authorum nostronun typis manòarunt, an denique in hoc 
Illudatur sanctae Sec1i apostolicae, imo toti ccclesiae, ùum unum coram summo 
Pontifice noshi homines l)rofitentur, se nimirum utpotc constitutionuUl apostoli- 
carum observanti
simos abhorrere ab hujusmodi laxitatibus, ipsumque R. P. 
Generalem saepe numcro sui1': subditis praecepisse, ut a.b ilUs abstinert'nt, ac 

tiam. punirentur, qui in hoc peccarent; aliud vero clam et in priyatis litt'ris cUln 
In anlll1Um Dostrorum conantur inùucere ut omneS idem dicant et sapiant cirea 
opinion
s illas ruo.rales quas docent no
tri Authores, et propter quas jam fere 
ab omIllbn
 et utJlque tam male audit nostra Societas. 



19 


.Antequarn huic epistolae fin em adijciam, aperiam Sanctitati Vestrae unum 
quoJ mihi videtur. non conte.mllen,h
m inter remeJia quae possunt adhiberi 
contra novas doctrIuae morahs pravltates, ut nempe decretum quod parat 

anctitas vestra circa id, sicut ego accepi, ùe mandato S. 
e<lis apostolicae in 
Sillgulis omnium ordinulll R.eligiosorum domibus, legatur super mensam sa1tem 
semel quotannis, verbi gratia in renovatione scholarum circa festum omnium 
Sanetorum, donee aliter Sedi apo
olicae visum fuerit. QnoJ nisi fiat. Y('reo1' llè 
ùecretum illud Hit irritulll ae inane, maxime in Gallia, quia ab eo tempore 
quo de il1ius fabrical rumor spargitu1'. audivi sae1?ius ta
l) a nostris Religiosis 
quam ab aliis aliorum ordinum, quod decreta hUJusmolh, ut valeant apuù nos 
et iBis teneamur obsequi, debeant nobis nota fieri a superioribus uostris. 
Haee sunt, Leati

ill1e Pater, de quibus S. V. esse monendam judicavi. 
llu0l1si ipsa sentiat non expe\lire ut Romam huju:-:ee rei causa me conferall1, 
nee ßs
e cur in posterum propter bujusmodi negotia tantis me conficiam curis, 
hoc ipsum precor dig-uetur mihi significare vel per R. S. nostrum generalem 
vel per quemcumque alium, ut querelis illi3 talldem ego flllem imponam. 
Sanctita tis Vestrae 


Humillimus et obsequentissimus in Christo servu
 
P. La Quintinye Sacerdos S. J. 


Pa1i anno Salutis 1679, 
die 8. Januarii. 


6. 


Adnlodulll Reyerende :Koster ill Christo Pater. 


P. Brunacei, vom General um sein Urtbeil über die Leitung der fran- 
Lösisehen Provinz befragt, räth dem Åssistenten so viel V ollmachten zu üLer- 
lassen, als nothwemlig ist, aber eine Trennung del' französischen Åssistenz vom 
Generalat zu verhinderll. 


P. c. 


Ad iussa Paternitatis Vestrae per Revereudi Patris Secretarii 
ppistolanl nlÍhi significata, 11enlpe ut ego 11leum iudicium scripto 
exponam: an et quae, et qualis, quantave specialis directio Pro- 
vinciarurn Regni Galliae Pa tri Assisten ti Gal1iae, sal vis' cOllsti- 
tutionibus nosh-is, et dignitate Praepositi Generalis videatur 
COlI cedi posse, reverentissÌ1lle obediens dico: 


Earn tantummodo, 'tttque eam totam coneedendam mihi viJeri, quae 
necessaria sit ad finem intentum, ne Pater A
sistens Galliae eUlll alii:s Patribus 
suae Åssistentiae eogatur Roma cliseedere revocatus in GaHiam. 
Rem ma
i.me implexam distinctius exponam. 
Primo. Censeo hane rescissionem totius Åssistentiae Galliae a Societatis 
uni\ersae capite, et re1iquis membris, cum reali etiam separatione personarum, 
per revoeationem in Galliam esse unum e rnaximis inter eos casus, de quibus 
Cònstitutionum pars 8. e. 2. 
 2. dicitur: Quales essent, vel res admodum 
difffciles ad universam Soeietatem speetantes, 'Tel rationem proeedendi in ilIa, 
pertractare, et in declaratione, cum tamen aliqua aeeiderent, quae urO'erent 
magnique momenti virlerentur. 0 , 
2* 



2Ò 


2 0 . Quemadmo\.lum Vestra Paternitas, 
i (quod Deus avertat) per l1mltulll 
tempus vi alicnius morbi omnillo impediretur a Societatis Gubernatione, cum 
Rpe recuperandae salutis posset, ut dicitllr pars 9. c. 5. 
. G ill ùeclaratione, 
sine generali congregatione Vicarium constituel'e, ut ipsius officio, donee con- 
valesceret, omllino fungeretur; ita in praesent.iarum extrinsecus impedita omnino, 
ne suo H1unere fungi possit in reg-imine provinciarum GaHiae, vidrtur non ab- 
simili aliqua ratione l->aternitaH Vestra providere posse, quou
que talr impedi- 
mentulll tollatur, cuiusmodi esse vidctur ratio pro}Josita ùanda. ('?) inh'rim Re- 
verendo Patri Assistenti GaBiae specialenl directionem carum Proyinciarum. 
eamque tantumlUoùo atque earn totam, sine qua Patres Åssistentiae Galliae 
retineri non posset (possent'?). 
30. Quia hoc exemIJlo facile in posterum suprema regnantium capita abuti 
possent, cnm de Societatis Gencrali non hene sentientes et C}uacumqne ex caUfoìa 
difticlentes suos subc1itos eius regimini subllucere voluerint, tunc cnim ct ipsi 
petent totam guberllationeHl Patrum sui regni in Assistentem nationis proprium 
transferri: ideo via proposita ad màximum iHut1 malum evitandum rescissionis 
totalis Assistentiae Galliae, eo titnlo tantulllmodo probari posse videtur, quod 
nulla prorsus alia ratio se offerat ad eiusdem finis consecutionem, et bred 
spcrctur impedimentum illud extrinsecullI omnino tollent1um, ne Paternitas 
Vestra prima sui regiminis lihcrtate fruatul'; ad eius consecutionem omnia 
interim 
tudia adhibenda sint. His ad pedes Paternitatis Vestrae provolutus, 
eallllem demississime veneror. Ex Coll
gio Germanico 27. l\Iaij 1689. 
Vestrae Paternitatis 
Humillimus in Christo scrvus et inùignissimus filius 
Dominicus Brunaccius. 


7. 


Aclnlodunl Reverende in Ohristo Pater Noster. 


P. Sesti, yom General Über die französische Assistenz befragt, hält die 
Abtrenllung derselben vom Generalat noch nicht für ullumgänglich nothwendig; 
del' General könne zwar bestimmte V ollmachten den Ordensoberen überlasseu, 
aber keine solchen, welche Jemanden ganz unabhängig yon ihm machen; besser 
wäre es, aem französiscLen Assistenten keinen neuen Titel zu gCbCll. 


P. c. 


Obtemperaturus iussui Paternitatis Vestrae literis Patris 
Secretarii mihi significato, expono iudiciun1 nleum super capiel1da 
deliberatione in difficillimo l1egotio Pl'ovinciarunl Galliae. 
L An aliqua specialis directio concedenda sit earum As
istenti, non facile 
apull me statuere IJotui, cum lion omnia mihi perspecta sint, quibus ad huhis- 
mOdi consilium, hactenus intentatum, capessendum Paternitas Vestra devenire 
queat; cum ex eo penc1eat, an alia omnis via lmeandi Regis Galliae praeclusa sit.. 
2. Quid vero con cedi possit, quantum ex COl1stitutionibus colligo, iam 
subjiciam. 
1. Penes generalem est auctoritas communicalldi superioribus eaUl 
tes- 
tatem, ljuanl duxerit communicanùam Part. 
. cap. 3. S. l..L immo multilID 
potestatis iisdenl conferri expedit. P. 2. c. 1. 
. (j B. et P. 4. c. 10. 
. -! et 
P. v. c. 6. 
. 2. et P. 10. ê. 8. 



21 


2. In particulari l)otest committere Provincialibus et Visitatol'ibus facul. 
tatC'1ll admittendi ad quemcumque graJum, etiam Professum P. 5. c. 1. 
. 2. 
ct c. 2 
. 4. 5. A. R. C. et P. 9. c. 3. .A. 
3. Et l1imittendi e societate quoscumque, etiam Professos. P. 2. c. 1. 
. 2. C. 
1. Et constituendi Praepositos et Rectores locales P. 4. c. 10. 
. 3. et c. 
17. 
. 1. et P !). c. 3. 
. 13. 
5. .An etiam constituenc1i Provinciales, dubitari posset, cum in Constitu- 
tionibus viòeatur negatum, quia non expressum. Non dubitat tamen Pater 
Suarez Tom. 4. de Rcb. Tit. 10. cap. 3. n. 2. constanter affirmativam partem 
tueri, iussus ratione et praxi. 
o Quibus positis nulla potest esse tlifficultas de aliis facultatibus inferioris 
generis. Xon puto tamen ullas facultates concedi posse a Praeposito GeneraIi, 
quibus aliquis constituatur in earum exercitio ab ipso prorsus independens; quia 
hoc videtur contra constitutiones plurilms locis, et praescrtim P. 9. c. 3. 
. 15. 
et P. .-1. c. 17. S. 1. et contra ipsam Formulam Instituti; atq ue adeo ex de. 
creto 18. con. 5. contra substantialia eiusdem legenda Bulla Julii III. in nostro 
Bullarin page 281. Atque huc forte respexit Con. 11. quando ad eligenJum Vi- 
carium inc1ependentem desideravit BreyeApostolicum: Quanquam in Congregatione 
plus inesset auctoritatis et in re ipsa plus necessitatis. Dixi prorsus iwlependens, 
quia si actu esset indepenclens co quod Praepositus Generalis non se immisceret, 
ct qnidem ctiam sponsione interposita. (cum praesertim cum ipso actuali libero 
exercitio possit componi auctoritas subtrahendi facuItates concessas) non viJeo 
difficultatcm. Laudarem tamen, si, ad suhterfugia fac!iosorum praevertenJa, 
Apostolica auctoritas huiusmocli concessioni accederet. De titulo concedenJo P. 
Assistf'nti non admodum pugno, sed mallem nullum alium addi, quam quo 
gaudet, ut res quam minimum novitatis lJaberet. Haec habui, quae pro mea 
tenuitate O humili tel' et fideliter Paternitati Vestrae repraesentarern. 
Romae 28 :Maij 1689. 
Paternitatis Vestrae 
Humillimus et obsequentissimus in Christo servus et filius 
Curtius Sesti. 


8. 


Reverendo in Christo Patri Patri j1Jusebio 
Societatis Jesu Assistenti Germaniae 


Truchses 
RomaIn. 


P. Fontaine klag-t dem deutschen Åssisfenten, P. TI'ucbsess, dass man 
zweideutige W orte l1ach Frankreich sende, del' General sich um die Gallicanische 
Societät gar nicht zu kümmern scheine und nul' thue, was zum l\Iissfallen des 
Königs sei. 


Reverende Pater. 


Ex literis Heverendi Pstris Secretarii, n(Jrnine Reyerendi Patris Nostri 
Generalis Roma datis 18. Octobris, et mihi redditis cum Iitcris Vestrae Reveren- 
tiae 6. hujus mensis dolorem cepi vehementissimum. Spes enim meas momento 
pene temporis corruisse }Jlane cognovi ex duriori quam ille adhibuit scribendi 
ratione. An bene cohaereant, quae mihi rescripta sunt illis literis, cum sen- 
tentiis omnium Reveremlorum Patrum Assistentium, judicabit Vestra Reverentia 
ex transmisso ad se earundem literarum exemplo. 



22 


Facile fuit Patri Secretario intelligere. non argni stylum suum obscuritatis: quem 
fateor naturam ei tledisRe perspicuum; sed argui vocem ambigllam de industria ad- 
bibitam, qua gratia, a.Patre Nostro Generali nobis concessa, corrumpi videbatur. 
Admittebat enim illa vox, omnium judicio, sensum multiplicem, ac plane divenmm, 
cum non inc1icaretur finis }wopter quem tantispe
 esset expectandum: unde tamen 
tota res pendebat; siquic1em nolebat Rex expectari tantis)ler, donec Pater Noster 
Generalis patentes suo nomine literas tnitteret novis Ruperioribus, et I'ocietatem in 
Gallia per se immediat
 administraret, unioue non facta Collegiorum Belgii 
ditionis suae cum Åssistentia Ganiae. A t,que haec fuit vera causa, cur patentes 
literae, missae a Patre 1\ostro Generali 2. Augusti pro iis, qui provinciis Lug- 
dunensi et Aquitaniae praeficiebantnr, non fucrÌnt admissae. Equidem, cum 
scripsi Romam, mentionem illarum Iiterarum non existimavi esse facienùam, 
tum propter causam jam allatam, tum prac:-;ertim. quia Pater Secretarius signi- 
ficaverat, illas literas meo arbitrio sic per11litti: ut quidqui(l de illis statut?rem, 
ilIud omnino plobaturnm esse Patrem Nostrum Geueral!>m (sic!). Atque etiam 
cum illas aceepi literas, de valetuù.ine timeLatur i IIi liS. qui Aquitaniae renun- 
ciabatur provincialis, et re ipsa Vaulo post iUe diem l'uum obiit. Neque suam 
absolverat praefecturam, qui nunc provinciaiis est Lugllun p llsis: cui etiam po- 
tuisset prorogari munus ad aliquot mÙllSl'S, eo nomine. q nod uitilllac congregationi 
Generali interfuisset. Ex quibus oHinibus illtellhát Vestra. Heverelltia literas 
}Jatentes a Patre Nostro Generali missas non fnisse, ut i'uspicatur, rejectas 
indecore 
Ad rei caput ut revertar, ratus ego illas auas voces tantisper differre, aut 
omnino sublatum iri, åut saltem expositum iri moIlius: uti fieri potuisse constat 
ex alio sensu, quem l)oterant, atque in his circul11stantiis debcbant admittere: 
duo aut tria interim perfeceram, aegre quidcm, sed feliciter tarnen, quae Patri 
Nostro Generali grata fore existimabam. Primo obtillueram ut soli provillciales 
sine aliis provinciarum deputatis contra quam statnt.um fuerat, hue se eon- 
ferrent. Secundo effeceram, ut alii tardius aliis hue convenireut: adeo ut non 
primo novembris omnes, ut decretum fUèrat, sea.. aliqui octavo tantum die ad- 
fuerint: quod credel'em ad sextulll novembris literas Roma accipi posse, quae 
pacem atl'errent, non bellum cane rent. Tertio eyiceram, ut ex jure stricto non 
ageretur in hoc nostro negotio: sed aliqua quasi media inin
tur ratio fovenùae 
vel renovandae concordiae. Verum haec fuit vel mea vel societatis infelicitas, 
ut meis votis ac coeptis respondere noluerit Pater N oster Generalis, aLjecta 
omni Gallicanae societatis cura, aut iis tantum oLlatis, quae Regi Christianissimo 
displicitura esse intelligebat,. 1taque haec duo mihi supersunt, vrimum ut 
Vestrae Reverentiae gratias agam, quam possum, amplissimas, pro praestita 
quam praestarc potuit socictati in hoc llegotio sua opera; alterum, ut me ad- 
hibitae ad res nostras componendas cllrae omnis ac diligentiae conscientia, et 
constanti adhibendae in posterum yoluntate consoler. 
Rogo Vestram Revcrentiam ut exemplum literarum Reverendi Patris Se- 
cretarii cum aliis Reverendis Patribus Assistentibus communicet, ac mei me- 
minerit in suis sacris sacrificiis. 
Parisiis 14 novembris 1689. 
Vestrae Reverentiae 


Humillimus et obsequentissimus in Christo servus 
.P. Fontaine. 



23 


9. 


IJropositiones ohnoxiae censurae, quap extant in quatuor 
postren1is 1ibrit; operis: de recta doctrina Illorun1; 
cuins operis est auctor Pater 1\1 i c h a e Ide Eli z a Ide. 


P. Elizalde stimme mit den venlammh)n Sätzen des Bajus nr. 16, G8, 27, 
28 überein, auch ausserdem denke er wie Bajus und Jansenius. Sein tadelns- 
werther Stil. \Yagt .der communis theologorum sententia Häresie zuzuschreiben! 
una verfährt respectwidrig gegen Theologen del' Gesellschaft Jesu uncl andere. 
aueh die hI. Väter. Die' dem lebenden Verfasser öfter vcrweigerte Onlens- 
approbation ist seinem \Y rrke auch naeh dessen Toc1e nicht zu gewãhren. 


Quando quideIll iubeor iUl1icare eas solas propositiones, quae 
clariuR subiacent censurae ill libris 
ecundae et tertiae partis 
operis praedicti, suntque ordine quint.us, sextus, septimns et oc- 
tavus: praeterl11Ïtto absurda alia theologica, pluresque propositiones 
non olllulno relinquelldas inlpune a quolibet severo cellsore, aut 
etiam crin1Ìnatore. 


9 1. Consentit CUIll Baio. 
Quadragesima sexta propositio dalliuata in Baio est: <<A d 
rationeUl et defillitionenl peccati non pertinet volun- 
tar i n lll, nee de fi nit ion i s qua est i 0 est, sed c a usa e e t 
originis, utrum omne peccatum debeat eSse volun- 
tarium.>> Halle propositioneUl plane retinere \7idetur Elizalde 
liber 7. 9. 11. 
 7. Ibi eninl proponit celehre111 10CUlll D. Tho- 
nlae ex qnaestiolle 3. de nlalo, articulo 8. videlicet: ,,8 i in 
eodem actu aliquid sit ignoratum et aliquid scitUIU; 
pot est. e sse v 0 ] U 11 tar i U ill quo ad i d quo des t s c i t u n1 : 
s e ill per t a 111 en est i n v 0 I u 11 tar i U III qua n t U III ad i d quo d 
est i g II 0 rat u III : s i v e ì g nor e t u r d e for n1 ita sac t us, 
puta CUlll aliquis nescit fornicationem esse peccatull1; 
voluntarie quide111 facit fornicationem, sed non volnn- 
ta r i e p e c cat u m." Elizalde tamen non vult colligi ex hoc loco 
ignoralltianl invincibilenl excusantem a peccato in aliquo iuris 
naturalis, ut gravissimi theologi tall1qnalll D. Thonlae lllallifestam 
selltelltiam col1igunt; sed in illos potius ironica snbsannatione 
versu "J am vi de am us" invebitur dicens: De in de quo d su b- 
til issinli interpretes nOll advertunt, in ipso ho c ex em- 
p 1 0 for n i cat ion i s a san c t 0 Doc tor e 8 u p P 0 nip e c cat U ill, 
dum c1 i c it: v 0 I U 11 tar i e qui a e ill faci t fo rnicatione ill, se d 
non voluntarie facit peccatunl. Illfert etialll Elizalde: 
erg 0 pee cat u ill fa c it; e t sub d it: Qua m q n a m V e r 0 p e c... 



24 


cat u m I a t ius pat eat qua ill c nIp a e t In 0 l' ale mal u nl; a t 
sanctus Doctor notatunl habet a theologis pro eo- 
d e In u t r U ill que sum i. His dictis enormiter pee cat auctor: 
]. quia intrudit cum Baio rationenl et formalitatem peccati, 
SUll1pti pro culpa et nlalo 1110ra1i, ,,8 i 11 e v 0 I un tar i 0" ut per- 
tinente ad ipsanl. 2. Quia in1poni t D. Thomae eandem doctri- 
nanl, quanl et saepius alibi refutat sanctlls Doctor, et in eo po- 
tissinlun1 loco, quo clarins nihil. Clal'itatenl fatentur vel ipsi 
Jallsenistae, ut notat Alethinus de peccatis ignorantiae parte se- 
cunda capite 8. ac proillc1e ut fumunl luci nleridianae obtendant. 
cOllquirunt quosdam alios locos, quos laudatus auctor eodell1 
praelucente D. Thollla dispellit, eosd.enl nihilominus pro se re- 
producit Elizalde. 3. Peccat in prima sUIlllllnlarum principia, du
n 
format hanc consequentianl "n 0 n v 0] u n ta r i e fa c i t P e c c a- 
t u m, ergo p e c ca t u 111 fa c i t. H Ex proposit.ione enÎIn modali 
negativa nequit il1ferri aflirnlativa de inesse, nisi per disinnctivanl 
proprian1 resolvatur nlodns... ex hac propositione: non celeri tel' 
cur r i t, inferri determinate non potest, erg 0 c n r r it: an tece- 
dens enin1 tam est verunl de currente sine celeri tate, q uanl de 
penitus non currente. Multo minus valere consequentia potest, 
quando modus pertinet ad substantian1 actus, q neulachllodnnl per- 
tinet in praesenti. Adn1Ìttetne hanc consequentianl aliquis Eli- 
zalde: non vi tal i tel' in t e 11 i g it, erg 0 in tell i g i t. At 
peril1de haec est: non vol u n tar i e fa. c i t P e c cat u nl, erg 0 
p e c cat u ill fa c it; nisi repudietur damÍ1atio Baii. 
S 2. COllsentit iterunl CHIn Baio dissirnulanter. 
Propositio sexagesÏ1l1a octa va Baiana . f1st : "I n fi del ita s 
pur e n e g :1 t i v a in e i s qui bus C h r i s t usn 0 n est p r a e- 
dica.tus, peccatulll est. H P. Elizalde libro 7. 9. 12. sic 
titulum praefigit colleetun1 ex duabus procedentibus qua.estionibus: 
Utrunl ergo ignorantia eorunl qui non audierunt
 
sit vi n ci b i lis vel i 11 vi n c i b i 1 is? Et postquan1 totis virihus 
enervare nisus fuit quidqnid pro invincibilitate huius ignorantiae 
atque excusatione peccati invenire potuit apnd gravissinlos q uos- 
que theologos, pouit S 8. hunc tituhull: "ex in fi del ita t e p 0- 
siti va ad negativam arguitur;" statimque asserit "se 
v aId e pro pen cl ere ins e n t e 11 t i a nl d e 111 a 1 i t i a i n f ide} i- 
tatis llegativae: et ne prorsus tellealnns, Divi Tho- 
rn a e, qui tan t i 11 0 b i s est, a u c tor ita sma xi n1 ere v 0 cat. 
Consultull1 tan1en visum est afferre nlnlta, quibus 
bene auditis, riteqne perpensis, sapientiores diiu- 
d ice II t, quo rUIn d emu III i u d i c i 0 r e ill com In i t t i In u s. H 
Ego autein sapientiorulll iudicio connnitto, ut diiudi'cent an 
his auctor consultum potius voinerit errori dalllnato; an reverentiae 



25 


danlnationis! Quid enlm est quod auctoritate D. Thonlae con- 
currente cum auctoritate Romani Pontificis loquentis Ecclesia
 
in 111ateria doctrinae rnoralis, dicat P. Elizalde, se, q u0111inus 
oppositum errorem teueat prorsus, "maxime" revocari auctori- 
tate D. Thomae? An Pontificis ex cathedra loquentis auctoritatc 
non praestat? non itaque "lllaxÍIne" revocari debuit Elizalde ex 
auctoritate (d. Thomae), cum "m agis sta nd urn si tau c tor ita t i 
Ecclesiae", docente vel ipso D. Thoma... 2. quaestio 10. artic. 
12. Quid praeterea est illud: "Et n e 1) l' 0 rs us te n e am us"? 
An quia, licet non ten eat prorsus, non tanlen prorsus reiic.it? 
Quid df1uique vult, quando pro nlalitia _ infideljtatis negativae 
"c 0 u suI t u nl ips i vis U ill est a f fer r e 111 nIt a q nib usb e n c 
au d it i s etc."? An Ecclesia non bene audivit atque perpendit 
audienda omnia et perpeudenda ante damnationem propositionis 
Baianae? An post Ecclesiae iucliciunl diindicare adhuc sapien- 
tiores possunt? Constat igitur ea quae ibi movet Elizalde (vel 
si quis insiuuavit se interpolator Jansenista) praeindicare auctori- 
tati POlltificiae constitutionis, quam tanlen (confirnlatanl })ostea 
a Gregorio XIII. et Urbano VIII.) ut sartaIn tectanlque ad per- 
petuam rei memoriam servaret, Pius V. OlllUibus dignitatibus 
et gradibus privatos pronuuciavit, nec non anathenlatis vinculo 
innod'atos, omnes qui pro Baianis illis propositionibus "q u 0 quo 
pac to 1 0 qua n t 11 1', S C rib ant, cl is put e n t. A c qua e c un- 
que - illquit - sup er i is ve r b 0, s c rip to que e nl i s sa, 
p r a e s e n ti u nl a ü c tor ita t e d a nln a ill us" etc. 
Neque a transgressione Pontiflciae constitutionis liberare 
possumus Patrem Elizalde ratione ignoralltiae invincibilis, nisi 
ipso invito et contradicente. Ipse enim libro 7. quaestiolle 1 ß. 

 1. contendit "raras et in raris esse ignoran tias in- 
vinci biles, 1 egunletiam bumanarum, et iuris ad unum- 
quenlque pertinent is"' Id quod ita aUlpliat statinl suh 
initiu111. 
"Comprehendimus vero sub hUlnano iure et 
leg e, ius u t r unl que, can 0 n i cum pro u t d i s t i 11 C t u nl 
a b 0 m n i i U red i vi 11 0, a c ius c i vi 1 e, con s tit uti 0 n e s- 
clue Pontificias" etc. Si ergo non nisi raroignorantiaeius- 
nlodi patrocinatnr indoctis etianl honlinibus: nullum ipsi, homini 
docto et emerita Professori theologiae, patrocinium quaerere 
possunlUS ab ignorantia vulgatissimae constitutionis; praesertinl 
quando ex professo pertractabat Elizaldf1 materÍanl damnatae pro- 
pORitionis. Quin etiam ne in foro quidem interno reliquit 
sibi refugiu111 ad legitimanl excusationem; doctrinam enim, quanl 
nuper ex ipso retulinlus, ex eo probat "c a pita] iter" ut 
inquit "q u i a in i u d i c i i s 11 u n qua m p r a e s 11 m i t u l' i g n o- 
r ant i ale g i set i 1.1 r i s, 
 e d COD t r a r i u D1; e t sup po n i- 



26 


t u r quo dIe x a d l' em per tin ens s c i t u r a bun 0 q n 0- 
que." Sed quia theologi cOlnnnnÚt r distil1guul1t forul11 a foro, 
asserelltes earn praesuIl1pti0l1e11lintelligiin foro exterllo, non 
i n in t ern 0: P. Elizalde non sine risu reponit, quod sin1Íliter 
ipse potest dicere "praesumtionen1 valere in inter no, 
non i n ext ern 0: A I t e rut r u n1 qui p p e die end i e a d e 111 
est, id est, nulla ratio." Ergo se ipso indic
 rens evadit 
in utroque foro. Denique snbstal1tiaul propositiol1is danlnatae, 
quan1 dicebat relinquendau1 f;apielltiorun1 iudicio, iudicio suo 
absoluto an1p]ecti satis videtur ultjn1is verbis quibllS qnaestionen1 
il1am ahsolvit. In quibus insalutatunl praeterire non deheo 
pril1cipiun1 fundanlel1tale q no P. Elizalde deducitur aut secluci- 
tur ad propaganda sine terJllino peccata ignorantiae, nulla fere 
-invincibili ignorantia pern1Íssa. 'T erba. eius sunt: "e x qui h u s 
sane omnibus ita videtur philosophandunl: SCi111US 
s c i I ice t a c i 11 d 11 Lit at u n1 est, per nl i t t ere D e U ill j n t e r 
c h r i s t i a nos b a ere s e s p 1 u r i nl asp l' 0 P tel' ips 0 r u 111 
peccata; quas sane haereses nec ipsi ante a praevi- 
d i sse n t; P 0 s tea ve roc 11 D1 e a sam pIe c tun t II r, c r e- 
d u 11 t que, veri s s i rn ash a b e ant, e xis t i man t e s f a 1 sum 
vel' u m, e t m a IUI11 b 0 11 U n1; e t t a n1 e n p e c c e n t per e a s, 
n e c err 0 rip s 0 s s u use x c use t. Sic uti que ide nl 
D e usn e gar e g e n t i. b n s pot est, ace t i am n e gat s a e p e 
ministros evangel iipropter ipsoruDl scelera; ex quo 
ignorantia eisimputetur, sicut errantibus err ores sui." 
Hoc vero prillcipium cum pluribus Doctoribus censet "e vi- 
den te r fal s u 111" P. Suarez clisp. 17. de fide Sect. . . n. 8. eius- 
modi el1inl il1fideles penitns ignorant, peccato, quod cornmittul1t, 
dandanl a Deo poenan1 I1Jinistrorum eval1gelii carentiam; 
atque a 1>eo dunl onlÍssio illius peccati non cognoscitur l1t 
medium utile ad acquirendam vel non impedielldalll evangelii 
lucem et copian1 n1ÍnistrorUlll, peccatulll POSitUIll non est volun- 
tarinm in ratione impedientis divil1al11 illun1Ínationem: ergo ra- 
tione talis peccati llon est in1putabilis ignorantia resultal1s, sed 
est invincibilis et purapoena. Iel quod planissinle n1ihi tradit D. 
Augustinus epist. 105. scribens: "ipsa ignorantia in eis 
qui i n te II i gel' e n 0 I u e l' u n t sin e dub i t at i 011 e p e c c a- 
turn est; in eis au ten1 qui 11 on potuerunt, poena 
p e c cat Q." Ubi si "a ute rn H additurn secnndae parti sententiae 
contraponit poenam peccato; ac proinde docet ignorantiam tunc 
esse "p u:r amp 0 en am." Sin1Íliter ad cap. 25. J oaHn. tract. 
89. et 9 L necnon quaest. 52. in Deuter. repetit Augustinus: 
"q u 0 d s i. C h r is t u S 11 e que v en is set, 11 e que I 0 q u u t u s 
fuisset Judaeis, ipsi non baberent peccatum illud, 
quo non credidern nt in eU1l1." At nihilominllS Dens po- 



27 


terat optime in poenam aliorum peccatorl1ID afficere J udaeos 
caren tia Christi. 

 3. Recipit duas. alias propositiones Baii. 
Inter propositi ones Baii 27. et 28. sunt: .
Libernnl arbi- 
trium sine gratiae L)ei adiutorio, non nisi ad pec- 
CandUl11 valet. Pelagianus est error dicere, quod liberum 
arbitril1m valet ad ullulll peccatuu1 vitandum;'
 quo in 
negotio liteu1 erudite dirin1Ït P. Ripalùa contra B,áuIU disp. 28. 
Has propositiones totidem fere verbis, nec dissimili sensu complecti 
vidptur P. Elizalde lib. ü quo 2G, 
 5 vel's. "sed vero hoc" 
ubi ait: "sed vero hoc ad omnem Pelagianam haeresim 
pellitus effugiendam punctun1 essentialissimuill." Relin- 
quit tao1en hoc punctull1 pro dig'l1Ïtate tractandum, et ex "Au- 
gu
tino nORtro H demol1stral1dun1, Doctori Complnt
nsi D. 
.I\lichaeli Perez Episcopo Arcadlae, quenl "Domillum suun1 et 
amicissilllum H compellat: atql1e "inter theologos vere 
theologum;" "ac nulli quelll ipse lloverit, plane secnn- 
d U ID." Doctore liberaliter landato. addit SUUITI cum eodem 
con
ensum Elizalde in haec verba: "ex eo, lector, quanlprimum 
disces naturae lapsae. insufficientialn, et qUOlllOdo 
eadein bene agere sine gratia supernaturali non possi- 
mus, et quasi vincere, sed ne pugnare quidem. H Quibus 
in verbis adiuncto i110 de necessitate ad OIDnelll Pelagianalll 
baeresim effugiendam - ni prorsus caecutio - relucere videntur 
proposi tiones illae Haii. · 
Addo quod P. Elizalde laudat et a111plectitur doctrinanl 
Complutensis Doctoris in antiquo il1ius sensn, quem suis eiusdem 
linealllentis expressit It. P. N. Thyrslls Gonzalez Generalis 
in 4. ton1. select. disp. 4. seet. 1. n. 5. et a sect. 2. solidissiule 
refutavit pluribns argum
ntis. Neque Elizalde sequitur Doctoren1 
SUlllli poellitentell1, sicut sequutus fuerat errantem: nulla eniul 
facta nlentione solemnis retractationis R. P. N. Generalis refert 
Sect. 12. doctrinam approhatqne Elizalde. 

 4. Baianismi sl1spicionem fovet in se aliis dictis. 
Non alien unl se a Balana schola satis ostel1dit in eadem 
quaest.16. in cuius titulo spondetloquendnm "scbolasticissime." 
In progressu multa movet de virtutibus moraliblls atque de 
infusis: eoque tandem devel1it, ut 
 5. vel's. "q u 0 d all t e qua m 
ad rati ones,H dicat de virtutibus llloralibus gentilium: "maxime 
deficiebant a fine nostro et abesse virtutes sim- 
pliciter, et in oculis Dei, nec in hoc saltern de 
Augustino litem moveant, cuius aperta sententia 
est, e as 11 0 n vir t ute s f n i s R e, sed vir t uti s i ill i 1 e s. '.' 



28 


Id quod totidelll ferule verbis cOlltendit Jal1senius lib. 4. de statu 
naturae lapsae cap. 27., quin etiaul ante verba recitata ita prae- 
loquitur Elizalde: "virtutes 11lorales acquisitae nostrae 
einsdenl ratio11is sunt CUlll .virtutibus moralibns 
philosophorulll et gentiliuln." Censet igitur tanl ethni- 
cornUl quall1 christianorU111 virtutes nlorales acquisitas non esse 
vlrtntes, sed fal1aces virtutunl umbras; sed qualll confinis Baio, 
si non idelll sit Elizalde his dictis, liquet abunde ex Ripalda 
]. 0 0 
ClISp. 
 . 
Denique Baianorull1 in1Ïtationem a.ulbire visus est Elizalde 
in eodelll lib. quo 20. 
 1. ita. exordiens: 111 e 111 0 r a. t J 11 U s t I' i s- 
s i 111 us Fag 11 a 11 us in cap. n e i 1111 ita I' is, e a. nl a 1 i quo r u nl 
in Belgio Illustrissil11erum Episcoporunl vere 
dig 11 a nl ass e I' t ion e m, e x r e c t a s c i 1 ice t vel II 0 11 r e c t a 
a d nl i II i s t rat ion e Sac r a III e II tiP 0 e 11 i ten t i a e p e 11 d ere 
potissinll1111 fideliu111 reforlnationel11 relaxatio- 
n e III y e. Haec quidenl assertio mihi per se vera est; relata 
ta111en ad eius prolatores laudatos, indicat qualll in parteIll l11ale 
refol'luatricenl huius Sacranle11ti inclinet, aut relabatuf P. Elizalde. 
Ad haec ibidenl vel's. "H i n c in p r a x i 
\ CUIn dixisset 
onulillo 11ecessariam c011fessario SaCrarU111 Literarulll scientiam 
et theologiam etc., affirmat traditum a D. Augustino poenitentes 
obligari "n t qua era n t 11 0 11 sol ve re sol u In s c i en t em, 
Red sac e r dot e nl S c i e 11 t e m I i gar e e t sol v ere;" statim- 
qne adnotat: "u b i s c i ens p r u den s que a 1 i êt t ace 0." A.t 
episcopi illi in Belgio plus satis addicti Saio per Janseniulll, 
quanta nlalignentur circa obligationem ligandi et religal1cli; quanta 
etiam scandala et perniciosa al1inlarUm pericula method us eornm 
ren1Ïttendi et retillendi peccata pepererit in Belgio, patefacit liber 
iuscri ptus; Doc t r i n a The 0 log i cap e r Bel g i u m 111 a 11 an s 
ex Academia Lovaniensi, par. 2. cap. 5. necnon aureus 
libellus, cui titulus: ScrullUli Bovi et antiq ni ex lectione 
s p e c i m i n l1 m nl 0 r a 1 i u 111 P. J. Gab r i e lis etc. quorulll non 
Hine elogio 111eminit R. P. N. Generalis in t0nl. 4. select. disp. 6. 
sec. :2. 
Janl expedita inlhutus methodo P. Elizalde, praeter ea quae 
notavi, talltum non jurat 
 11. "Paucos bene dispositos 
a c c e d ere ad con f e s s ion em." Et 110n penitus inil1ratu
 
ad di t: "D i c a III cor a. 111 D e 0 i n d ice quo d s e 11 t i 0, qua In 
p 1 u rim i s vi del ice t d i ff ere n d anI c ens ere 111 a b so 1u- 
tiolle111.
' Et 
 12. "Confessor quisque rem faceret 
Ion 
 e 111 a x i 111 a n1, s i u n U ill i n t e O' r 0 111 a 11 eve 1 solos 
b 
qua t u 0 r a b sol v ere t. H Sed Cllr Þlnl avara mann dispensetur 
Ùnnlensa liberalitas Christi, insufflantis in discipulos suos tOtUIll 
Spiritum Sanctum? Quo tam insigni facto Sacramentum 



29 


p 0 ell j t e 11 t j a e t U 11 cpr à e c i p u e i 11 S tit u i t ?
' Cur ex tan1 
111l1ltis taln paucis conceùatur medicina confessionis " qua e 
11 e q n e i tU p 0 s sib i lis n i s i i IH pie d i c i pot est, n e que 
carnificina conscientiarum;H nimirum ut eno1'n1Ìs illa praxis 
ex facuItate stricta Academiae Lovaniensis emanans anteponatur 
praxi nniversalis Ecclesiae. Sed hanc quoque dolosanl poenitentiaf> 
refornlationem non in aedifirationem, sed in destructioneln Sacra- 
nlenti inter haereticorum fraudes recenset et detegit eruditissimus 
Franciscus quidam Simonis part. 1. tran. 1
. 

 5. Convenit 1'e ipsa CUllI Jans
l1io 
qnantum ad Ï111putabilitatenl sub invincibili ignorantia l1Ialitiae. 
Lib. 5. qu. 12. 
 2. Suspiciollern Jansenisn1i a se repellel'e satagit 
Elizalde, sed non satis depellit qnantum ad dogma de inlputabi- 
litate peccati sub invincibili ignorantia 11lalitiae, et sine libertate 
n011 peccandi. Qnall1vis enÏIn saepius 1110neat "i g nor a 11 t i a nl 
i n vi n c i b i I e In ex c usa r e,.
 vix tamen ullam concedit invin- 
cibilenl ignorantiaul. Id quod ut praestet, extelldit extra oronenl 
fernIe lÍlniteul ignorantiae ., VillCibilis H nonIen, in easq ue 8e coniicit 
angustias, ut plane nu]]a videatur superesse per iPSUIll lihertas non 
peccap.di peccantibus. Adde quod ad probandum peccata esse, quae 
con1111uniter a theologis reputantur, usurpat argunlenta q nib us 
Jansenius post Lutherum atque ex Jansenio Sinllichrius in suo 
Saule utitur ad probandum "peccari sub ignorantia in- 
vi n c i b i I i." Qnanl hoc sit verum, lecto Elizalde videre licet 
apud l\IoraYlles in Anti-Jansen. disp. 16. apnd Dechalllps lib. 3. 
disp. 5. et apud Christianunl Alethillum in quaestione theologica 
de peccatis ignolallt.iae. 
Quod notavi de confessione utriusque ignorantiae atque de 
peccato sine debita libertate non peccandi, ostendi potest non 
tot quin pluribus Elizalde dictis: ex quibus sequentia seligo. 
Primo in praecitata quaest. 12. 
 8. asserit, peccata actualia 
c01l1mitti a nescielltibus ll1alitiam actua1iter, neque habentibus 
actnaliter libertatem; hoc autem explicat exenlplo peccati 
origil1alis, dequo})raen1Ìttitvers. "cum primuIll ergo", quod 
quando concipinlur, ubi nulla libertas est, peccatores esse illCi- 
pimns, et huins peccati voluntarietas invellitur ascendendo retro 
annos quinque l1Úl1e et aInplius. Hoc praell1Ísso infit: " sic 
ergo in peccatis ignorantiae et erroris, retro asceu- 
dendun1 est ad causas voluntarias et liberas suas, 
e x qui bus p 0 s t e it f act i act us, qua s a I t e TII III a Ii, v 0 - 
lUlltarii liberique intelligantur." 
COllseqnenter quaest. 14. 
 2. vel's. "e s t po r r 0" expresse 
cOllcedit: "f 0 r e u t y. u i s pro p t e r p e c cat u nl ant e aD nos 
quinqnaginta commissum., nunc non cognoscat ali- 



30 


qui des s e p e c cat n 111. e t t a lil e n p e c c e t i c1 fa c i e 11 Ù 0." 
Peccet in quam, iuxta ill ius principia, etianl
i quando hOl110 
cOlumisit illud peccatun1 ante annos quinql1aginta, nullan1 cogi- 
tatiollem aut scrnpuhul1 habuerit; quo anl!)lillS nihil assumunt 
.Jansellistae ad exnenda
 excusatiolles in peccatis iglloralitiap 
invincibilis; nt fit palaul ab auctore libri specin1Ínun1 theologiae 
Lovaniellsis part. 3. cap. 2. 
 3. et part. 4. cap. 1. 
 1. 
Secunda in eadelll quaestione 12. 
 9. CUlll concessisset "e sse 
a I i qui d ," nude conscientia erronea in VillCibi1is depolli possit; 
postea vel's. "h 0 cpo r r 0" asserit "h 0 c a 1 i q n i d" nullu 
Inodo esse q uoel recentiores nitro citroque dicullt, llenl!)e "s c r u- 
p u I U ill a 1 i que III aut l' e III 0 r s n III s i v e 111 a lit i a e , s i v e 
err 0 r is, s i ve s a I t em 0 b I i gat ion i Sill q n ire n d i." Deinc1e 
proponit contra se arglllUenta ex eo petita, quod sic cOllfnnderp 
ipse videtur cOllscientiam erroneam illvincibilenl CU1l1 erronea 
vincibili. 
Respousurns anteul ad eiusillodi argumenta dicit vel's. "h in c 
ita q n e p r i 111 0 " dicit iuq nalll : " err 0 u e a ill vi n c i b i 1 e III 
a f f e 1'1' e a I i l[ U ide x quo i 11 C 0 11 t r a r i U III pro c e dip 0 s sit, 
11 e s c i I' ita ill e u a s e q n i dill u d sit" etc. explica.t l1ihil- 
onlÍllus se illud aliquid scire verso "t e I' t i 0 d i c i 111 us'" ubi 
dicit, conscientiaul errOlleam invincibilenl depoui posse rescilldelldo 
causas illas et peccata quibus ignorantia et error contractus est: 
" 0 lun e s aut e m H - ill quit - "i 11 sua pot est ate b a b e n t 
rescind ere et extinguere peccatå scienter admissa: 
quo facto procedetur ad c011trarium eius, quod 
err 0 n e a con s c i e uti a i 11 t i 111 at: e t d a t 0 quo d 11 0 11 
procederetur, et Deus faciellti quod est in se 
deesset, tUllC ignorantia desinet esse voluntaria 
e t cuI p a b i lis. " 
Ecce solum adn1Íttit quod erronea cOllscientia viucibilis, 
perseverans erronea, fiet in vincibilis "q u a II d 0 De u s fa c i e n t i 
q 11 0 din see s t, des i t.., Atqui llllnquanl lltisericordissÍlllus 
Don1Ínus et Pater ita deserit, ut theologis ol1111Ìbus proverbiale 
dognla est, et ipse Elizalde amplissÏ1ne a(!Jnittit lib. 7. q. 7. 8. 
et 9. etiam plura n1Íracula Deo faciente lle ita deserat: ergo 
sel1tit quod vincibilis error conscientiae nunqualll in casu hnius 
Providentiae possiLili transit in invincibilem; atque ad eo quacunque 
teJuporis periodo intercurrente, et sub quacuuque oblivione 
a.ntiq nissimi illius peccati error in de ortus persevC?rat vincibilis, 
et homo ex tali errore operans pergit peccare; qua autenl liber- 
tate non peccalldi 

 hoc et alia non minoris mOlllenti absnrda 
evitare debuisset Elizalde respondelldo ad arguluenta quae coutra 
se proposl1erat; ea tamen reliquit insoluta, addito pro coronide 
quaestionis duodecÍ1nae, ,,1' e 1 i qua de f u e run t." 



31 


Tertio q 11. 14. S 6. asserit indistincte, tamquam dogma oillniulll 
theoloO'orunl, " cae c ita t e ill In e 11 tis non ex c usa rea 
pecc;to." Earn t,alnen ipse intelligit "caecitatenl cui 
resisti 110n potest,H dum illanl contraponit "Gratiae 
C h r is tic u i pot est res is t i." 
Patet hoc ex vel'S. "P 0 r roc a e c ita t e nl
' uui dp recen- 
tioribus a se refntatis inquit: " y. nib us i g nor ant i a e t 
cae c ita S ill e 11 tis e sat qua e d a 111 ill a g 11 a g rat i a C h r i s t i , 
e x i ill e Il S P r a (.1 s e r van S que ape c cat 0 e t cuI p a, d 11 III 
cog nit ion e nl auf e r t p e c cat i e t cuI p a e;" deinde quasi 
parUlll dixisset, addit: "q u i 11 g rat i a ips a C h r i s t j pot en- 
tior efficaciorque erit gratia ignorantiae et t:;ap- 
C ita tis; n a 111 h a e c i n fa 11 í b i lit era p e c cat 0 e x i ill it, 
non aut e nl i 11 a, cui lj u i p per e s i s tip 0 t est. " Po r r 0 
neIllO theologuR ignorare l)otest, quam sit erronea haec absoluta 

ill{.1 una restrictione propositio, relucenH in praedicta sententia 
qua Elizalde refutat contradictorial11: "i g nor ant i a e t cae- 
citas, cui resisti non potest, non exinLit a peccato;" 
nal11 quid 
Hnplil1s, quaeso, exigi pot est ad igllorantiam "i 11- 
Y i 11 C i b i I e ill," nisi quod ,
r e s i s t i ips i no 11 p 0 s sit 
" Et 
quoID<?do cum tali ignorantia componi potest sufficientia ad non 
peccanchull? An forte cOllsentiel1te Augustino con
poni potest 
sufficientia ad non IJeccanduln "s in e pot e n t i are s i s t e 11 d i 
causae peccati?

 
NeljUe quod tanta caecitas ortunl ducat ex peccato personali 
praeterito, segregat a .Jansenio P. Elizalde, nanl Jal1senins re- 
latus et refutatus a P. Dechalups lib. 3. disp. G. cap. 5. asserit 
ijeccari sub ÏIllpotentia observandi praecepta, non solum quando 
Í1npotentia profecta sit ex peccato AdanlÌ; sed etianl ex nostro 
personali; videatur etianl si licet aut libet, doctrina Jansenii baec 
ipsa de peccatis ignorantiae apud auctorem libri specimillu1ll 
theologiae Lovaniellsis part. 1. cap. 6. in initio. 
Quarto lib. 6. quo '2. 
 4. re:,:puit Elizalde doceute:s excusari 
a peccato fidelell1 aliqnenl posse sequendo plures auctores aut 
Doctore::s nlagnap auctorita tiR et doctrinae. Addit ipse: "n 0 11 
ex c u 
 a r i s e que n do sex c e 11 t n m (?) s i 111 U I 
 pis cop 0 S:H 
in cuins cOl1firll1ationelll affert illos qui seducti sequebantnr 
cOllcilitul1 .A.rÏ1ninelfse, Constantinopolitallulll Leone imperatore et 
" con c i 1 i U ill C 0 11 S tan tie n s e Pat rum fer nl e ill i II e. " 
Contra autem obiicit sibi vcrs. "a t i 11 qui s h hoc argumentum: 
" q n i d ]" n des ani 111 a e, 8 i ill P Ii c e s que 0 v e s fa cia nt, s i 
qui d e nl pas tor e s suo sse q u u 11 t u r, ips a e aut e 111 pro p- 
tel' iUlperitiarn nihil inter herbas sanas aut noxias 
d i s c ern ere p 0 s s U 11 t? et respondet il1trepide: "s e d s e ill per 
d i co: hoc d e v 0 ran d 1.1 III est e t ere den d U ill. 
 
 I taq u e 



32 


devorat et credit P. Elizalde, quod nihilominus peccant "s i ill P 1 ice s 
i II a 'e e t r u des a 11 i 111 a e i n1 pot en t e s dig nos c ere no xi a." 
At quid durius dici potuit, aut quid c1arius pro asserendo peccato 
sub ignorantia invincibili? 
Quinto in eiusdenl libri quaest. 3. @ 3. vel's. "h a e ceo n s e- 
y u en t i a" 0 biicit nobis pro doctrilla llata taJnq ualU deu10n- 
strativum "e x em p I urn me d i c i" - q nod iterulll fidentissinle 
iactat q. 6. 
 9. vel's. "s e qui t u r qua r t 0 i. - iteruluque CUlll 
exc]an1atione ad Deunl quasi SUlTIn1e delllonstrativu111 exelllplum 
resun1Ît q. 19. 
 1. vel's. "iam gravissimorl1m virorum"' ut 
quemadrnodunl aegrotus errans sequendo rnedieum corporalen1 
erranteru occiditur; oeciditur etianl auÏ1lla sequens spiritualelll 
luedicu1l1 erranten1. Sed q uis non videat eontineri in eo exenlplo 
pestilentenl erroren1: nen1pe ,,0 c c i die t i ami 11 vi n c i b i 1 i t e r 
err ant e n1" cum Inedico spirituali errante, quemadUl0dulTI occi- 
ditur aegrotus vincibiliter errans CUIU medico corporali? 
Sexto În eodenl Iibro 9. 15. cum plura disseruisset de 
utilitate atque necessitate Divillarn111 ScripturarUll1, statui
setque 
in illis tradi doctrinan1 moralen1, non solunl ad n1elius vi vere, 
sed etiau1 ad sinlpliciter vivere, necessariam pro omnibus hon1Înum 
statibus: eo quod ibi contillelltur praeter veritates credelldas 
dictau1111a practica et principia ad omnes quaestiones conscientiae 
resolvendas et snperandas: tandem 
 8. pro titulo ponit hanc 
universalem illationem: "S c rip t u r a.e sun t e pis to I a e a b 
omnipotellti Deo ad nos creaturas suas missae, llt 
scianlus volulltatenl suaUl, ergo sciendae sunt;" 
deinde procedens vel's. "r u r s u s siC 0 r i nth i i ,. haec notanda 
scribit: "s i Cor i nth ii, siR 0 m a 11 i e t l' e I i qui ad q U o.s 
Paulus......... epistolas seripsit, eas negle- 
xissent, nec legissent, sed ignorassent, grave certe 
crimen incurrissent; et si quae contra eas per 
ignorantiam fecissent, sua eos ignorantia nequa- 
qua m e x c n s a vis set, f u i sse t e 11 i In n i ill i U 111 vol U II tar i a 
e t c r ass a. E t sic est d e e van gel i 0 e t s i e d e a 1 i is. 
At epistolae illae non ad Romanos solum et Co- 
rinthios et reliquos ill os, sed ad nos quoque, et 
ad 0 m n e s d e v ita nos t r a ins tit u end 0 sse rip t a e sun t. 
Erg 0 g r a v e c rim e n est e a s n e g Ii gel' e e t i g nor are.
;' 
His verbis lllanifeste conlprehelldit " 0 nln e s " quotquot in 
ecclesia Dei censentnr. Est autelll illdubitabile 111aiorenl ecclesiae 
partem non peccare neque forulaliter, neque illative, qual11vis 
ignorent epistola.s apostoli, aut totalll fere sacranl scriptnralll pt 
quaulvis negligant aut etiarn fugiant eius lectioneln. Ad hane 
classem pertinent OInnes feminae, rustici, milites et idiotae on1nes: 
qui lÏcet scriptnram sacram vulgari idiollate sortiantur, non 



. 


33 


tenentur legere; inlmo tenentur ecclesiae praecepto non legere. 
Au horum omniunl ignorantia est nimis voluntaria et 
crassa?" "An nequaquam excusat eos ignorantia, 
si quae contra epistolas Pauli per igl10rantiam 
fa c i u n t?" non itaque invincibilis ignorantia excusat. 
Septimo nimis incaute - ut pie crediderinl - incidit plane 
P. Elizalde in doctrinam Jansenii, et fraudem quandam qua 
illam tuentur et contegunt noviores Jansenistae; nam lib. 7. q. 
4, 5, 6, 7 et 8 contendit, omne verum morale iuris naturalis 
et divini pertinens ad unumquemqne hominum et quando pertinet 
esse invenibile, atque adeo ignorantiam eius esse vincibilem. 
Ad comprobandum assunlptnm producit plura argumenta, quibus 
probari solet "g rat i a s u ffi c i ens ,
' ut comprobet ipse, tam 
late patere "Villcibilitate111" earUIll onlnil1m ignorautiarum, quam 
late patet "sufficielltia gratiae" ex Deo volente salvare 
" 0 m II e s "; nihil vero distinguit inter veritates necessarias 
"n e c e s sit ate me d i i ", ubi nihil proficit ignorantia invinci- 
bilis, et necessarias solum "n e c e s sit ate p r a e c e p t i ", ubi 
omnimoda antecedens ignoratio iuxta principia catholica excusat 
ab imputabilitate transgressionis atque adeo snfficientia gratiae 
ad non peccandum cqmponitur cum lnateriali transgressiolle. 
Itaque utrasque veritates ul1icae subiicit nlensnrae, nenlpe 
"g rat i a e Dei." Unde quaest. 11. deridet theologos considerantes 
cOlnmnniter et ponderantes in hoe negotio naturalem incapaci- 
tatem rusticorum atq ue idiotarum. Et 
 4 verso ., i g nor ant i a 
ita que" sic ipse praescribit: " i g nor all t i a ita que vi 11- 
cibilis definiri non potest dicendo eam esse quae 
vel solis vel maxime viribus nostris superari po- 
test, sed quae a nobis adiutorio et gratia Dei possit 
. vitari quae est mensura incomparabiliter maior." 
Ibidem pra
terea vers. "h i n c tot 0 lib r 0 ", .e 0 d i s e u r sum 
direximus et probationem omnem, ut ex Dei gratia 
et promissionibns verum morale ostenderemus 
invenibile omnibus pusillis etmagnis, sinedistin- 
ctione viri et feminae, ingeniosioris et tardioris, 
rerum fa cilium et diffieilium: quemadmodum de 
potentia et impotentia orones velint, nolint, philo- 
sophari, statuereque tenentnr." Tandem vers. "v ere 
ego" de theologis praecitatis scribit: " s i i g nor ant i a m 
invincibilem earn existimarnnt qnae natl1rali vir- 
t
te .vi.nei non possit, optin1e tot ignorantias in- 
YII1
Ib
l
s posnerunt: sed defectuose ignorantiam 

nv
nc
b
lem ìntellexerullt; sin vero ignorantiam 
In VI n c 1 b II em e ami n tell e x e r u nt, qua eat ten tis e t i a m 
dìvinis promissionibus etgratiavinci nequeat, nee 
3 



34 


deb eat; r e c t e qui d e nl d e i go 11 0 ran t i a i n v i n c i 1 i I i 
i u d i car 11 nt, i p si tam e 11 b 0 C 11 0 n d i s tin x e run t. 
His tanta amplitudine constitutis in eo lib. 7. conseq uens 
necessario est ergo, ut tollatur "í n vi n c i b i lit a sex c usa 11 s" 
ex omni ignorantia etianl legis 11lul1anae - quod ne Jansenius 
qnideul ausus est - patet, quia obedientiam etianl legis hlunanae 
Deus praecipit, et ad id quod praecipit, non dellegat gratianl 
sufficientem. 
Consequens 2. est, ut P. Elizalde repudiatis theologis catho- 
licis quantum ad intelligelltiaul igllorantiae villcibilis et invincibilis, 
respective ad capacitatem snbiecti, solunl admit tat ignoral1tianl 
011lnem esse vincibilem in hoc sensu quod vinci possit absolute 
saltern per gratiam, ponit perspieue lib. 2. de statu naturae lapsae 
cap. 6. ubi ignorantianl iuris naturae invineibilenl conferens CUIll 
excaecatione peccatorum asserit: "u traq ue q uaedam caeci tas 
est, u t r a que sol a h u ill a nap 0 t est ate in vi 11 c i b i lis, u t r a - 
que divina gratia et potestate vincibilis;" nihîlomil1us 
damnatur Jallsellii doctrilla, quatenus sub "hac praecisa vin- 
e i b il ita te" inlputabilenl esse ignoralltiaul iuris naturae cOlltendit: 
ergo non plane recedit a Jansellio Elizalde, dum ad imputabi- 
litatem vincibilis igl10rantiae "eandem praeeisam vincibili- 
tatem" per Dei gratial11 statuit consideral1dam. Consequens 3. 
est, ut dilabatur P. Elizalde in llovissimarn fraudem, qua contegere 
conantur Jallsenistae dognla Jal1senii, nelllpe "ignorantiam 
i uris na t urae in vi nci bile III 11 0 n excu sare a p ecca to;" 
sic enim sophistici argumentantur aut nugantur: "omnis igno- 
rantia iuris naturae est vincibilis quia absolute vinci 
potest, saltern per gratiam: ergo nulla est invincibilis: 
ergo nulla in vinci bilis excusa t:' 
Ita de Gunlmero quodal11 Huygens in dictatis publicis 
Lovanii artic. 8. observ. 4. refert Ulricus Jonson in libello 
inscripto: "doctrina nova ac mira de ignorantia exilllii 
.00 m i n i e t e. t y pis Co Ion i ens i bus, ann 0 1 6 8 2. " 

 6. Character styli Apostolica eonstitutiol1e proscriptus. 
Crimen capitale est in scriptore catholico contra auctores 
catholicos, atque in religioso maxime contra religiosos et soeios, 
stylus il1tenlperans et ultra 1110destiae ternlÏllos solutus. Ruius 
crin1Ìl1is renID ubique se prod it P. Elizalde: passim enilll il11Ïtatur 
et affectat veterum sapientunl irrisoreJl1 Lucianum, cuius meminit 
non senlel, et "quem olim legebat", ut f
Ltetur ipse lib. 6. 
q. 12. 
 4. tacet quideln ut plurinlum auctorum nomina, neque 
in partieulari solet CUIll illis agere ÏInmoderate; ,,0 ill n e s " 
tamel1 .-: quotquot, aut probabilen1 practice opiniouem relicta 
probalnhore, aut probabiliorem relicta minus prohabili, securam 



35 


conscientiae regulan1 statuunt - in con1muni et sub generali 
notione iaIll casuistarum, ialll probabilistarllll1, et interdum probabi- 
lioristarnm, tanl acerbo calamo proscil1dit; tam frequenti scon1- 
mate, tantisql1e accusationibus et tan1 indignis con1parationibus 
dehonestat, ut atheos quosc1anl aut perditissimos immallium 
scelerulll artifices facile illtelligas. Sunt autem illi, ut notun1 
eruditis est., on1nes fere theologi antiqui et ll1oderni; si lnodo 
in ununl agnlen coguntur cum probabilistis probabiJioristae: atque 
in utrisque l1lUlti sanctitate, plures pietate et prudentia, plurimi 
eruditione et sapientia praestantissimi. 
Horunl durn refrico memoriam, non possum non vphementer 
n1irari calau1ulll theologi religiosi, quo pertinaciter ubique pro- 
scindulltur, theologicisque censuris denigralltnr contra ius quiden1 
et fas, non solum civilis humanitatis, sed "i n s tit uti" etiam 
societatis nostrae, cuius vigesimanl octavaU1 regulal11 ex com- 
l1lunibus in canonen1 retulisse vicletur anno 1679 Illustrissin1us 
Don1inns noster Innocentius XI. decreto condemllatorio sexa- 
ginta quinque propositionulll, ubi sub finem praecipit "in 
virtute sacrae obedientiae Doctoribus universis, ut 
tam i n lib r i s imp r i ill end i s aut In a nus c rip tis ...... 
caveallt ab on1ni cellsura et nota, necnon a quisbus- 
cunqúe cOllviciis contra eas propositiones quae adhuc 
inter catholicos bine inde.controver.tul1tur etc.'. 
Hie vero conten1nendum non est - quan1vis sit minoris 
11lo111enti - quod pleraque convicia et graviores contumelias 
P. Elizalde proiicit in adversarios inopinatae opinionis snae 
hac appella tione "r e c en t i 0 res." Cum ergo hae ipsa nota 
scholam societatis - ql1an1vis celltenaria longe maioren1 -:-:-:- 
Thomistae pariter et ðcotistae in modernis libris suis discernallt, 
iu prolllptu est, ut portelltosa iHa encomia a P. Elizalde appensa 
tribulibus suis interpretentur universi; atque inde aen1ulis socie- 
tatis copiosa crin1Ìl1andi seges exurga t. Quin etianl hanc in ter- 
pretationem iudicare quandoqlle dignatur Elizalde; nec on1nino 
obscure in sua illa confessione generali. quam facit lib. 8. quo 6. 

 10. aecusans vel excusans, quod communenl opinandi viam, 
quam pede tenace terebat olim, deseruit tanden1. - 

 7. Haeresin1 appillgit communi theologorum sententiae in 
cuius intelligentia ipse enormiter errat, atqne snsplClonem 
Jansenisn1Ï incurrit non levem. 
Quae calumniose dicit in quatnor illis libris P. Eliza]de, 
receuseri omnia non possunt, nisi totus exscribatur codex. 
Propino sequentia in specÎ111en: lib. 5. quo 14. 
 2. ait: "no men 
ignorantiae et peccatorUll1 ignorantiae, non ad igno- 
rantiam, sed ad cognitionenl et advertelltial1l trans- 
S* 



36 


vehunt recentiores;" addit ibidenl: "ex trivio obloquun- 
t11r: nullo tantarulll rerunl exan1ine;H alllplius audet 
 3. 
his verbis: "tallti earn suaIll nullins fundanlenti opini- 
onenl de necessitate cognitionis malitiae ad peccandnm 
faciunt, ut prius contra evangeliunl et onl11is generis 
probatiol1e assertam veritatenl nega\'erint Judaeos 
p e c c a vis s e, qua nl 0 pin ion e mea m cl e p 0 n ant. H 
Levia haec fuerint; graviora contorquet in eodem lib. q. 16. 

 3. ubi tantum non iurat Pelagial10s esse duos r
ceutiores, quo- 
rUIn "alter H - ut testatur ipse - "iusto volumil1e in 
J a n s e n i U 111 S C rip sit; a 1 t e r qui ( si c!) de pro b a b i lit ate 
scribens cum eodelll J ansel1io q uaestionem- de igno- 
ran tia co lllmis cui t. H Et quod protligio simile est, earn ipsalll 
gratianl quam tribuit dllObllS recelltioribus - quos cOl1iicio 
l\lartinonulll et Jeril1um - benigne alupliat 
 4. ad Onll1eS 
theologos, quotquot exigllnt tanquam necessarium "rem ors urn H 
adpeccandnm; ql10sfateturesse "multitudinem scriptorUll1. H 
Radices tan1 acerbae cellsurae atque exorbitautis contnmeliae 
duas invenio quas oportet effodere. Prima provenit ex sinistra 
intelligentia erroris Pelagiani, quam saepe ostendit Elizalde 
atque exprimit in eoden1 lib. 5. q. 4. 
 
. asserens, errorem fllisse 
Pelagianornm "non posse peccari. sine scrupulo et COll- 
scielltia de peccato." 
Sed qualll sit contraria facto et iuri veritatis haec intelli- 
gentia, demonstrat Jerillus quo 6:2. a n. 26. et quo 63. ponit 
assertionem traditam ab omnibus theologis: "quod etiarn ad 
peccatum ignorantiae et ex ignorantia praecedere debet 
aliqua demum cognitio et aetualis cogitatio malitiae 
vel in se, vel in alio, vel in particulari, vel in 
generali." Noto praeterea rnanifestam inconsequentiarn P. Eli- 
zalde, ipse enim lib. 5. q. 17. 
 12. affirm at P. Dechalups 
"retinere illibate canones theologiae de ignorantiis.
' 
Atqui laudatus hie auctor lib. 3. de haeresi Jansen. disp. 5. 
cap. 6.11.13. ex dictis a se concludit: nihil a saneti Au- 
g u s tin i , san e t i Hie r 0 n'y ill i e t P a I a est in a e s y nod i 
mente discrepare eon1munelU theologorum senten- 
t i am; huic etiaul auctori consentit Reverendus Pater Noster 
Generalis tom. 4. select. disp. 6. n. 104. et seqq. adeoque eon- 
demnat perversae inteHigentiae P. Elizalde. 
Secunda radix praedictae enormis censurae est error alius 
intelligentiae, quo tenebatur dUlll scriberet P. Elizalde. Arbi- 
trabatur eniul COfilmunem illam theolo
orum sententiam docere 
"quod sine scrupulo aut forr:ali consideratione 
malitiae durante et praesente tunc quando aetu- 
al
ter peceatur, non peccatl1r." Rune sensum attri- 
bUlt communi sententiae theologorum: quorum praecipuos 



37 


tantulll ad evitandalll prolixitatem et cOllficiendam argu1l1en- 
tationem suam "i n vi c tam" ut inquit, citat lib. 5. quo 11. 
 1. 
affert autem in exemplum P. Vasql1ez et P. Granado. Deinde 

 3. asserit P. Suarez apud recentiores ferme "relictum solum" 
pro contraria sententia quall1 Elizalde seqnitur "pluribus 
luodis a se demo nstratam." Verum enim vero quod 
P. Elizalde longe absit a veritate tal em sententianl attribuens 
P. Vasquez et reliquis, patet sufficiellter ex iis quae erudite 
adducit R. P. N. Generalis in praecitata disp. a n. 128. et 
P. Cardenas part. 3. disp. 78. cap. 2. neque P. Suarez relictns 
est "s 0 1 u S H; sed omnium olllnino theologorum l11ens illa est 
quam proposuit Jerillus paulo ante adductus; et quaDl exponit 
et amplectitur clarissime P. Suarez tom. 5. in 3. p. disp. 4. 
sect. 8. n. 18. 
Ubi praetcrmittendum non est, quod in hoc etiam intelli- 
gentiae errore convenit P. Elizalde CUlll modernis Lovaniensibns; 
Lovanienses enim anno 1657 - ut crinlinatores Jansenianae 
doctrinae tunc recens daUluatae ab Apostolica sede, quatenus 
poterant, ipsi recriminarentur - rigida censura notarunt hanc 
propositionem - quae vigesinla q uinta est inter danluatas ab 
ea Universitate, ut refert Fagnanus in cap. lle innitaris n. 339. 
- "U't act i 0 qua e pia m sit p e c c a ill i nos a, 0 po l' t e t u t 
pro c e d a tab h 0 m in e qui s c i t e t p e.r c i pit qui d bon i, 
nlalive in ea sit, et antequam id videat, et animum 
r e fl e c tat, act ion e que bon a n e 4 u e In a] a est." Hanc 
ipsam propositionem ultima legatione ltomana respraesentarunt 
Lovanienses sanctae sedi, ut .Apostolica auctoritate proscriberetur. 
Sed reiecta est atque relicta cunl aliis similibus propositio il1- 
deIllllis, propter innoxium. sensum quem habet, lloxium solum 
Jansenianae haeresi. De ea vana accusatione non tacuit plura 
auctor Iibri: doc t r i 11 a the 0 log i cap e r Bel g i U 111 etc. par. 4. 
cap. 1. in cuius 
 2. post adductam illam propositionem exosaln 
Lovaniensibus, qui vel pa1alll affirmant, vel solo modo loqnendi 
negant, peccatnm commiti sub ignorantia invincibili; tandelll 
vers. " cae t e r U 111 n e ill 0 U n qua m doc u it," accusationenl 
ostendit iniquam his verbis: 
"Nemo unquam docuit in Belgio ad imputabili- 
tat em homicidii ..... non sufficere, fuisse cogni- 
tam eius malitiam, ipsumque fuisse illtuitum, aut 
a I i quo ill 0 d 0 P r a e vis u m i 11 P 0 sit ion e call s a e; et s i 
ilio articulo temp oris quo patratur homicidium 
non cognosceretur eius malitia: hoc tuentur con- 
stanter theologi in Belgio contra doctrinam aca- 
demicorum Lovaniensium, quod alibi in ecclesia 
theologi passim Olnnes." Suam jgitur operam et oleum 



38 


perdidit P. Elizalde, dum antecedentibus quaestionibus 7. et 8. 
tam proli
e probavit "peccari sub actuali inadvertentia 
e tin con sid era t ion e ill a 1 it i a e" : omnes enim catholici 
sicnt concedere ])OC debent, ita plane concedunt; "d u m mod 0 
tam en inconsideratio et illadvertentia sit vere et 
realiter villcibilis, quam videlicet non solum po- 
test sinlpliciter vincere homo, sed etiam vincere 
tenetur.'
 ltaqne catholici sicl1t concedere hoc debent "de 
i g nor a 11 t i a v ere vi n c i b i 1 i U: ita negant et negare debent 
" d e i g nor ant i a v i 11 C i b i 1 i sol u nl s e c u n c1 u 111 d i c i " et 
re ipsa "i n vi n c i b i I i 

; palliata tan1en nOllline vincibilis. 
QuaIn in hypocrisim cnm pluribus Lovaniensibus relabi 
saepe saepius videtur P. Elizalde. Ruius suspicionis proba ti- 
on
nl insigllem depromere POSSU1TIUS ex quaest. 10. eiusdem 
libri 5. ubi docet contradictoria, nam 
 å. ait inprimis: ,,0 a v en- 
dum n 11 n c est ext rem u ill a I i u d e t d ice n d u ill, a Ii qua nl 
demnm cognitionem praecedere debe1'e: nam nullo 
modo praecognitum, nullo modo est voIuntarium" 
etc., sed paulo post regreditur ad germanam sententian1 suarn - 
qnam inculcaverat quaest. 5. - statÌlll enim 
 5. vel's. "e n i m- 
v e r 0" ita pronunciat de iis qui in erroribus ipsis nati atque 
educati sunt: " hie r g 0 nun qua mill a m s e c tar u m sua- 
r u ill e tIe gum p r a v ita t em aut mal i t i amp r a e n 0 v ern nt, 
e t tam ens a 1 t e ill pIe r i que p e c can t" etc. et vel's. "Q u i d 
de i n de" dicit de N e1'011e et Diocletiano etc. "s c e 1 est i s s i me" 
divexasse christianos "c u m val del 0 n g e fu e r in tad ubi- 
tat ion e e t s c r up u I 0 de n1 a lit i a sua; " ita Elizalde 
decernit, CUlll tamen a consiliis intimis ipse tyrannis praedictis 
non fuerit: neque ulli hominum pruaentum videri possit verisi- 
nlile, quod tanta tunc temporis nlartyrum miracula et prae- 
clarissimae virtutes nullam prorsus persecutoribus suis suspi- 
cionem malefacti aut scrupu]nnl ingesserint. Tandem Elizalde 
ibidem vel's. "nolim esse" concludit de idololatris et haereticis: 
"i n dub it ate con c Iud a m us, per suo s err 0 res eo s 
delinquere; etsi nunquanl de eorum falsitate dubi- 
t a vel' i II t, sed pro fun c1 i s s i ill e d e c e p t i v i van t ;" et ante 
aliquot lineas dixerat: "absque ulla praevia cognition
 
peccati, vel ill individuo, vel etiam in specie, pec- 
cari per ignorantiam." Pluribus supersedeo. 

 
. Verbis atque principiis iniuriosis utitur Elizalde in theologos 
Societatis, quin etia
 in Olunes olinino theologos et sanctos 
Patres sibi invicem oppositos: nec non in ipsa miracula Christi 
Domini V iatoris. 
Quo\l attinet ad theologos Societatis, praeter plura quae 
ba,bet nbique dispersa et collectim notavi 
 6., referta etiam est 



39 


contumeliis et calumniis nominatim contra P. l\Iatthapum de 
:\loya, "q 1.1 a est i un cuI a ad log i c a m 1\10 ya e" praefixa toti 
operi. At vero 1\loya urbanissime cunl Elizalde agit torn. 
. 
tract 1. quaest. 5. 
 5. neql1e aliud 1\loya peccasse videtur, nisi 
quod quo 2. vocat Cellam Dei "p e d i s e q II U m Car din a 1 is 
P a II a vi c in i;" quo solo dicto perinde videtur Elizalde com- 
motus, ac si a Pelagiano aliquo audiret "g rat i am e sse p e d i- 
s e q 11 a ill n a t u r a e. H 
Graviora habet contra reliqllos Societatis theologos lib. 8. 
quo 1. 
 2 verso ,,0 p po n e s '
, ubi ita recentiores laudat: "n e 
vero inlperitissimi quidam recentioresnos carpant, 
pro p t ere a In i nee p t a e e t imp e r f e c t a e d i 1 e c t ion i s 
necessitatenl ad sacramentum poenitentiae, sciant, 
sit a m e 11 ips i s R 0 III ani Po n t i fi c e s q II i d qua m sun t, 
ab Alexandro ""'11. decreto edito H etc., addit post pauea: 
"e tin t ere a hi r e cell t i 0 res i act a b a 11 t rem e sse de fi- 
nit a maT rid e n tin 0; e t nun c i n e p t i a sill asp r 0 fer e n t, 
vel decretum non esse a senatu approbatum; vel 
non esse satis promulgatum, quia ad ips os Cur- 
sores missi non sllnt; ac siuliles stultitias, nisi 
p e c cat a i n e x c n s a b i I i a e sse 11 t, P I a n e rid e II d a s. " Tam 
aculeatis verbis diverberat eos qui necessitatem praedictae dilec- 
tiOllis negabant: cum tanlen negalldaIll esse, sit sententia onluium 
theologorunl societatis, excepto cardinali Pallavicino et P. Elizalde 
qui non vult pedisequl1s eins audire. Eadem sentel1tia habet 
grave in Tridel1tino fUlldamentum, quod expelldit R. P. N. Generalis 
tom. 3. disp. 37. sect. 2. Plures etiam ex nostris, ut cardillalis 
de Lugo, Dicastillus et alii, qui ante decretulll A.lexandri scrip- 
serunt, censuere sententiam de necessitate illius dilectiol1is 
" i ill pro b a b i Ie nl" saltern. 
Quod attinet ad omnes omnino theologos, sanct0sque Patres 
sibi invicem in sententia contrarios, exemplum affero ex lib. 6. 
qu.5. cui pro titulo inlponit Elizalde bane illationem: "Doc tores 
s y nag 0 g a e pee car u n t m a led e m 0 rib u s doc en do, 
pop u 1 u sit ems e que n d o. Erg 0 p e c car e e t i a ill p 0 S sun t 
magistri morum catholici, male docendo et popu- 
Ius s e que n d 0." Qua iHatione pro argumento quaestionis 
propositae pergit et totis 
 1. 2. 3. 4. et 5. probat latissime 
consequentis possibilitatem; quam Demo sanus negate Sed statim 

 6. verso postremo, caute transit e possibilitate ad existentiam 
nimia universalitate et fidenter figit hanc propositionem ,,0 nl n is 
Doctor nunc noster falsus et errans in ipsa materia 
man d a tie tIe g i s Dei hoc ide m fa c it;" idem nimirum 
quod fecisse dixerat "s c rib as" et "p hat is a e 0 s H; et propter 
quod Christus doctores illos improbavit osten dens "c a e C 0 S 



40 


ips 0 set cae co sip so rum s e qua c e s." Deinde ad con- 
cludendum revocat in nlemoriam id quod in prin1a parte huius 
operis docuit: nempe " 11 u II u m doc tor e III " . falsa docel1tem, 
posse formare rationes graves, sed solum sophisticas; quae 
quamvis videalltur graves et gravissimae, tales non erunt, sed 
videbuntur. Quibus iDculcatis verso "i a ill ita que n eve r b isH 
ita colligit: "c 0 n c 1 u d it n r erg 0 0 m n e s pro r s us rat ion e s 
quibus opiniones falsae per addictionem vel obI a- 
tionem in materia ipsa legis Dei eonstituuntur, 
e ius d e m g e n e ri s e sse c U ill rat ion e doc tor u mill 0 - 
rum" - pharisaeorum et scribarum -: HAt h a e c i 110 r nm 
dicta falsa. non fecere tuta, neque regulam con
ti- 
tuerunt: ergo nee nostrorum doctorum dicta falsa 
ipsorum rationibus aut regula fiunt, aut tuta red- 
duntur." 
In hoc Elizalde discursl1 evidenier incl uditur, quod ex 
theologis quibllscunque ant etiam sanctis Patribus, tenentibus 
circa intelligentiam divinae legis sententias contrarias aut con- 
tradictorias, ille pharisaeus est et scriba, caecus est dux caecorum, 
qui sententialll docet realiter falsam; quo quid iniuriosius 
Augustino et Hieronynlo, Tho1l1ae et Bonaventurae aut Scoto 
reliquisq ue invicem contradicentibus? 
Simili discursu insignem irrogat iniuriam praedictis sapien- 
tibus lib. 6. quo 10. ubi multa falsa dicit, supponendo quod pro- 
babilistae non quaerunt veritatem, sed illam docent "e sse de 
imp 0 s sib i 1 i." Cavillatur plnra circa "s a pie n t e 111 '" et 
" ins i pie n t em" et cavillorulll frnctu1l1 'colligit 
 4. videlicet 
" nullo s" ex probabi1istis esse :;apientes aut habere auctoritatem. 
Id quod probat: "q u i a s e in v ice UI i 111 pug n ant in ass e r- 
tionibus directis; sapiens autem non potest impu- 
gnare quem reputat sapientem; alioquin ipse erit 
insipiens, cum stulte impugnet." Hoe antenl univer- 
sali sophismate concluditur pariter, quod neque Hieronymus 
Augustinum, neque Augustinus Hieronymum impugnare potuerit, 
nisi reputando "i n sip i e n t em" adversarium, vel evadens ipse 
"i n sip i ens", atque utriusque auctoritate deperdita. Idem 
eveniet D. Thomae commisso cum Seoto, et reliquis. 
Vindicari non potest a culpa praenotata P. Elizalde per 
illud quod statu it lib. 8. quo 5. 
 8 verso "q u 0 d aut e ill r e- 
cen tiores ", ubi contendit negandum id quod evidentissimun1 est, 
nempe ipsos etiam ecclesiae Patres dissentire aliquando inter se 
in materia moralis doctrinae. Quis enim oculos babet literatos 
et nunquam legit - ut interim taceam de recentioribus sanetis 
Thollla, Raymundo, Antonino - antiqua Augustini et Hieronymi 
dissidia in quaestionibus de simulatione, de bigamia, de iura- 



41 


mento etc. et quidenl . . . . . . . . . . ipsa citari solent a proba- 
bilistis quos tantopere detestatur Elizalde; sed quos hac ex 
parte prudentissiIlle tuetur P. Cardenas in cris.i theol: diss.. 15. 
cap. 6. et diss. 56. a n. 7ÐO (?). At vero P. Ehzalde In recltato 
loco theologos recentiores qui eo utuntur argumento miris laudibus 
extollit in haec verba: "s i s c rip t n r as r e qui ram us, h un c 
aiunt esse spiritum haereticum: 0 plane blas- 
pl]emiam! si .bullas POlltificunl, decretave pro- 
feramus, aiunt non esse receptas; sÌ sanctos Patres 
loquamur: theologi scholastici non fuerunt: exacta 
oratione non sunt usi: modo concionatorio egerunt: 
i n t e r sed i sse n s e r u 11 t. Q II i d v e r 0 h i n c? P I a n e u t 
relictis omnibus, ipsi omnia sint; non fiet, credant, 
e tee c I e s ia p r a ev ale bit." Tantis verboruln machinis Eli- 
zalde impetit religiosos ecclesiae filios, perinde quasi arietaret 
in ipsas " p 0 r t a sin fer i qua e n 0 Il P r a e v a 1 e bun tad - 
v e r s use aID. " 
Denique circa illud quod in titulo promisi de miraculis 
Christi, intolerabilem plane texit discursum P. Elizalde lib. 6. 
quo 6. 
 8. nam ignorantiam Judaeorum, de qua Dominus in 
cruce: Pat e r, dim i t t e i 11 is: non e n i m s c i u n t qui d 
faci un t, tam caecam vult fnisse ut nulla etiam tenebricosissima 
Divinitatis Christi lux relicta ipsis fuerit. Cum autem cOIDIllunis 
theologorum ex Patribus sententia sit, eam ignorantiam fuisse 
" vi n c i b i Ie m ".; auctores probabilitatis ut explicellt VillCibi- 
litatem, recurrunt ad clarissima miracula Christi Judaeis illis 
notissima. A t Elizalde hunc recursum magna irrisione respuit, 
et quantum poiest extenuare conatur tam ]ucem IDiraculorum 
Christi, quam responsionem datanl. Et tandem vers. " his 
erg 0" non veretur dicere J udaeos ita "e v e r tis s e" miracu- 
lorum visorum veritatem: "q u e III a d mod u m sin 0 b is i n 
con fir mat ion e m r e r U ill qua s i In p 1 i cat 0 ria s chi nl a e r i - 
casque esse censemus, miracula facta esse diceren- 
tur, ex rerum ipsarum implicatione miracula potillS 
imp rob are m u s. " 
Hic vero discursus vanissimus mihi et valde irreligiosus 
videtur. Est praeterea contra OmniU1TI interpretl1m sensum, 
quem erudite inter alios depromit P. Salmeron tom. 10. tract. 39. 
Est demunl contra omnes Scholasticos, quibus veram intelli- 
gentiam praeit D. Thomas 3. p. quo 47. ar. 5. ex quo atque ex 
locis evangelii a. sancto Doctore ibi allegatis apparet non susti- 
nendus, sed penltus eXplodendus iusta censura. 

 9. Antequam proponantur 
du
e .rat
ones non contemnendae, promittitur occasio huius 
scrlptJonls. Secundam et tertiam partem de recta doctrina 



42 


morum, in qnatnor libros triblltas, non iniussus perleg-i avidis 
oculis; his ipsis videlicet qnibus ante sexdecinl al1nos primam 
eiusdeul doctrinae parten1 totidelll libris divisam percurreram. 
Totis octo nunc libris in unum VOlU111en coeuntibus, iØtegrum 
opus tandem prodiit contextnm ex recusis qnatnol'" libris, et 
quatuor antea non cusis; impresslun ut profert, Friburgi apud 
Danielem lrbosch a11110 1684. multnm tan1en interest, q"uod olim 
supposititio CeHa Dei 110111i1]e contectus auctor, larvatam qnandan1 
prae se ferebat auctoritaten1: nnnc vero aperta froute, proprio 
notatus nomine, atque divino illo quod est super omne nOlnen 
Societatis Jpsu, aliisque honorificis titulis spectalldus in tbeatrum 
orbis inducitur, et quasi haec non sint satis ad paradoxam 
doctrinam conlTllendandam, opus posthumun1 alubit publicum 
societatis patrocinium, et superiorum facultaten1, vivellti olim 
auctori Don semel denegatam. Ego post serianl totius causae 
meditationenl, postque imploratum divini luminis auxiliull1 ad 
discernendlln1 iudiciun1, plane censeo non expedire nt admodum 
R. P. N. Generalis expetitan1 facu1tatem concedat aut cOllcedi 
permittat nomine suo ab ul10 ex inferioribus superiore; quidquid 
sit de "fu r t i va" operis huius editione iam facta, cuius tole- 
randae aut prohibendae ius integrulu penes ecclesialll est; nec 
propterea diffiteor, praeclare vividi ingenii, perspicacisqne mentis 
ernditione non vulgari potentis, extare vestigia in praedicto 
opere: has tamen magnas animi virtu tes non minoribus vitiis 
corrupit, sive auctor ipse, sive alius quisquam interpolator 
importllnus. Praetermissis plurÎ1nis, quae lllaterian1 satis alllplanl 
inlpugllal1di suppeditant, sola ilIa notavi qnae propius videntur 
censurae theologicae oblloxia. Janl vero operae pretium addere 
visum est duas alias rationes, qnibus adducor ut constanter 
pronunciem denegandam facultatem expetitam. 

 10. Ratio prior deducta ex cenSl1ra P. Antonii Terilli. 
Quanti faciendum sit iudiciun1 P. Terilli in praesenti causa 
constat mihi testimonio ipsius Elizalde, qui TerilIulll 110n nomina- 
tum ita indigitat lib. 8. quo 8. 
 1. "e x 0 l' bit a v i t no vis- 
s i m u s qui dam e x Bel g i 0 pro b a b i I i u ill ass e r tor. " Et 
post pauca eundem voca t: "s u b t i 1 e m mag i s t rum, a cut n m 
au c tor e ill" et laudat "e c quo d " -- inquit - "g r a vis s i m a 
oratione in suo prologo invectus in eos sit, qui 
abhinc maxime annis triginta doctrinam morum 
relaxarunt, bibliotbecasque libris moralibus im- 
p I eve run t" etc. Postea 
 3. sic exorditur: "h i c p I U 1" i mum 
de fi c ita u c tor i 11 e, de cae t e r 0 a cut is s i m u s cui u s 
1!l e ill i n i," et paragraphum ita clal1dit: "e c c e cui car d i 11 i 



43 


integrum librnm et vindicias probabilium Helga 
i II eve I A n g Ius ads t r u x i t. " 
Itaque P. Terillus ,,11 0 vis s i m us" - teste Elizalde - 
"probabiliunl assertor, subtilis magister, acutus 
auctor, invectus in relaxatores, acutissimus Belga 
vel A ng 1 us," profert nobis quid senserit de tota prima parte, 
necnon de paucis secundae partis quaestiollibus, quas raptim 
coeptas imprimi potuit videre. Crisim minutins prosequitur 
Terillus toto tomo in scrip to : reg u I a m 0 r u ill: in cuins 
quaest. 1. assert. 4-. ubi proponit exp1icandU111 SUlun de Cella 
Dei Iibro iudiciulll, ita illfit 11. 28: h a e c est sub s tan t i a 
doctrinae ......... mea iudicio, ita totam quae- 
s t ion e m i n d e cis a ill rei i n qui t, u t n e m 0 e x v i doc t r i 11 a e 
ab ilio traditae ullam unquam securam directionem 
habere possit, sed oDlnibus tandem suo iudicio 
s tan d u nl e r i t. P 0 r r 0 hoc e t i ami tat r act at, u t 
timoratis ingentenl nletum incutiat, nec ill is 
1 u c em, per qua m qui e tea c t u t 0 i nee d ant, p r a e bet. 
E contra discolis et passione agitatis quidlibet 
fer m e i n i nee r t 0 s a u den d i a c fa c i end i v i a map e r i t. 
Post e.xaminata autem singillatim et reiecta Celladei onlnia prin- 
cipia tandem quaest. 68 u. 1. haec notanda addit: 
"Hactenus ex
nlinavi universa Celladei funda- 
menta de recta doctrina morum, in quibus tam 
longe abest a confutatione benignae sententiae, 
qua In pro pee xis t i mat s e met a ill a t t i g i sse. P I u rib u s 
in locis demonstrationes iactat; alibi argumenta 
sna tan qua In insolubilia proponit; uno verbo ubi- 
que fer met rill m p hum can i t. Sed ego I 0 cod e ill 0 n - 
strationum et argumentorum insolubilinm vi x 
aliud quam contradictiones aut aequivocationes, 
vel argumenta de subiecto non supponente proce- 
dentia reperi; nec ullum lib rum catholici scriptoris 
unquanliegi, in quo tam parum veritatis inveui; 
e-x tota enim dictorum multitudine vi x paucas 
pro p 0 sit ion e s f ide dig n a sob s e r v a vi." 
Acerbam banc censuram passim incu}cat et confirmat multi- 
plicibus formulis l.'erillus, quin etia111 quaest. 64. n. 20 asserit 
et comprobat ,,0 pin ion em Cell a d e i h a u d dub i ere ips a 
ace e d ere a d err 0 r e ill no vat 0 rum" etc. 
Hinc vero ratio nobis priula ad praefixunl scopum derivatur. 
Dedecet enim sanctam superiorum auctoritatem, ut approbare 
nnnc velint, et publico societatis testimonio communire, ealn 
ipsam doctrinam - peiore etiam addicta in 2. et 3. parte - 
cuius solemnem reprobationem et acerbissimam censuram, tan- 



44 


qnanl iustam, publico itidenl societatis testinlonio atque authentica 
facultate, in libro Terilli communitaln et approbatam voluerunt. 

 11. Ratio posterior de discordia d0ctrinarum et scholae Socie- 
tatis schismate in1n1illellte. 
Nenlo l1escit qUêtlll severe et quam clare in con
titutionibns 
ac reO'ulis societatis interdicta nobis sit diversitas doctrinarulll; 
o 
quatenus auteln intelligencla sit doctrinarum diversitas inter- 
dicta, explicat optime P. Suarez tom. 4. .de relig. tract. 10. 
lib. 8. cap. 7. 11. 9. dicens: t e r t i 0 i 11 tell i go p r a e c i p n e 
intentum ac necessarium esse, ut haec diversitas 
- si quae sit - non sit in tot.o corpore doctrinae 
- ut sic dicam - ita ut videantur esse inter nostros 
scholae cOl1trariae, hoc eninl n1axime solet divisi- 
one man i 111 0 r u n1 e f f ice r e. 
Quod huiusmodi sit diversitas doctrinae quan1 intruderc 
conatur totis viribus P. Elizalde, dubitare non potest ullus, qui 
principia eius penitus inspexerit. Omnia enim, tam aeque quam 
minus probabilia, et probabiliora, quin etiam certa existimata, 
tal1quam insufficientia pro regulauda cOl1scientia repellit: et 
unicam veritatem directanl sufficientem esse ac necessariam 
contendit: nihilque falsum esse probabile practice, nisi sophistice 
et apparenter. In hoc autem "t 0 t 0 do. c t r i u a e cor po r e" 
P. Elizalde senteutiam dividit, non solunl ab universa schola 
societatis, sed etialll ab omni catllolicorunl theologorull1 republica. 
Ergo superiores approbare hoc exoticum dogma 110n possunt, 
nisi rescind ere velint - quod minill1e timendum prudentibus 
aut sperandum est - cum schola uniformi spiritlllll societatis. 
Neque enim credibile est defuturos qui vel obsecundantes para- 
doxo genio, vel quasi re1igione tacti obtemperalltes praesenti 
superiorum approballtium nutui, sententiae snbscribant, emis- 
sisque in publicam lucem Dominibus suis militent Patri Elizalde. 
Contra quem tam en calamum strinxere ex nostris quotquot 
mandarunt typis scripta moralia, et plures etiam in Inanuscriptis 
post eVlllgatanl primam eius doctrinae partenl; n1ultoque plures 
his ducibus diversisque factionibus sese adiullgent, gliscellte 
utrarulnque partium studio, et pene debacchante amore propriae . 
sententiae. Nullum enim belhun atrocius ab honlinibus suscipitnr, 
quam pro religione et conscientiae 
Neque divisio haec tanta continebitur dOlni, aut nocebit 
solum domesticae caritatis unioni, prorumpet sane foras ingenti 
cnll1 scandalo eOrUlTI omnium qui rerun1 suarum spiritualium 
arbitriuD1 .atque animarum directionem nobis conlmittunt: sen- 
tentia enim P. Elizalde, dum omnes fere ignorantias, quas 
theologi reliqlli liberas a peccato pronunciant, de peccato dam- 



45 


nat, peregrinam praxim et toto coelo divulsam ab antiqua 
praescribit, turn in administratione sacramenti poenitentiae, turn 
in reFiolutione extrasacramentali infinitornrn propemodum casuum 
con
cieDtiae. Consurget igitur, anlluentibus superioribus, CUlll 
schola IDorali duplici duplex ecclesia. Nescio autem an duplex 
l]nius caritatis spiritus. 

 12. Clausula praesentis scriptionis. 
Et haec quiùem ad superiores eximia sapientia et prudentia 
prp.editos retulisse sufficiat in praesenti causa. Quod attinet 
ad auctorem, ego reum nolo, sed innocel1tem potius exopto, 
quatenus scripserit abreptus zelo boni publici, atque "e xis t i- 
mans obsequium se praestare Deo." At quid faciam 
miser? cum ille hanc ipsam excusationem sualn }.espuerit, quam 
in ipsllm contulit olim "m a g i s t erg r a vis s i m us h u ius 
ips ius 0 per is c ens 0 r ''', ut loquitur lib. 5. quo 4. 
 1. et in- 
grate refutat quo 6. 
 2. contra benignum excusatorem. Sed 
neque patitur excusation
m "i n v i n c i b i lis i g nor ant i a e" 
aut "f 0 r i in t e r 11 i
' ut snpra ostendi 
 2. Nescius igitur quo 
me vertan1 pro liberatione carissirnae aninlae, iudicare nolo 
servum aliellum, sed omnium Domino iudiciuru illibatum relinquo. 
Ita sentio, salvo meliori etc. 
In Collegio Romano Idibus Febrl1arii 1689. 


10. 


l1'atto nel accuso del Libl'o d' Antonio Cella 
Dei de recta doctl'Ína morUID. 


In Dillingen soIl 1691 ein Buch de recto usu opiniolluID probabilium des 
Generals GOllza ez gedruckt werden. P. Ortiz sucht ihn davon abzubringen; 
denuncirt zugleich mit .P. Caneda beim S. Ufficio die :Schrift des P. Elizalùe, 
urn den Gcn
ral a bzuschreckcn. 


. .Nel Settembre di 1.691 s'hebbe dal P. Ambrogio Ortiz notitia certa che 
a Dllmga ndla Germanla si stampa\'a di nascosto un libro del molto rev. 
P: .Tyrso Gonzalez Generale della Compagnia de recto usu opinionum proba- 
bIllUm 
 perche sapeva ddto P. Ortiz cbe detto P. Tyrso molt' anni prima 
haveva III Salamanca tentato di stampare detto libro, ma dalla Compagnia e 
dal m?lto R. P. Oliva Generale gli era stata negata la licenza per giusti motivi 
che SI traggono dalle censure registrate nel libro de revisori, benchè con 
g.ran risentimento dell' autore manifestato in più lettere, il P. Ortiz procurò 
cn
 da altri Padri più gravi gli fosse parlato al d. P. Tyrso Generale per disto- 
gherlo dall' impegno si pregiudiciale al predctto et al medesimo P. Generate. 




4_6 


Et il medesimo P. Ortiz col pretesto dena festa di S. Francesco Borgia 
venne da Frascati aRoma e parlò quella matina al suel. P. Generale pregandolo 
e scongiurandolo che volesse desistere da tale impegno: esagerandoli che dctto 
liblO poteva recare poco 0 nessun utile al puhlico et a] Autore, anzi a tutti 
gravissimi danni e magiori all' Autore che senza dubbio u'haverebbe in ciò con- 
. traria tutta la Cornpagnia in tutte Ie nationi e sopra tutte nel1a Spagna che 
non Ii meritava tale corrispondenza. 
Che niuno rifiutava che si stampi questa Rentellza 0 la contraria, rifiutasi 
Rolamente che stampi il Generale 0 questo 0 qualsi sia aUro libro perche ognuno 
ùistoglierallo dal Governo come si ha dall' esperienza, che chiarissi di ciò, 10 facesse 
stampare da qualcbe suo discipulo, et haverebbe veduto che niuno de rcvisori 
10 rifiutava per questo capo. 
l\Ia stampandolo ela sè et a nome suo, haverebbe sempre avuti cento im- 
pugnatori 0 palesi 0 nascosti da quali verrebbe strapazzato, senza tempo nc 
modo di difendersi e rispondere. Che questo mezzo non era proprio ,l'un Ge- 
nerale ma più tosto scrivere qualche lettera circolare eonferita con Ii P. P. 
Assistenti, quali tutti e1'ano del mectesimo sentimento. 
Per ultimo che con ciò egli haverebbe }1erJuta la stima et amore de 
sudditi e che senza questa nessuno può esserc buon comandante, molto meno 
un Generale della Compagnia, il governo della quale stà tutto fondato su la 
carità. 
Per tanto si compiacesse di non far CORa, ma pen sarlo e maturar10 bene. 
E perche egli rispose, non faceva corsa, anzi l'haveva pensato per più di 20 
anni, e che il libro stava an cora in suo poten
 et aprendo uno scrigno 0 tiratore 
disse: eccolo quì questo è il libro di cui si trattava, il P. Ortiz Ii repIicò, 
qul sta ben il libro: così non vi fosse altrove; e quanto al havendo pensato 
20 .anni come puo dirsi ciò dell a prima disputa, dove si trattava l'accaduto 
nella Congregazione Generale del 1687 l}er la sua elettione e doppo quella. 
Ache egli nulla rispose più volte, cIa }Joi il P. Generale par1ò di ciò al P. 
Ortiz anche disputando e cercanùo di tirarlo al suo partito ma indarno, con 
tutto che non ignorava che ciò gli sarebbe stato ùi molte convenienze temporali. 
II medesimo tentarono Ii PP. Assistenti et altri et scrivono di persuadere 
al P. Generale per ben suo e della Compagnia; ma egli antepose a tutto il 
suo libro. 
Ciò vedutosi dalli PP. Assistenti s'unirono per l'obligo dell' officio a 
cerear rimedio e fecero amichevoli e figliali representationi al P. Generale de 
danni che da ciò erano per seguire, ma vedendo cbe la Paternità sua peggiorava 
con li rimedii, hebbero sp
diente di accludere all' unieo rimedio ehe restava 
cio è al Papa, pregandolo che per !'amore che la Santità sua porta va alla 
Compagnia, volesse interporsi, acciochè i1 P. Generale volesse desistere dan' 
impegno si pregiudiciale, ma che ciò fosse pa ternamente e eolla segretezza 
conveniente al decoro del Generale e della Compagnia. Tanto fece benignamente 
l'Ottimo Pontefice, ordinò prima ch
 la stampa tutta come si trovava in 
Dilinga, veni.sse in potere del maestro del Sagro Palazzo a fine di vedere se 
era spediente che si pub1icasse 0 nò ct anche in pena d'haver l'Autore stam- 
pato fnori Ie compositioni fatte in Roma con tante prohibitioni. Ciò che 
anche gli è accadnto in altri libri e gli fu ponderato da PP. Åssistenti e dal 
P. Ortiz 
Sapntosi quest' ordine del Papa, il' P. fra Franc. Diaz che si mostrava 
troppo amante del p. Generale e della Compagllia venne da1 P. Caneela, e 
P. Ortiz e loro disse che ciò non poteva esser buono a snpprimere it libro 
secondo che conveniva, ma più tosto a publicarlo, poichè il :l\Iaestro del Sagro 
Palazzo Domenieano l'haverebbe subito comunicato alIi suoi in odio di Gesuiti 
01 trc. che gli. sarebbero chiesti aleuni esemplari di esso da Cardinali e Perso- 
naggl a quah non potrebþe negarli. Questi l'haverebbero divulgato per Roma 
et anche mandato in Olanda, specialmente Casanatte et - Aguirre, dove subito 




} 


sarehbe ristampat o e divulgato per tutta l'Europa, che non vi restava altro 
spediente bono, forchè il far ardere tutta ]a stampa in Dilinga 0 vero per 
la strada tratando sparger voce che ciò l'havesse fatto il marchese Bagni 
o'altro simile e che noi eravamo molto da poco se non sapevamo ciò fare in 
caso così necessario: non si accetti questo spec1ient.e percbè è ingiusto, violento 
e temerario. Onde il P. Ortiz propose al medesimo P. Diaz un altro giusto 
et efficace con dirgli che sapeva bene che il P. Generale e Ii suoi aderenti sono 
petlissequi d'Elizalde e tIel suo libro e dottrina, e che essendosi furtivamente 
stampati in Friburgo col nome dell' Autore della Compagnia ma senza licenza, 
anzi con la prohibizione Ji essa. II p. Generale instigato ùal P. Affaro, tentò 
di dare per ciò ]a licenza della religione ma in darno, per ciò che Ii revisori 
e nominatim Ii PP. Ox tria, Caregno e Totti e Sarba ne fecero censure molto 
contrarie, che ùetto libro era pieno d'errori, di Baio, Jansenio, et altri già 
conùannati: Onae sarebbe convenente raccogliere alcuni di essi et occuparli 
perchè Ii prohibisse, ciò nulla pregiudicare al P. Generale nè al suo decoro e pure 
seguendo 
arebbe bastevole a distorre il P. Generale dal suo libro di DiJinga 
e dall' impegno di publicarlo, onde per questo mezzo si sarebbe sana to il detto 
Padre insensibilmente seuza strepito e da lontano. 
Piacque grandemente al P. Diaz questo mezzo e si esibì di far egli 
l'accusa come più pratico de rrribunali di Roma, ma non havendo egli tempo 
.per studiar detto Hbro e cavar la nota dell' errod, restò ciò a carico del 
P. Ortiz, che ffa breve gli portò il libro e la sudetta nota per questo effetto 
e ciò seguì nella quaresima del 1692. Andò poi il P. Diaz trattenendo per 
più giorni la sudetta denuntia sotto pretesto delle sue occupazioni. Et accorse 
tra tanto, che essendo egli andato a visitare il P. Caneda nella sua malattia, 
concor:-:e ancbe ivi 
Ionsig. Emanuel Auditore di Rota e Governatore di S. Gia- 
como dé Spagno1i, col quale il P. Diaz attacò briga molto fastidiosa, incolpando 
l\Ionsignore J'haver dato ricovero nel sudetto Hospedale ad un suo Fl'ate, 
on1inatosi Vescovo del Patriarca Reco (?), senza licenza del Papa, e sap:mùo che 
per ciò era in disgratia del suo ordine. 11 P. Canet1a cercò di quietarli temenc10 
che vèllissero alIo pcggio et a tal fine pregò il P. Diaz che se ne fosse andato. 
Di ciò .egli grandemente se n'oft'ese e ùisse che non era huomo da esser 
cacciato, che non sarebbe più tornato a vederlo, e perchè sapeva che il P. Ortiz 
era amico del sudetto P. Caneda disgustosi anche col P. Ortiz, che di ciò non 
consapevole andava soHecitanc1o il c1etto P. Diaz che facesse la sudetta accusa 
pcrchè altrjrnente non sodisfacevasi aHa coscienzia, ma tutto ciò in darno 
perchè il P. Diaz, per far dispetto ad ambedue già era risoluto di non fario. 
Ciò vedutosi dal P. Ortiz se n'andò a pregarlo, che già che doppo tante 
dilationi si c1ichiarava di non voler più far la sudetta denuntia del líbro di 
Cella Dei, Ii restituisse il sudetto libro e la nota data dell' accusa 0' capi. 
Et il P. Diaz gli restituì c1etto 1ibro ma non già la nota de capi, scusandosi 
C?
 þaver la .confusa con altre scritture e che non la trovava;. nè mai pCl" 
pm ls
a
ze s
 potè. ottenere c1a lui: non di menD si fè di novo altra copia de 
mpdeslml capl, e con quella si fè l'accusa del libro al Tribunale del S Officio 
nel mese cli Novembre de 1692 per sodisfare alla cosciellzia e poi si replicò 
un' altra più breve e con alcuni capi speciali. 
Appena fu intesa la sudetta accusa già seguita cbe il P. Diaz se ne andò 
al P. Generale e mostrando1i Ia nota data dal P. Ortiz, Ii disse contro di lui 
e del P. Caneda quanto puo' dall' oelio pensarsi, ma non gli disse ciò eh' egli 
haveva prima detto e fatto con iI medesimo Padre al quale ciò altamenie 
. . . . .*) . ed alhora si mostrò gravemente sdegnato con il P. Ortiz c P. Caned.a, 
come pm banDo palesato gl'effetti. 
::)e gl'esibì anehe a liberare detto libro dalla prohibitione con la mana 


*) U nleserlich. 



48 


et autorità ch'egli si vanta d'haver nel santo tribunale, e segnalatamente con 
Monsig. Åssessore e col qualificarne a cui fu commesso. II quale non havrebbe 
dato passo senza la di lui saputa e consulta, et insieme accordarono che il 
P. Generale e Ii PP. Alfaro, Rubio et Ogidij s'applicassero ad evocare 0 
radòolcire gli capi dell' accusa che tenevan' in mano, et a radunar l'elogii che 
molti havevano dati al Autc)re del Jibro. E che sopra tutto era necessario 
mandare a Roma Ii PP. Caneda et Ortiz tanto contrarii 0 novar modo che 
non potessero difendere l'accusa 0 rispondere aIle contrarie difese. E ciò dal 
P. Ortiz più fiacco si cominiciò come segue. 
Nella festa del Capo d'anno il P. Generale si chiamò il P. Ortiz e g1i 
disse che l'haveva nominato rettore del Collegio di S. Franc. Xaverio di Napoli 
e non poteva far di meno, poichè quella Provincia concordemente l'haveva 
proposto; et il Sig. Vice-He voleva in ogni conto così. 11 P. Ortiz gli replicò 
più volte ragioni urgenti facenùoli vedere che ciò gl'era impossibile ma in 
clarno, tutto che per altre meno ur
enti 10 scusò }'anno IG88 dal luedesimo 
Officio e quanto al havendo proposto la l'rovincia e voluto il Vice-He si vec1e 
che sono mai pretesti: poichè la Provincia fè ciò comandata e minacciata dal 
P. Generale se non 10 faceva, secondo cbc s'ha da medesimi Consultori et il 

ig. Vice-Re si dicbiarò tutto in contrario e ciò seppe il P. Generale bCIl per 
tempo; pure volle cbe il P. Ortiz lasciasse il suo Officio (senza esempio nè 
delitto, anzi si chiama sodisfatto) e che n'anùasse in Napoli 0 superiore 0 
suùdito, e in quest' ultimo è stato prontamente obbedito: senza cereal' Ii mezzi 
o ricorsi che havrebbe forsi potu to, anzi rifiutando quei che gli venivano 
offerti, e ciò al fine di sfug'g-ire altri danni 0 rumori. 
II fatto de P. Diaz potrebbe il P. Ortiz deporlo con giuramento et altri 
potrebbero deporre d'haverlo fin d'alhora udito lamentarsi dell' infedeltà e 
doppiezza usatali del P. Diaz che forse consegna la scrittura data1i, Ia quale 
potrebbe coIlationarsi con quella prèsentata nel S. Officio, il quale potrebbe 
far cercare ct esibirsi detta serittura, com' anche tra quelle del P. Generale e 
de suoi aderenti di sopra nominati farsi cerear gl' elogii e difese del sudetto 
C
lla dei 0' vero P. lVlichel de Elizalde, de quali si sono vedute alenne in 
potere del fratello Gio. U garizzo che l'andaya copiando, 0 fare che Ii medesimi 
et altri consapevoli depongano formiter e con giuramento ciò che sapranno 
di questo fatto e di quanto adesso concerne. Poichè così verrebber a notitia 
certa dal tutto. 
E non è leggior inditio d'csser questo i1 vero motivo di provedersi con il 
P. Caneda e P. Ortiz ciò che segul nel di 25 Gennayo di quest' anno, nel quale 
versO I'hore 14& si mandò al P. Ortiz in Collegio Romano la Circolare del 
P. Generale in cui gli comanàava che fra 3 giorni dovesse partire per Napoli 
et aHa medesima bora s'intimò al P. Caned a un Precetto del medesimo perchè 
con niuno parlasse del suo libro de Probabili, al quale ambedue s'opponevano, 
c che ha tanta coherenza col Cella Dei, cbe viene dalli sudetti stimato come 
101'0 maestro et ambedue riprovati con gravissimc censure de revisori della 
Religione. 



49 


11. 


Exanlen rationU111, ob (luas conveniat, yel non conveniat, 
luce publica donari librulll Praepositi Generalis 
Societatis. .J esu: De recto usu opinionum probabiliulll. 


Die Scbrift vertheidigt das Buch elf'S Generals Gonzalez und zerfällt in 
drei Theile: 1) Gründe, warum das Bucll gellruckt werden müsse; 2) Wider- 
legung ùer Einwellùullgen gegcn dcssen Drucklegung unù 3) die Censur werde 
llicht gescheut, aber sie soll tauglichen Censoren iibertragen uncI schnell geiibt 
werden. (Schcillt yon P. Acgidius Estrix zu sein.) 


Prooemium de scriptione, argumento, et impressione libri. 
Praepositus Generalis Societati'3 Jesu, cum Theologiam Salmanticae doceret, 
theologicum scrillsit opus de recto usu opinionum probabilium, cui us est spe- 
cimen quoddam liber HIe, de quo in lucem publicam ec1enùû nunc agitur. 
Tantillum aùversus snfficiat de scriptione libri. 
Argnmentum libri exponitur in bUllC modum. 
In celebri cOlltroversia de usn opinionum probabilium ad mores pertinentium 
duae sunt sentcntiae extrem
e. Altera cst Theologorum, qui docuerunt null am 
in praxi licerc sequi opinionem probahilem, quam inter articulos 31 damnavit 
Ale),.ander VIII. sic expressam: NOll licet sequi opinionem vel inter probabiles 
probabilissimam. Altera est Theologorum, qui docuerunt. licere in praxi sequi 
opillionem probabilem, quam inter articulos 65 elamnavit Innocentius XI. his 
verbis acceptam: generatim dum probabilitate sive intrinsecn, sive extrinseca, 
quantumvis tenui, moJo a probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquiù 
agimus, sem!)er prudellter agimus. 
Affirmet, qui volet, cum hoc dog-mate nihil cognationis habere sen1.entiam 
benignam rfheologorum docentium, licere sequi opinionem probabilem, etsi 
minus tutam, simulque minus probabilem, aut verisimilem operanti. Cum 
non c1eterminent illi. neque sit facile determinare gradum minoris probabilitatis, 
infra quem depressa probabilis opinio desinat esse utilis ad licitam praxim, 
opto ut haec sententia, quod ad praxim attillet, longe distet ab eo dogmate, 
quo praedicatur utilis IH'olJabilitas quantum vis tenuis. 
. Rigorem et benignitatem temperam; Praepositus Gencralis 
ocietatis Jesu 
pridem sibi persuasit neque l1ullam, neque omnem in agendo licere sequi 
opinioncm probabilem, sed et crepiùinem praecipitii vitandam sibi duxit, ne 
assereret, 1icere sequi opinionem probabilem, etsi minus tutam. simulque minu
 
probabilem aut verisimilem operanti, eam L1\:i1ique solam regulis recte agendi 
accensens opinionem probabilem, quae rite expensis momentis hinc et hinc 
moventibus, iudicatur vera ab operante iutlido absoluto et non fluctuante. 
Sententia sic temperata et moderata est argumentum capitale libri seu tractatus 
de recto usu opinionUll1 probabilium. Porro librum eundem valde laudatum 
pridem a Censoribus ab Innocentio XI. nominatis, valde itidem probata libri 
doctrina a viris praecipuae in Societate eruditionis, praelo subiiciendum curavit, 
non requisito Revisorum Societatis iudicio ex forma vulgaribus in Societate libris 
praescripta, qua neque obstringebatur, neque ad hunc librum uti poterat pru- 
denter, ut alia scriptura luculente est demonstratum. Haec de libri scriptione, 
argumento et impressione erant praefanda. 


4 



50 


Par s p r I 111 a. 
Examen rationum, ob qua
 con\ eniat luce publica tlonari lilJfum 
Praepositi Generalis 
oeietatis Jesn de recto mm opiniOlIUHl probabi1ium. 
Ratio 1. 
Ut consulatur puri.tati ùoctrinae de Illoribus in Societate Jesu. 
Dco sint gratiae: sententia rigitla omnelll abimlicans nsum probabilis 
opiniollis, ut partus quiùam Janseniani dOg'll1atis de ignorantia iuvincibili Juris 
naturae non excusante a peecato, eo semper sit loco inter Theolo.gos Societatis, 
quem merebatur. Sententia benignissima ad praxim aL1mittens omnenl quo- 
quomodo probabilem opi.nionem uteumque olim cuipiam de Societate seriptori 
placuerit, certum habemus nulli placituram, postquam suum de ilIa iudicium 
Sedes Äpostolica declaravit. NOll licet illem confiderc de sententia benigna 
docentium licere sequi opinionem probabilem certis cOllditionibus pracditam, 
Beet minus tutam, simulque minus probabilem, aut verisimilenl operanti. 
Constat hanc sententiam, uti multos undequaque habuit Tmtronos, ita et e 
Soeietate halmisse, etsi nequayuam eos omnes, qui vulgo putantur patroni 
fuis
e, ut ostenc1itnr in lib. de recto usn opinionum probabilium. 
Porro non satis consultum esse puritati doctrinae de moribus in Societate, 
si invalescat ilIa sententia, patebit, nisi faIlor, si ipsa. oculis nuda et minime 
fucata obiiciatur. En tibi ipsam. 
Homo Deum timpns, et non tam doetus, quam bono praetlitus illtellectu 
inyitatur ad ineundum contractum, qui ipsi est suspectus de vitio usurae 
aut simoniae: de hoc igitur inquirit pro captu suo expendens momenta rationum, 
ut potest, consulens Doctores etc. Comperit Doctores multo plures damnare 
contractum, et horum rationes ipsi videntur fortiores, iudicat igitur et ipse 
contractum esse usurarium, aut simoniacum adeoque renuit contrahere. 
Theologus benignuR ipsi dicit: Quid times? An nescis septelll esse 
Doctorum opinionem, quod contractus non sit simoniacus? Scio, in quit ille, 
sed viginti Ductores dieunt esse simoniacum, et horum rationes videntur mihi 
validiores. Nihil refert, ait Theologus: quia licet tibi sequi opinionem 
minus probabilem. Ait ille, etiamne opinionem, quam iudico esse falsanl? 
Etiam, inquit Theologus, modo nitaris probabilitate o}Jinionis contrariae, 
quam vis minOl'e. Egone, inquit ille, ut ineam contractum quem iudico esse 
simoniacum? Non est cur tillleas, ait rrheologus: quia illud tuum iudicium 
nascitur ex princil)iis directis ,Ie contractu 
cundum se, cum quo bene consistit 
aliud iudicium ex principiis rcflexis de licito contractu, ut substat probabili ta ti 
quamvis minori. HIe vero: Ego refiexiones BIas non novi, neque curo nosse: 
nimis certum habeo, non esse mihi licitum contracturn, quem iudico esse 
simoniacum. Age, age, inquit Theologus, cximam omnem scrupulum. lUud 
tuum iwlicium, cum sit opinatiyum, est tibi liberum; illud igitur suspende 
tantisper, dum absolveris rontractum. . 
Sed ille, quaeso, quid hoc me iuvabit, si rationem, et authoritatem pro 
simonia contractus clare vidcam praevalere '? Ad haec Theologus, ad plenam, 
ait, securitatem tantisper etiam anirnum averte a consideratione istius rationis 
et !-t
ltboritatis, illtentus in solam probabilitatem opinionis contrar
ae: Quid 
faelhus? Abrumpo hoc filum, ne Satyra scripta videatur. Verum SIC est res, 
si obiicia tur oculis sine fuco. 
. .Addo, Lanc sententiam bcnignam esse vclut allimam quandam omnium 
opllllOnUIl1 laxarulIl, quae hactcnus tolerantur. Hae sine illa non magnopere 
nocerent in praxi: nemo enim auderet uti in praxi, nisi qui iudicarent esse 
ve.ras, qui essent pauei. At animatac anima illa, expeditae sunt ad praxim, 
eham apud illos fIui iudicant esse fa.lsas. 
Ad haec operae praetium sit, articulo damuato de licito usn probabilitatis 
quant.umvis tenuis pro libertate contra legem, iuxta poni articulum sententiae 



51 


beni O'nae de licito usu probabilitatis minori
 pro libertate contra legem; ubi 
cum ðne(-1uc c1etennin
tur! neque !110ÙUS aplJ
ret,. quo determinari possit grad
s 
niinoris 1,robal)ilitatIs, III quo slstendum sit, na apl'aret praeceps ad probabl- 
litatcm quantumvis tenuem. . . 
His consiùeratis videmur posse concludere, non fore consultum puntah 
doctrillae de moribus in Societate, si in bac invalescat sententia benigna. 
Atqui et periculum est, ne invalescat, ut constat vel ex conatu, .q
o obsisti
ur, 
ne in lucem exeat libel' hOllorem pariter, et robur ùetracturus Ilh sententlae, 
et erit periculurn multo maius, si liber supprimatur, quanto sui dedecore, tanto 
beniO'nae sententiae honore. Constat igitur ratio prima: convenit luce publica 
llona
i librum de recto usu opinionum l'robabiliurn, ut consulatur puritati 
ùoctrinae de moribus in Societate Jesn. 


Rat i 0 2. 
Gt consulatur libcrtati Theologorum Societatis 
d propugnandam sen- 
tentiam moùeratam de recto UBU opinionum probabilium. 
Non solum est periculum, ne invalescat in Societate sententia odiosa 
benignitate sua, quam oculis obieci ad rationem prÏmam, sed etiam, ne eam sibi 
adscivis-;e vitleatur Societas ut prol'riam et universo ordini cümmunem; uti 
adscivit selltentiarn piam ùe IIJlmaculata ConceptiOIle B. Virg-inis, et a1ias paucas 
ad éxplicationem concordiae gl'atiae Jivinae cum libero arbitrio. 
Notum est quidem, honorcm hunc Societatis expresso decreto non esse 
delatum sententiae bcnignae, ilIl0 esse negatum. Sed aeque est notum, vix 
inveniri illter Theologos Societatis, quibus sit animus dec1arare se contra 
sententiam benignam, etsi maxirne ab ea sint alieni, 
eu dis}Jlicere domi tirneal1t, 
seu pIa cere puc1eat foris, quibus nollent. Libenter et iustis ùe causis suver- 
sec1eo annotandis in hanc rem multis, quae sunt ad manum. 
Hem vero indignam! Estne tam sancta sententia benigna, ut earn ta.ngere 
nefas haberi debeat in Societate? Ipsa in se aspiciatur ad -rationem primam. 
Estne tam firmis vallata propugnaculis, ut nul1a spes sit convellendi? Non 
'est invenire locum sacrum, quo eam muniverint eius patroni, fere occupati 
struendis labyrinthis principiorum reflexorum, ut doceant esse licitum nobis, 
quod ipsi iudicamus, aut iudicare possumus, ac debemus, esse illicitum nobis. 
Estlle tam antiqua, ut saltern hoc titulo nobis yeneranda sit? Heri, ut sic 
dicam, nata est; ante annum 1377. omnibus ignota Theologis, Doctoribus, 
Patribus. 
Et tamen sic vulgo reputari in Societate, etiam post Congregation em 
Generalem XIII. aut nefas esse earn tangi ob sanctitatem, aut convelli non 
posse ob firmitatem, aut mira quatlam yeneratione dignam esse alia de causa, 
paterc videtur vel ex eo, quod tanto molimine obsistatur, ne luce publica 
dOlletur libel' de recto usu opinionum probabilium. De hoc infra plusculum. 
Certe quitlem non utcunque adscivisse videbitur Societas, iubebitur 
adsciscere re ipsa, et propriam ac c10mesticam habere sententiam benignam, 
si libel' Praepositi Generalis publica luce intenlicatur authoritate seclis .Apo- 
stolicae, et quidem hoc nomine, quod sententiam benignam offend at : nam alia 
interdicendi causa esse non potest, cui non sit facile mecIeri salva libri sub- 
stantia. Quis post haec Thec,logorulll Societatis mutire audeat contra sententiam 
benigllam, iam non panico timore impec..1itus, sed reverentia tantae authoritatis? 
Propitius sit Deus, et Christi in terris Vicarius, ne hanc servitutem 
illi sèrvire cogantur, quos aecluum est pot ius moneri signo illnstri, libertatern 
esse discedendi a bel1igna sententia, si verior appareat, quae est moderatior, 
legum observantior, et morum continentior. Hallc fieri libertatem nemo 
dubitabit, si anthoritate sUl'remi EccIesiae )Iagistri licuerit in lucem exire 
libro Prae}Jositi Generalis de recto seu moderato usu opinionum probabilium. 
Constat igttur sibi ratio secunda. 


4* 


. 



52 


Rat i 0 3. 
Ut consulatur hOllori 
ocietatis. 
Famosis libellis satyrisque haereticorum et malevolorum exercita a primis 
incunabulis, adolevit Societas. Non nocet: imo seu vera seu falsa narrent, 
prosunt diversa ratione. Cavendum tamen, ne quae naiTant falsa, narrare vera 
videantur, aut ne vera eadem fiant-. Nulla illis decantatior est fabula, quam 
de abusu probabilium opinionum, et potentia probabilitatis etiam minori!; 
adversus leges. Nota est Academiae Europae, ubi poetis acaùemicis haec est 
materia salis perpetua: vix ibi spectes COll1oediam, quin videnda populo l'rodeat 
persona opinionis probabilis eiusque probra ad contumeliam Societatis, quae 
foetus hosce vel pepererit, vel adoptaverit, utrumque falso. 
Sed vero quid posthac respondere licebit his obtrectatoribus, cum fama 
percrebuerit, Praepositum Generalem Societatis scripsisse lib rum contra abusus 
probabilitatum, mox vero Societatem sese opposuisse, ne in lucem eùeretur: 
ac denique lllandato sUlllllli Pontificw Romani suppressum esse librum? Quae 
hie nova, surget materia fabularum, Epigrammatum, Satyrarum in probabi- 
lismum Societatis, ut ianl palam vindicatulll a Societate ipsa coram S. Sede 
.Apostolica, et supremo iudicio Pontificis Romani Societati a(liudicatum, post- 
qnam ex aliis fere ordinibus religiosis est expulsus? 
Etiam flagrantior erit invidia, cum intellectum fuerit, quis ille sit 
probabilismus, quem cncrvatulll ib.at Praepositus Generalis, ille scilicet art i- 
1icium contincns faciendi licitum hie et nunc quod ex se est illicitum, et 
iudicandi licitum hic et nunc esse nobis, quod eodeIu tempore iudicamus, aut 
iudicare possumus, ac debemus esse nobis ex se ilJieitum, artificium, quo nobis 
ad praxim perinde sunt utiles opiniones falsae, ac verae, magno compendio 
liberans nos inquisitione tetrica, sintne verae aut falsae; artificium nulli profano 
negotio recte conficiendo utile, in solo valens negotio salutis aeternae, iudicio 
benignorum Theologorum. Runc igitur probabilismum pergent illi Societati 
occincre, non iam per calumniam, aut temCl'c, sed argumclltis haud facile refel- 
lendis, ut explieui. 
Societati aù conversionem animarnm, cui studet ex suo instituto, constare 
oportet honoJcm doctrinae de moribus in primis. Non sinet igitur, ut meritis- 
simo confiditur, sapientissimHs et aequissimus Ecclesiae pariter et Societatis 
moderator ac Pater, ilIum obscurari suppressione libri, qno nihil esse l>otest 
accomodatius, aut cfficacius ad abolendam et pro cui arcendam la.bem tam 
importunam, quo spectabat ratio tertia. 


Rat i 0 4. 
Ut consulatur honori Seelis Apostolicae. 
)Iagistra non solum fidci, sed. etiam lllorum, Sedes Apostolica semper ho(' 
egit sollicite, ne in EccIesiam irreperet vitiosa de lllOribus doctrina. Animad- 
vertel1S Alexander VII. Pontifex 
Iaxil11us praecipuum quoddam esse pcriculum a 
probabilitatum abusu, non dissimulavit de hoc sensum suum in eo decreto, quo 
damnavit laxiores de rnoribus articulos 45 graviter dolens, luxuriantium in- 
geniorum licentiam in dies magis excrescere, per quam in rebus ad constÍel1tiam 
pertinentibus modus opinandi irrepsit alienus omnino ab Evangelica simplicitate 
Sanctorumque Patrmn doctrina, et quem si pro recta regula fideles in praxi 
sequerentur, ingens irruptura esset vitae Christianae corruptela etc. 
Eadem cura sollicitavit Innocentium XI. qui decreto suo contra laxos de 
moribus articulos 65 A.lexandri vestigiis egregie insistens in vrimis cavit, ne 
n: odis opinandi ab Evangelica Rimplicitate et S. Patrum doctrina alienis, fal- 
SlSq ue l'egulis, laxa to pro ba bilita turn usu. vitae c hristianae corruptela irreperet, 
idqu
 in Vrimis eond
n:na t? art. 3. de licito usu probabilitatis quantumv
s 
tenUls, modo a probablht'j).\lS fÎlllbus non exeatur, a quo haud InuItun1 abludlt 
condemnatus ab Alexandro VII. articulus 27. . 


. 



53 


Non solum curae fuit his Pontificibus Romanis, ut probabilitatum abusus 
coercerent suis decretis, sed etiam ut scriptis libris üdem confutarentur et 
franO'erentur a Theologis sanctiori zelo praeditis. Hoc nobis de Alexandro VII. 
test;bitur sacer orJo S. Dominici, hoc de Innocentio XI. Praepositus ipse 
Generalis Societatis Jesu, cuius hic ipse libel', cui difficultas facessitur hoc tem- 
pOle, est specimen quoddam grandioris operis de eodem argumento scripti. iam 
pridem, quod ut in lucem emitteretur quanl primum, optabat urgebatque Idem 
Pontifex, authoris denique enixis precibus apgre tribuens ut res differretur, 
donec maturescerent quaedam, sine dubio haud cessurus eius precibus, si prae- 
sagisset, quae hodie spectamus. Et sane praesagire ea non potuit, praecipue 
postquam authoritate sua hoc perfecerat, ut Societatis Congregatio Generalis 
XIII. decretum conderet immobile, quo Societatis Theologis, non tam assereretur, 
quam declararetur esse libertas discedendi a sententia benigna docentium, licere 
sequi opinionem minus probabilem faventem libertati, relicta probabiliore stante 
pro praecepto. Quoniam vero rerum gp.starum ab Alexandro VII. et Inocentio XI. 
ad expurgandam rrheologiam moralem, et coercendos abusus probabilitatum 
recentissima est memoria hoc tempore, yigetque tam sancti zeli communis per 
Ecclesiam approbatio, dispiciet sublimis sapientia Innocentii XII., satisne COll- 
sulendum sit honori sedis Apostolicae suppressione libri de recto usu opinionum 
probabilium praeclaro proposito illorum Pontificum tam salubriter obsecundantis. 
Theologos illi animarunt, stimularuntque, ut hanc spartam excolerent, eandem- 
ne excultam esse displiceat illorum Successori? 
Hunc librum ipsum Innocentius XI. purim.is ll10rum doctrinae amore 
valde optavit edi in lucern, et longe lateque per Ecclesiam spargi. Xos vero 
Innocentium XII., virtutum omnium Decessoris sui non minus, quam supremae 
Cathedr
e haeredem libri eiusdem eupimus osorem? Variant alibi in t;ummis 
Pontificibus :studia: at vero studia doctrinae seu morum, seu fidei non variant. 
Probrosum sit Apostolicae Sec1i vel tenuem inconstantiae speeiem praeberi hac 
pa.rte. Constat ergo sibi ratio 4. 


Rat i 0 5. 
TIt consulatur observalltiae, quam debet Societas congregationi generali 
XIII. imo Innocentio XI. Pontifici 
raximo. 
Hie non est opus, nisi simplici rei gestae expositione. Innocentius XI. 
tlecreto contra articulos de moribus 65 yarie coercuit licentiam abutendi pro- 
babiIitatibus, sed in primis condemnato artieulo 3. de licito usu probabilitatis 
quantum vis tenuis. Huic articulo iuxta positum intuitus artieulum sententiae 
benignae de licito usu Probabilitatis minoris faventis libertati, posthabita 
mai?l'i p
obabilitate legis, et considerans quam tenui intervallo hie articulus 
ab 
llo. dlstaret, ut explicatum est ad rationem 1., ipsum aspexit oculi:; parum 
benIgn IS. Hoc vero non est obscurum. 
. Etenim eo tempore, quo celebrabatur Homae Societatis Congregatio Gene- 
rahs .XIII., eum intell.exisset Pontifex sententiae illi benignae affectari quüddam 
velutI regnum et dOllunationem in scbolis Societatis, ratus id esse indignissimum, 

t quae fulmen s!-lU
n vi
 evasi
set, incertum quanto tempore permansura esset 
mtacta, non. acqUl
vIt, nIsi decreto eiusdem Congregationis Generalis dec1ara- 
retur, .esse I
 
ocletate libertatem }.epugnandi sententiae benignae. Nutui 
Sumnn Pontificis obsecuta Congregatio condito decreto declaravit esse in 
S?ci
tatt
 libertatem illam, moxque idem decretum per universas Soci
tatis pro- 

'lncla
 est promuJgatum. EÚnde fluxerunt anni quatuor et amplius, cum suum 
In Socletate eursum tenuenmt theologicae lectiones, disputationes, lucubrationes: 
se
 fe.re pax fuit sententiae benignae; etsi constaret, earn Don paucis esse 
pnvatIm exo
am, qU?S seu metus sell alii respectus hum ani loqui impedirent, 
apP3:rebat porro tantu!os. Iudicavit igitur Praepositus Generalis, conspicuo 
omDIbus documento faCIendulTJ esse paIam, decretum Congregationis XIII. non 



54 


fuisse inanem ceremollianl neque offucÏam Congregatione indig-nam fuisse obiec- 
tam Innocentio Xl. Ad 1mnc finem praelo subiecit scriptum pridem tractatUIl1 
de recto usu opinionum l)fobabilium, inducta sententia moderata et qua par 
est libertate repugnans sententiae benignae, idque iure suo et Societatis, et 
maO'no authore Jnnocentio XI. 
o Rem minime arduam credebat se aggressum. Ecce autem molell1 difficul- 
tatis sibi obiectam conspicit ingentem. Quid ergo? An non Summus ipse 
Pontifex Innocentius XI. nuper admodum Flluit libertatcm esse in Societate 
repugnandi sententiae benignae? V ol
it. An 1l0
 Societas ipsa d
creto publico 
declaravit esse libertatem repugnandl? Declaravlt. An vel Ponhfex, vel Ge- 
neralis Congregatio excepit Praepositum Generalem? Non excepit. Estne alius 
de Societate tbeologus, qui libertate usus sit, quam Pontifex vindicatam yoluit 
et Congregatio Generalis vindicandam decrevit? Non est. Decretum authori- 
tatis tantae tam cito, atque all primam adeo executionis oppOl-tunitatem, et 
quid em a Praeposito Generali oblatam apparere imbedllum, enerve, nuao honore, 
aut numero? J\Iirum! sed fore c(
nfiditur, ut zelo ubique invicto S. D. N. 
Innocentii XII. consulatur observantiae, quam debet Societas Congregationi Ge- 
nerali XIIJ., imo Innocentio XI. Pontifici :l\Iaximo, quo spectabat ratio 5. 


Rat i 0 6. 


Ut consulatur aequitati. 
Sumo ut indubitatum, nullanl extare legem, qua sit interdictum, ne quis 
in lucem exeat libel', cuius sit author Praepositus Generalis Societatis Jesu. 
Conficio aequitatem postulare, ut libro eiusdem Praepositi Generalis Je 
recto usu opinionum probaùilium exire liceat in lucem, si neque argumentum 
libri neque tractatio argumenti sit eiusmodi, ut suspendi mereatur. Consequens 
est denique, si dubium fUl"rit de Inerito libri, aequitatem l)ostulare, ut legitil110 
examini suLiiciatur. At vero suppril11i 1ibrum nulli suLi
ctum examini, ::;010 illorum 
rogatu, qui librum ne lcgerullt quidem, id vera abhorret ab aequitate. 
ALhorret vero etial11 magi
 1 0 si libel' cst non J
 trivio scriptoris, sed 
celebris tbeologiae Doctoris in praecipua Europae academia, eiusdemq ue praeclare 
de Ecclesia meriti indet'essis laLoriLus ad salutem animarum exantlatis docendo, 
scribendo, praedicando yerbo Divino, ar denique Praepositi Generalis Societatis 
Jesu. 2 0 Si de argument(, libri hoc saItcUl con stet, es
e momenti summi ad in- 
tegritatem morUll1 pertincntis, non unius alteriusve virtu tis sphera conclusam, sed 
latissimc patentenl, quaqua se porrigit llloralis theologia, dum hoc agitur libro, 
quod egerunt Romani Pontifices Alexander Y11. et Inllocentius XI. et agi opta- 
runt a corda tis theologis, ne in rebus ad conscientiam vertinentibus modus 
opinandi irrepat alienus omnino ab Evallgelica simvlicitatc Sanctorumque Patrum 
Joctrina, et quem si pro recta regula Christi fideles in praxi sequerentur, in- 
gens irruptura esset vitae Christianae corruptela. 3 0 Si denique, ut plura 
praeteream, libel' sit is i!)se, cui favit tam impense Su'mmu
 Pontit'ex Innocen- 
tius XL, llt explicatum est all rationem V. 
Librum, inquam, his conditionibus praeditum supprÎIni nec lectum, nec 
examinatum, ac ne accusatulll quidem, ad solas eorum preces, qui de libro 
I?ibil magnopere didicerunt, nisi quod scriptus sit contra sententiam benigllam, 
quam oppugnari a theoJogis Societatis optavit Innocentius XI. et tamE'1l iustam 
e
se libri suppressionem, id vero aenigmati simile apparet, cuius solutio non 
sIt prompt a , ne si causas quidem supprimendi placuerit comminisci libro 
extr
neas: quia et hae per se indigent examine, ut aequitati satisfiat et iudicari 
de llsdem satis non potest, nisi examillato et perspecto libro. Est igitur 
undequaque manifestum, quid aequitas postulet, a qua l'etebatur ratio sexta. 



55 


Par sSe CUll d a. 


Examen rationum, ob quas non cOllveniat 1uce publica donari librum 
Praepositi Generalis Societatis Jcsu de recto usu opiniollum probabilium. 


Ratio 1. 


Ne perturbatio nascatur in Societate Jcsu. 
1. Haec ratio nititur llypothesi non subsistente. 
Ápparet, rationcm niti hac hypothesi: Societatis theologi omnes, vel 
passim omnes, ten en! ei quide
 fortissime,. licere sequ
 ?p
nionem prob.abilem 
etsi minus tutam slnmlque nunus probabIlem, seu verlsimllem operant!. Et- 
enim nisi ex hac hypothesi, non potest aliqua veri specie affirmari, ac ne 
praesagiri quid em prudenteI', exorituram in Societate perturbationem ex editione 
libri, quo confutatur illa doctrina. Atqui hypothesis ilIa non subsistit: 1. quia 
constat theologos Societatis non paucos in praecipuis EurolJae academiis per- 
3uasos esse de veritate sententiae moderatae, quae asseritur libro Praepositi 
Generalis. Hi quidem Societatem non perturbabunt conspecto libro. 2. Quia 
constat permultos praecipui nominis theologos in societate iudicium suum de 
illo doctrinae capite neque verbo neque scripto declarasse usquam; ne hos 
quidem turbabit editìo libri. 3. Quia plcrique ex iis, qui cleclararunt licere 
se4.ui opinionem minus probabilem minusque tutam, lecto libro intelligent, eum 
sibi non adversari, uti non aJversatur plerisque de Societate qui doctrinam 
illam scripto in lucem dellerunt. Hos enim si sedulo excusseris, comperias 
nomine opinionis minus probabilis vel earn solam designare, quae paueiores 
numerat patron os, vel incel.tum relinquere, tlualem denique designent: perpaucos 
vera eos esse qui aperte el1icant, licere sequi opinionem probabilem minus 
tutam, quae ab il'
o operante, 
pectata authoritate et ratione, iudicatnr falsa, 
aut iUllicari potest falsa, quia vcrisimilins ipsi est falsam esse. His vero 
solis aclversatur libel' de recto usu opinionnrn probabilium. 
4. Imo haud vane affirmo, magnum esse Theologorum numerum in 
Societate, qui distinctius interrogati, an lieeat nobis in praxi amplecti opiniollem 
probabilem minus tutam, quam iudicamus esse falsam, vel quod eodem redit, 
quam iudicare possumus, ac debemus falsam esse momentis rationum et autho- 
ritatis gravius eo inclinantibus, respondcbunt. nee sine horrore, nequaquåm id 
nobis licere. Coilstare id coepit experientia ipsa. Hi quidcm Societatem" non 
perturbabunt, edito libro, cuins istud ipsum est argumentum. 
5. Cogitemus
 multos in 
ocietate Theologol'i. imo permultos, imo passim 
omnes (quae est exaggeratio insigni
) tenere sententiam benignam, qua veri 
ðpecie clicemus, ita eam dC}Jerirc eosllem, ut perturbaturi sint Societatem, si 
librum viderint Praepositi Generalis, quo astruatur sententia moderata? Libros 
\'i
erunt professorum theologiae ùe 
ocietate, quibus illem est actum iam 
pndem: llemo aegre tulit: nemo sua aut Societatis putavit interesse. At librum 
Praepositi Generalis dc hoc argumento adhul; non vidit Societas. Sic est. 
:Nemo igitur superiorum Generalium de hoc argumento librum habuit praelo 
paratum. Habuerunt de alio argumento; ediderunt, quos habebant. Hie 
Generalis libros habet de argumentis theologicis, atque etiam librum de recto 
seu mOdel"ato usu opinionum probabilium, cur ederè non liceat? Hue videtur 
res redire. Neque libel' Praepositi Generalis si non sit de hoc argumento, 
neque .liber de hoc argumento 
i non sit Pl"aepositi Generalis, quidquam habent 
peceatI; sed liber Praeposìti Generalis, si sit de hoc argumento, ille vero 
peecatum habet grave, et perturbabit Societatem. Hoc rneretur considera- 
tionem magis distinctam. 



56 


II. 


Ratio eadem videtur iniuriosa Societati. 
Timetur, ne Societatem perturbet Jiber Praepositi Generalis de hoc 
argumento. Si esset alterius authoris de eodem argumento, nihil csset periculi, 
ut constat experientia: nihil itidem periculi, si esset de argumento contrario, 
seu ad stabiliendam sententiam benignam quamvis scriptus a Praeposito Generali. 
Periculum oritur indivise a libro huius argumenti, ut scripto quondam, et nunc 
edito a Praeposito Generali. 
Difflcile est evolvere hanc causam tinloris ita, ut hic non sit iniuriosus 
Societati, adeoque iniuriosa ratio illa timori nixa. 
Quoniam enim timetur perturbatio Societatis, tinletur sane gravis offensio 
plurimorum de Societate. ex libro talis argurnenti, quatenus eius author est 
Praepositus Generalis. Quid autem ad offensionem conferre potest, quod libel' 
talis argumenti authorem habeat Praepositum Generalem? Librum scripsit 
P. Thyrsus Gonzalez professor theologiae Salmanticae. Si librum edidisset idem 
professor, quod valde optabat Innocentius XI., nihil offensionis fuisset. Super- 
venit eiusdem electio acl munus Praepositi Generalis: quid aequum est, nos 
sperare a viris religiosis, nisi etiam minus offensionis futurum edito libro, 
arnOl'em, studium, reverentiam conciliante nomine Praepositi Generalis? His 
contraria orninari horridum videtur; certe id suis moribus non sunt meriti boni 
filii Societatis. Humanius leniusque dicas fortasse, dolituros filios, imo graviter 
affligenc1os, cum videbunt suam doctrinam refutari scrip to Iibro a communi 
Patre Praeposito Generali. Sed frivolum est ex vario capite. 
1. Quam multi SUllt, qui suam doctrinam refutatam aglloscent? Videnda 
sunt quae adnota\?i de hypothesi non subsistente. Spes est gavisuros plures, 
seu suam doctrinam refutatam agnosceut iam non suam, perspecta nova luce, 
seu agnoscent, nunqualn re ipsa doctrinam fuisse suam, quae libro refutatur. 
Nec ùubium est, id agnituros multos. Haec vis est scriptionis recta ratione 
et via instituta, ut non solum c10cea t quid sentiendulll, sed quid senseris contra 
ac putaras ipse, modis parum distincte loquendi assuetus, ac lleceptus. · 
2. Erunt, quam multi nescio, .sed erunt, qui suam doctrinam refutatam 
agnoscent. Cur vero de hoc illi doleant, aut affligantur graviter? Refutatalll 
videbunt a Praeposito Generali, i1TIO a P. Thyrso Gonzalez Theologiae Professore, 
subinde electo Praeposito Generali, quae dignitas, si valida est refutatio, non 
infirmat; cli infirm a est, non corroborat, lleque sui quidquam in scriptionern 
infunilit, relicta cuique libertate sentienùi, docendi, scribendi, in earn partem, 
quae verior vic1ebitur, adc1ita expressaque libro cautione de hoc ipso valde 
diserta. Quare si quis de hac refutatione immodice doluerit, is, nisi valde sit 
imprudens, dolorem premet, et secum c10lebit intus, ne si dolorem proc1at, risum 
ferat, quo est c1ignus. 
At vero multos tam nulla de causa dolituros, et dolituros tam graviter, 
ut perturbatio Societatis sit enascitura, ut nullam habet veri speciem, ita sane 
haud videtur affirmari posse, nisi ad iniuriam Societatis. Certe, ut aiebam, 
horrid urn est ominari, neque id suis moribus sunt meriti boni filii Societatis. 


III. 
Ratio eadem perturbationem Societatis comminiscitul' non facile expli- 
cabilem. . . 
Quaenam vero esset haec perturbatio Societatis? Quis modus? Quod 
genus't non est facile cogitatu, nedum explicatu. Quoniam tamen perturbanda est 
So
ieta.s edito libro Praepositi Generalis, cogitemus; quae verisimile est eventura 
edlto hbro: fortasse hoc pacta fiet nobis obviam perturbatio, quam inquirimus. 
1. Illi quillem certe Theologi Societatis, qui Praeposito Generali cOllsentiunt 
de recto usu opinionum probabilium, quorum numerus est maioI', quam vulgo 



57 


cxistimctur, gaudebunt accepto eius libro, et Deo gratias agent sine ulla 
perturbatione sui, aut Societatis. 
2. Cum IODg'e maximus sit eorum numerus in Societate, qui de recto usn 
opinionum probabilium nullarn magnopere selltentiam animo habent antici- 
pat am, quia in plerisq?e Societatis Gym
asiis ,:c
 
on tangitur om nino con- 
troversia, vel valde obIter tractatur, Ol11nInO vensllnIle est, eos plerosque omnes 
haud aegre suscepturos sententiam rnoderatam Praepositi Generalis, quia praeter 
grave pondus argumentorum, quo stabilitur, revera habet maiorem speciem 
pietatis, qua illi gerunt animum flexilem. Haec quidem non erit perturbatio 

ocietatis, sed magnum quoddam eius bonum valdc eidern desideratum a 
Pontificibus Romanis, sed praecipue ab Innocentio XI. 
3. Cum neque desint in Societate, qui sententiarn benignarn hauserunt 
quic1em, sed non valde alte, ut forte oblatam a :Magistro, vel libro parum 
studiose, aut distincte hoc agente, valde itidem est creùibile, hos plerosquc 
omnes inclinaturos se ad sententiam moderatarn Praepositi Generalis, perfusos 
nova luce, et de statu ipso quaestionis distinctiu
 edoctos. Ne haec quidem 
erit perturbatio Societatis, quam inquirimus. 
4. Cum et sint in Societate, qui sententiam ùenignam altius hauserint, 
atque etiam Jiscipulos docuerint (multos esse, qui docuerint ea forma, in qua 
ipsis repugnet Praepositus Generalis, rnilJi non constat) si morem intellectus 
humani spectemus, eos non est perinde verisimile plerosque sententiam mutaturos 
lecto libro Praepositi Generalis, etsi credibilius sit, non defuturos, qui bus . 
refrigescat ardor, quo fortasse }Jrius sententiam benignarn tuebantur. Sed 
hactenus non se offert nobis perturbatio Societatis. 
5. Valde est verisimile, quosùam ex illis operam Jaturos refutandis ill 
scbola argumentis Praepositi Generalis, ct obtegendis V1agis sentelltiae benignae 
illatis. En igitur l'erturbationem Societatis: ipsam mallibus tenemus. Prae- 
positus Generalis opera Theologica in lucem emisit alia varii argurnenti, atque 
in his sensa sua expressit, parum solicitus, ut omnibus ubique Societatis 
Theologis vlaceret. Ex his igitur alii probant eius sensa, alii improbant, idque 
etiam in schola, atque etiam coram, ipso, actus scholasticos cohonestante in 
Romano Collegio et alibi. Quis hucusque est suspicatus ea re turbatam esse 
Societatem? Nihilo magis turbabitur, si qui sensa libri de recto usu opinio- 
num probabilium in schola impugnaverint. 
6. Sed et verisimile est, futuros, qui sensa liùri eiusdem propugnanda 
suscipiant. 
En igitur divisam in facti ones 
ocietatem, aliis pro benigna sententia, 
aliis pro moderata certantibus. 
Illiquum sit, factiones dici, et quiùem Societatis, dissensionem scholasticam 
de aliquo doctrinae capite, de quo liberum est sentire, quod magis quisque 
probet: id alibi nihil habet vitii, neque est cur hic habere putetur: imo cum 
alibi sit utile, hic longe est utilissimum, in quaestione scilicet summi momenti, 
in qua valde est operae pretium, multa utrimque agitatione enitescere veri- 
tatem; bactenus nec 
pecies sese offert perturbandae Societatis. 
7. Rirnanti et vestiganti occurrit, evenire posse (quam sit veri simile even- 
turum nescio) ut quispiam de Societate Theologus benignus }mblico scripto 
confutatum eat sententiam moderatam Praepositi Generalis. Turn vero quid 
agat Generalis? Rem perplexam! 
Praepositus Generalis quondam Professor Theologiae, et Author libri de 
recto usu opinionum probabilium, censet minime indecorum fore sibi neque ut 
Praeposito Generali, neque ut Professori quondam Theologiae, scribi a quopiam 
contra suam illam sententiam. Ipse ut Praepositus Generalis, nullam partem 
habet in sentelltia illa, eiusque defensione: ipsi vero ut Professori quondam 
Th
ologiae non fore iutlecoram confutationem per se patet: non alia conditione 
sCfl
unt Theologi Scholastici. Ipsa denique ut Praepositus Generalis gaudebit 
plurmIn de Societat.is studio dilucidari controversiam tanti momenti, libenterque 



58 


approbabit de more, quae scripta fuerint forma consentanea legibus Societatis. 
Hactenus nulla llcrturba tio, ac ne perplexi tas 'I uidem. 
8. Occurrit, similiter evenire posse, ut quispiam de 
ocietate Theologus 
moderatus publico scripto confutatum eat, quod scriptum fuerit contra sen- 
tentiam moderatam Praepositi Generalis. 
Quid vero hinc incommodi? optandum est: utilissimae erunt d isputat.ioncs: 
neque paulo utiliores, quam quas accipimus tam multas, quarum laus nulla est 
magnopere nisi ab ingenio. 
Ù. Cum hactenus vestiganti sedulo, quae verisimilc est eventura, cdito 
libro Praepositi Generalis, nibil sese offerat quod vel speciem habeat pertur- 
bationis, libel. excedere l)rbem verisimilium et cogitare eventurum, quod certo 
mihi persuadeo non eventurum. Age, erit inter Theologos benignae sententiae 
patronos quispiam parum bellignus in Praepositum Generalem, asperiori vir 
ing nio, qui non satis fidens suis argumentis contra sententiam moderatam 
Praepositi Generalis indulgeat asperitati suae, et parum reverenter tractet 
authorem ipsum sententiae. .. 
Censeo, inquam, non esse vcrisimile eventurum. Cur enim suspicer virum 
in schola Christi edoctum, ea charita te et suavitate, quae cst Societatis propria, 
a suis Praesidibus educatum et tractatum, tam nulla ùe causa nullaque occasione, 
tam intemperanter exarsurum contra Pracpositum Generalem? Sed tamen 
even ire cogitemus. IlIum vero boni omne
, hoc est, caeteri tie Societate omnes, 
iustissim
 oderint, factum improbantes, graviterque damnantes. Abest igitur 
longissime, ut perturbanda sit Societas. 
Si, non dico Societatis Jesu, sed cuiusvis hominum ordinis l\Ioderator 
scrupulose debeat abstinere iis omnibus, unde vel lenissimus timor esse possit, 
ne quispiam irritetur ad edendum immodestiae aut intemperantiae exemplum, 
turn vero liceat illi altum dormire inerti studio paeis, ne hac quidem via 
obtinendae. 
Nullus sit finis, si persequenda sint caetera, quae sola ominari possit vis 
phantastica. Revocemus nos ad orbem verisimilium, et satis habeamus, nullam 
ibi obviam fieri perturbationem Societatis, ut concludamus, eaIll quam com- 
miniscatur ratio, non esse explicabilem. 


IV. 
Ratio eadem evertit se ipsam. 
Rationem intelligo evertere se ipsam, cui sustinendae eo est opus, quod 
evertit intentum. . 
Non convenit edi librum Praepositi Generalis, quia libri editio perturbabit 
Societatem. 
Ratio sustineri non potest, nisi sumamus, permultos imo passim omnes 
Theologos Societatis tenere sententiam beniO"llam de licito usu opinionis pro- 

abilis, etsi earn iudicet operans esse fals
m, vel iudicare possit ac ùebeat 
falsam esse, eosdemque hanc sententiam tenere monlicus et deperire usque 
adeo, ut nihil pensi habeant eius gratia perturbare Societatem. 
Quod sumitur est alienissimulll a vero ut ostensum est. Et tamen 
, 
sumendum est. ut sustineatur ratio, res ipsa loquitur. Ostendo autem eo 
sumpto everti intentum rationi::;. 
Itane Theologi Societatis passim omnes tenent sententiam benignam, 
tenentque mordicus et amant tam perdite etc. Haec vero sit calamitas Societatis 
multo maior, quam ea perturbatio, quae timeri potest ab editione libri. Etenim 
Theolog-os Societatis passim omnes conspirasse et quasi coniuratos esse ad 
propugnationem sententiae, cui, ut lenissime dicam, parum favit Apostolica 
Sedes, quamque optavit oppug-nari a Theologis Societatis, expresso ad hune 
finem decreto ab ipsa Societate, quo declararetur, libernm esse earn oppugnare: 



59 


cons11irasse, inq
lam, tam impotellter' ad propugnationem sententiae, quam 
constat esse ammam quallt1am omnium opinionum laxarum, quae lmcusque 
tolerautur, quam neque est facile all praxim ipsam discernere ab co dog-mate, 
quod conde
nnav
t In
locentius 
r:,. u
 .observa
um est 
d ration.em prim
m 
partis prions, CUI prOlnde corclatI VIrI Slnlstre omlnantur, 81 perrexent .Apostohca 
Sedcs incumbere ad expurgandalll Theologiam moralem: haec enimvero, si 
non Sillt vera phantasmatum luclibria, uti sunt profecto, SUllt malum quoddam, 
lIon imminens Societati, sed haerens saeviensque in eius visceribus, sine com- 
l)aratione maius, quam perturbatio, quae timetur ut immillens Societati ex 
editione. 1ibri, timetur autem vane, ut ostensum est, et qualldo non vane 
timeretur, occurri potest superiorum vigilantia, et solertia, ne gravis existat. 
Atqui contra malum et gravius, et vim habens nocendi praesentanealn 
eundum est et cito, et omni opum vi, postbabito timore rnali incerti, longeque 
inferioris. 
Quoniam igitur contra conspirationem tam perniciosam, quae cogi- 
tatur fervere in Societate, nihil esse potest efficacius libro Praepositi Gene- 
ralis de recto usu opinionum probabilium, quo Theologis Societatis certis- 
simo vindicabitur possessio libertatis ad oppugnandam sententiam benignam 
ex voto Innocentii XI. et Decreto Societatis il'sius, sentel1tiae vero belligllae 
abrogabitur dominatio in Scholis Societatis, quam fingimus, et probrosa, et 
periculosa Societati, ut constat ex dictis in prima parte, licet omnino concludere, 
cdendum esse librum Praepositi Generalis de recto usu opinionum probabilium. 
Quoniam vero conclusio deducitur ex eo ipso quod est sumendum, ut sustineatur 
ratio, y'ua intendebatur non esse eclendum Iibrum, consequens denique est 
rationem evertere se ipsam. 


Rat i 0 2. 
N'e obtrectatoribus Societatis praebeatur materia obtrectandi. 
l\Iagni aestimamus obtrectatores Societatis, si quod est aequum, rectum, 
laude dignum coram Deo et hominibus, omitti iubemus metu obtrectationum. 
81 hanc vim habuisset olim tinior iste. quam hodie Societatem baberemus? 
Non solum ignavam, inertem, desidem, (quid enim sanctioris :!\Iinisterii et gloriosae 
expeditionis non arroserunt iHi) sed etiam Lutheranam, Calvinianam, Janseniallam: 
nec enim alia lege J!lacasset ilIa obtrectatores haereticos. Si malum est, 8i 
turpe, si stultum, edi librum, redullùat ratio 2. Si contra res se habet, ut 
ostensum est, non est sapiens ratio ipsa. Pluribus hic revera non est opus. 
Adnoto tarnen, caput obtrectationmn, quae timeri possent occasione Ii bri, Loc 
futurum: Societatis doctrina est, licere sequi opinionem probabilem etsi minus 
tutam simulq ue minus probabilem aut verisimilem operantf: at ecce Praepositus 
Generalis edito libro cOlltrariam doctrinam tuetur. .Åliis aliisque formis baec 
proponi, ornari, pingi possunt: sed r
s ipsa haec crit. 
Obtrectatio ùuo habet membra: Primum quid em de doctrina Societatis 
continens insignem calumlliam, sell cui non praebet causam editio libri Prae c 
positi Generalis, imo cui comprimemlae et abolentlae iustissimam praebet causam: 
1. quia libro ipso ostenditur luculentcr, eam neque esse neque fuisse doctrinam 
Societatis, etsi quorundam de Societate 8it. 2. Quia etsi de hoc taceret libel' 
quid efficacius esse putest ad revincendam calumnialll aeterno monumento, se
 
libro ipso l)rael'usiti Generalis contrariam doctrinam IH'oponentis mundo universo, 
stabilientis et invicte munientis? 
.Alterum igitur membrum obtrectationis, quae timetur de doctrina Prae- 
positi Generalis, non est calumuia, ac ne obtrectationis quidem nomen meretur, 
nisi forte ex intentiolle prava simulque stolida obtrectatorum non animad- 
vertentium, eo 111rmbro se destruere calumniam priori membro assertam. 
8ummam colligamus. Quisquis censet non convenire eùi librulU metu 
o
tr
ctationis modo propositae, quaero quid sentiat de priori membro obtrecta- 
homs? Estne verum, illam esse doctrinam Societatis, ut fert obtrectatio, an 



60 


falsum? Si sentiat, falsum esse, quid timet ab editione libri qua patcscct 
falsitas? 
Si sentiat, verum esse; profecto cum sciat, Societatem nullo tempore, 
nulloque Decreto sibi vindicasse . do
trinam illa
, ,imo cum scia
, Societaten
 
nuper admodum Summae authontabs Decreto In Ipsa CongregatlOne Generah 
dec1arasse, fas esse cuilibet contrariam doctrinam tueri, necesse est, ut sentiat, 
doctrinam illam tacita quadam Theologorum Societatis, omnium passim con- 
spiratione, et quasi coniuratione, f
ctam ess
 propriam Societatis, ,in quo errat 
gravitcr, ut ostensum est ad ratlOnem pnmam num. 1. Sed fingamus non 
errare. 
Turn vero et hic licebit nobis concludere, rationem secundam evertere 
se ipsam ad eum modum, quo id est conclusum de ratione. 1. Licebit vero id 
nobis hie concludere multo efficacius, cum malum praesens Societatis. quo llon 
subsistente imbellis est ratio 2., sit gravissimum et . remedium postulet a libro 
Praepositi Generalis, ut ostendi ad rationem primam, malum vero, cuius timore 
nititur eadem ratio 2., nihil habeat formidabile, quippe obtrectatio ridicula, 
stolida et ipsa ev
rtens se ipsam, ut ostemmm lnodo est. 
Haec pauca 'ad rationem secundam etiam nimis multa. Rationes aliae, 
ob quas non conveniat, luce publica donari librum Praepositi Generalis, exam i- 
nabuntur, cum acceptae fuerint, mihi non est promptum eas comminisci. 


i 
Examen libri ips ius Praepositi Generalis Societatis Jesu de recto usu opillionum 
probabilium. 


Par s t e r t i a. 


Spectato solo argumellto libri Praepositi Generalis supplicatum fuit 
Apostolicae Sedi, ut supprimeretur libel' nulla cura ulterioris libri examinis. 
Spectato solo libri argumento processerunt rationes examinatae hac tenus, ob 
quas conveniat, vel non conveniat edi librum, sed non sine cura ulterioris libri 
examinis, ut patet ex conclusione rationum ob quas conveniat edi librum ad 
rationem sextam seu postremam primae partis. 
Quoniam vero certe confiditur, divcrsum ab argumento peccatum libro 
nullum inesse, cui non sit facile nlederi salva libri substantia, nihil sane 
causae est, cur detrectet, aut deprecetur Praepositus Generalis, ne examini 
quam severissimo libel' subiiciatur, sed censorum idoneorum, sed cito, sed 
consideratis iis, quae ad examen libri praestita sunt pridem. His vero primus 
sit locus in bac tertia parte. 


I. 


Exponuntur ea, quae ad examen libri praestita sunt pridem. 
1. S.upra est insinuatum saepius, librum, de quo in lucem edendo agitur, 
esse speCImen q uoddam grandioris operis Salmanticae scripti de recto usu 
opinionum probabilium, quod ut in lucem ederetur quamprimum saltern aliquo 
suo specimine, vehementer optabat 'Urgebatque Innocentius XI., authoris 
denique enixis precibus aegre tribuens, ut res differretur, donee Inaturescerent 
quaeùam, sed in prim is donec in lucem eäi posset bona venia et consueta 
Praepositi Generalis approbatione, cui tunc apparebat moram aliquam esse 
paratam, p'lus aequo propensis in benignam sententiam illis, quorum iudicio 
res esset commi ttenda. 
. 2. Non te
ere optabat, urgebatque Innocentius XI., ut in lucem ederetur 
CIto saltern speClmen quoddarn illius grandioris operis: nam et exarninandum 
Jl1andaverat duobus censoribus a se designatis et valde ab iisdern ]audatum 



61 


probatumque acceperat, nisi quod eorum alter ostenJeret etiam maiorem doctrillae 
ricrorem sibi gratum futurum. 
b 3. Jure proprio Societatis nemo requirat,. ut l
ber 
raeposi.ti 
eneral
s 
examinetur et approbetur ea forma, quae vulganbus In Socletatø hbrlS edell(hs 
est praescripta. Demonstratum est luculente singulari scriptura, eam formam 
examinis et approbationis non esse praescril)tam libris ipsorum Praepositorum 
Gcneralium. 
.Attamen Praepositus Generalis, ne solo solius iudicio fideret, librum de 
quo ed0udo nunc 
gitur, iam yritlem tradÍí
it legendum .et 
xamina
ldum cord.atis 

ocietatis Theologls, atque eham cum plunbus commumcavlt praeclpua doctrm
e 
. capita et exquisitis singulorulll 
uJicii8 expertus ea
em est admodum fa:ent.la 
et honorifica. Ita prorsus, ut SI rem spectes, plus III hoc genere praestItent, 
quam debebat ex legibus Societatis: si formam, iure suo usus sit, neque potuerit 
ad examen et approbatiOllPm rraesentis libri uti fonna vulgaribus libris prae- 
scripta, nisi per impruc1entiam reprehensione lIignam: quod quidem demonstratu 
sit facillimum, se(l non minus invidiosum: denwnstrabitur tamen, si intellectum 
fuerit reqniri. 


JI. 


Amplius libri ex-amen non defugitur, sit moJo promptum et censorum 
idoneornm. 
Onmis ea forma. examinis et apvrobatiollis etiam libro Pracpositi Generalis 
Societatis Jesu est necessaria, (luam praescripserit 8umUUL ae(J1.1Ïtas et sapielltia 
So D. N. .Innocentii XI., sed fieri non potest, consideratis rationibus primae 
partis, ob quas conveniat edi liùnllll, ut non mamlet quam IH'Omptissime 
examinandum, si ulteriori examine statuerit esse opus. 
Etenim rationes singulae sunt eiusmodi, ut considerato libri argmnento 
etiam probent. non esse differclldam eò.itioneIll, cnm a1io(Jui neque puritati 
doctrinae de moriùus in Societate, neque Theologorum libertati ad puram lie 
moribus in Societate doctrinam neque Societatis honori, ac neque honori 
A postolicae Sedi8. neque observantiae Societatis t'rga .Apostolicam SeJem, 
ac ne aequitati quidem, quae Innoc. XII. Christi Vicario prima quaedam est 
virtus et omnis gubernationis moderatrix, satis consulendum sit, quo spectabant 
rationes illae. Consequens est igitur, ut ne examen quidem libri differri 
conveniat, si eo esse opus iudicetur. 
J\Htto rationes cacteras: insisto in ea, quae postremo loco est proposita. 
ApeHo Apostolici pectoris tenerrimam solicitudinem, ne quid uspiam in guber- 
nationem irrepat parum aequi. Potestne aequum videri supprimi librum de 
quo hoc unum constet esse argumenti pet'quam laudabilis, et momenti summi 
ad integritatem morum? IJibnun authoris doctrina, virtute, dignitate celebris, 
ac belle meriti de Ecdesia Dei? Librum denique neque examinatum, neque 
lectum, ac ne aecusatum quidem? Etiam Jibri lie 
e innoxii ac laudabilis iusta 
suppressio dicetur ob causas extrinsecus positas. 
A. t causas illas non esse causas, sed vanos noxiosquc timores liquido 
ostensum est. At rursus de causis iBis non þusse recte iudicari, nisi lecto et 
examinato libro, res ipsa loquitur. 
Non supprimi librum, sed differri editionem dherit quispiam. .At si non 
est aequum supprimi librum simpliciter, ne aequum est quidem, supprimi ad 
tempus praesertim longuID et indefinitum. 
Annus est circiter, cum libro Praepositi Generalis de recto usu opinionum 
probabilium obices opponuntur, ne in lucem exeat, idque primum intra domesticos 
parietes. et sine strepitu, tandem etiam cum strepitu et interpellata Sede 
Apo
tohca. Res palam est Romae et man at fama ad exteras Provincias, neque 
est obscurum quam indecoras pariat fabulas domi et foris: nolim eas hie' 



62 


refcrre. Sed non llissimulabo iustum timorem cordatorum virormn, ne brevi 
accipiarnu8 EphcmeriJas AmsteloJamcnses, lJ. uibus annuntictur toti Europae, 
Je
mitas tandem retecta fronte aJ Tribunal Innocentii XII. l'ropugnandum 
suscepisse snum ProbaLilismum, quo ipsis sit proml,tulH excutere etiam aguitas 
leges omnis generis, in hoc vero tam esse fixos, ut certum habeant, non suscil'ere 
motlera.tionem a Gcnerali suo oblatam impreBso liLro, sed contra hoc agant 
aputl S. Sctlem, ut liber supprimatur, uti aJlmc supl're
sus est, metu gravimu 
perturuationum. 
Nihil his ll1oderatiu
, imo his tetriora expectanaa Hunt, non solum a 
licentia Batavica, sed etiam ab urbanis ubique et criticis hominibus, neque 
praesagitio est tlifficilis ex iis, quae autliri iam nune coepta sunt. 
Nimis caro constat non solum Praeposito Generali, sed et Societ.ati, 
suspensio seu retardatio libri neque ex.aminati neque lecti ad
oque susl'cnsi 
lmcusque ob solum argumenti peccatum, si l)eccatum cst ousecullllasse zelo ac 
stUllio summorum Pontificum contra abusus Probabilitatum, idque magno 
authore et stimulatore Innocentio XI. Âequitatem Seelis .i l)Qstolicae propriam, 
sed imprimis Illnvcentio XII. charissimam virtutenl appellat imploratque Praepo- 
situs Generalis, et suo et Societatis nomine. Si examinantlus e
t libef, exami- 
netur cito. Bonum civem patria prohiLitulll illllieta causa, non sit aeqnum 
ditrerri ad annum, ut denique audiatur. 
De illoneis libri censoribus non cst upus muftti
. Non I'unt illonei ccnscmlo 
libro, quos afflavit suspicio alte praeconceptae animo sententiae benignae, quae 
ut viam complanans ad legum immunitatem, affert illecebram, qua ca1'tu8 
animus percipit faeilius, lluid ferant rationes commoditatum, quam quill cogant 
rationes veritatis. Quodsi et ardor ille accesserit, quem instilJat facile :\la- 
gister, evecto dogmate ad honoris signum publicum, quam partem sani iudicii 
ad censuram libri expectare liceat? Si nihil peccatum inventuUl fuerit in libn l , 
promptum erit causari monstra, et solem ipsum ominari e mundo elapsurum, 
si prodierit liber. Censores optantur erudi ti pariter et moderati viri, quos 
confitlere liceat praeter veritateln nihil amare in suis iudiciis. 


III. 


Åll sit aeqnum differri examen libri ad proximam Congregationem Procuratorum 
Societa tis. 


Ex cOl1stitutionibus S. Ignatii tertio quoque anllo mittendus est eÅ quaqne 
Provincia Europae delectus Procurator, qui cum Generali tractet de statu et 
negotiis suae Provinciae. His Procuratoribus Congregationes Generales adiun- 
xerunt authoritatem, una cum Patribus Assistentibus et cum Procuratoribus 
Provinciarum extra Europam, si qui eo tempore adessent, celebrandi Romae 
conventum, cui praesideret Praepositus Generalis, et cum ipso decernendi 
pluribus medietate sutt'ragiis an sit cogenda, necne Generalis Congregatio. 
Ampliorem hac authoritatem ne haberet Congregatio Procuratorum studiose 
cautum est Decretis Congregationum Generalium. Porro Congregatio PrOCUl'a- 
torum huiusmodi proxima celebranda venit mense Novembri 1693. 
Quoniam vero acceptum est SSmo D. Nro suasum esse, ut non ante Con- 
gregationem ill am Procuratorum statueretur de editione libri Praepositi 
Generalis, estque longe diificillimum huius consilii rationem assequi, satis sit 
nunc quidem, donee lux maior oboriatur, ostensUlll esse efficacitcr, librum Prae- 
positi Generalis importune supprimi non parvo tempore, neque examinatum, 
neque lectum, nec posse salva aequitate summa Innocentii XII. supprimi ad 
tempus longins, sola causa argumenti SUll1me laudabilis, cum de solo libri 
a!'gum
nto constet. Si aliud est libri peccatum (certum est, non esse cui non 
SIt facIle mederi salva libri substantia) imo si aliae sint supprimendi causae 
'extrinsecus positae (demonstratum est, non esse causas, sed vanissinws timores) 



63 


manifestum est, aequitatem postulare e
amtn libri, sine quo He de causis quiùem 
e:xtraneis iudicari posset, et quidem e:xamen promptum, minimeque procrasti- 
llatum, cum et Praeposito Generali et ipsi Societati nimis caro constet omnis 
procrastinatio. Ex quibus liquet, non esse 
equum differri examen libri ad 
ConO'reO'ationem Procuratorum celebranùam denlque post annum et menses. 
Ö sf etiam eo spectet consiIium, ut Congregationi Procuratorum committatur 
examen, et causa 1ibri, nemo est Instituti 
ocietatis peritus et amans, qui aegre 
ferat, aut miretur, si dixero, consilium esse propositum SS"'o ac sapientissimo 
Pontifici vehementer e:xoticmn, et Societatis Instituto perniciosum. Seù quoniam 
non est animus il1l1ulgere coniecturis de ratioue consiJii, satius erit de hoc 
aliisque supersedere l']uribus nunc quidem. 


12. 


. 


Âuszug nus einem Buche, worin es 1) a]s nicht ehrenvoll und schicklich 
für die GeseBschaft Jesu dargethan wird, dass sie die Doctrin del' neueren 
Probabilisten lehre; 2) als passend für dieselbe, dass in ihr die 
Ieinung del' 
gemässigten Antiprobabilisten vorgetragen und gedruckt werden ùürfe. 
COll1pendiulll opnsculi in quo ostenditur, non posse Jesuitas 
honeste et de center conari, ut in Societate praevaleat doctrina 
recentiulll Prohabilistarum, qui CUIn Caranluele docent, licitunl 
cnilibet. esse, sequi sententiam probabilem, taventem libertati ad- 
versus legem, qUHrllvis auctoritate et ratione verisimilius ipsi sit, 
eanl esse falsanl, et legi divinae contrarianl quam esse veranl et 
legi divinae confornlenl; id est, quam vis agnoscat, sententiau1 
oppositam stantem pro lege adverslls libertatem habere pro se 
plures, et graviores authores, et ipsorum fnndamenta ipsi vide- 
antnr urgentiora; uude consequellter docent, posse quem licite 
exercere actionem, de qua disputatur, an sit licita, vel illicita, 
hoc ipso, quod sciat dari authores probabilitel' affirmal1tes 
esse licitunl; - quamvis verisimilins ipsi sit, auctoritate, et 
ratione, eos authores falIi, atque adeo illam actionenl esse malanl 
et legi divinae contrariam. Ubi author opnscn1i late ostendit, 
lleminem posse sequi sententiam faventem libertati adversus 
legpm, nisi ex prudenti, vel saltenl incl1lpata persuasione, quod 
ilIa sit vera et legi divinae conforll1Ìs; llec posse hanc persuaSiOnel11 
habere, qUill post diligelltem veritatis inquisitionem citra passi- 
onen1 et CUlpa111, invenÍat mains fUllClanlentulll ad affirmandunl, 
illam esse veram, et legi divinae conforluem, quam ad affirmandum, 
esse falsam et legi divinae contrariam. 


Index opusculi cOlltinens eins sYllopsin. 
. Sectio 1. Explicantur termini quaestionis, et exponitur, quo sensu acci- 
platur minor probabilitas, quando authores huius saeculi docent, licitum esse 
seq
1Ï senten.tiam minus probabilem, et minus tutam relicta probabiliore et 
tutlOre. Ubl contra Janscnistas probatur, doctrinam Probabilistarum de usu 



64 


licito cuiuslibet opinionis vere probabilis ex ii
, quae affirmant aliquam actionem 
esse licitam, esse veram, si intelligatur de opinione vere probabili subiective 
et physice existente in mente operantis; falsam veTO, si intelligatur de opinione 
existente in mente aliorum. Quia opinio propria nunquam potest esse vere 
probabilis, quin post sufficientem veritatis inquisitionem citra passionem et 
culpam sit concepta ab operante ex vi motivi praeponùerantis motivo part is 
oppositae, et reddentis illam part em ipsi verisimiliorem opposita. Opinio vere 
probabilis aliena, licet a suis authoribus sit concepta ob fumlamcnta apUll 
ipsos praeminentia oppositis, et ideo possit ab ipsis assumi, ut recta regula 
operandi, et ab omnibus iis, in quorum intellectu habuerit eunJem statum, 
non tamcll potest assumi ut recta regula ab his, qui post diligentem veritatis 
inquisitionem invenerint 11laiuR fundamentml1 ad iudicandtun esse fal:mm, 
et legi divinae adversam, quam at! iudicandum eS8e vcrain, et legi ùivinae 
confotmem: imo neque ab iis, qui omnibus insl'ectis, non inveneriut maius 
fnndamentum simpliciter ad iudicandum, esse veram ct legi aeternae con- 
formem, quam ad iudicandum esse falsam, et legi aeternae difformem. Ac 
proinùe nemini licet sequi sententiam faventem libertati adversus legem, 
nisi ex prudellti persuasione, quod ilIa sit vera, et legi aeterllae cOllformh:, 
quam persuasiollem assequi non potest, quin l)Ost diligent em veritatis inqui- 
sitionem inveniat citra passionem et culpa.m simpliciter maius fuwlamen- 
tum pro hac parte, quam 1)1"0 contraria. Hinc opinio probabilis aliena 
solum potest esse recta regula pro his, qui per directum aSHemmm prudenter 
acceptulll illam fecerint suam; itaqut' solum impugnamus illos ProLabilistas, 
qui Cllm Caramuele dicunt, licitum mihi esse, sequi opinionem probabilem 
alienam stalltem pro libertate, licet pORt tliligentem veritatis inquisition em in 
actu primo magis appareat falsa, et legi divinae difl'ormis, quam vera, et legi 
flivinae conformis: et eos etiam, qui dicunt, saltem licitum mihi esse, sequi 
opinion em faventem libertati adversus legem, quando omnibus inspectis mihi 
apparen.t aeque verisimilis, ac sententia contraria, undc imlispensabiliter 
requirimus pro usn licito opiniollis minus tutae in occursu tutioris, ut omnibus 
inspectis minus tuta in actu primo appareat citra passionclll et culpam verisimilior, 
quam OI)}Josita, et idcirco iudicetnr vera, et legi aeterllac conformis. 
S e c t i 0 II. Primulll caput probandi, non posse honesteJesuitas conari, ut ilIa 
r10ctrina l)racvaleat in Societate, quia ilIa in audita fnit in Ecclesia ante Bartho- 
lomaemn de l\Iedina, et ejus assertores nullum tcxtUlI1 scripturae, nullam 
authoritatem Patrum, nec ullum .textum Juris Canonici pro ilia protulerunt. 
Aliunde vero creditu difficile est, Deum per tot retro saecula vel volui!'se vel pcr- 
misisse, ut haec via dirigendi conscientias per probabilitatenl opinionulll prae- 
scinc1endo ab ipsarum veri tate occultaretur suae Ecclt'siae, Patribus et Doctoribus 
sanctis, cum tamen illa. via si vera foret, nulla sit vel ad dubia resolvenda 
commodior, vel ad cvellendos scrupulos aptior, vel ad complanandum salutis 
iter expedi tior. . 
S c c t i 0 ru. Secuwlum caput idem probandi, quia praecipua et communis 
ratio, qua Probabilistae probant, eum, qui utitur opinione minus probabili, 
prudenteI' agere, ac proinde non peccare, licet agat minus prUllenter, est fallax 
et snphistica. 

 1. Proponitur illa ratio desumpta ex eo, quoù opinio minus probabilis 
est absolute probabilis, ac proinde habet fumlamentum grave et pruc1ens, ex 
quo infertur, eum, qui operatur secundum illam, operari pruden tel', et l)er 
consequens non peccare. 

 2. Ostenditur ilhun ratiollem quasi a priori esse sophisticam, nam ex 
eo, 
uod opinio favens libertati adversus legem sit absolute probabilis, solum 
seq
ntu.r, quod fuerit prudenter assert a ut vera ab aliquibus viris probis et 

aplentIbus, post diligentem quaestionis discussionmll, eo quod invenerunt pro 
Illa parte fundamenta urgentiora, quaul pro contraria et ideo illam propugna- 
verunt ut veram. Hinc autem solum inferri potest, quod operabantur prudenter 



. 


65 


secundum earn omnes illi, qui post sufficientem veritatis inquisitionem, citra 
passionem et culpam, illam iuùicaverunt veram, et legi aeternae conformem, 
eo quod omnibus inspectis invenerint pro illa parte maius fundamentum, qnam 
pro contraria, et idcirco illam inculpate iuùicaverunt veram, et oppositam 
falsam. Hinc autem nequit inferri, quod possint inculpate secundum illam 
operari illi, quibus post adhibitam debitam diligentiam ipsius fundainenta 
proponuntur in actu 1 0 minus verisimilia, quam fundamenta opposita, seu quit us 
aPI)aret magis falsa, et legi aeternae dift'ormis, quam vera, et legi aeternae 
conforrnis. Quare ex eo, quod sent entia favens libertati sit absolute probabilis, 
solum sequitur, quod possit assumi ut recta regula ab illis, quibus illa pru- 
denter probata fuerit: iis autem dumtaxat potest prudenter probari, apud quos 
eius fundamenta praepondera verint fundamentis oppositae sententiae: pro his 
enim dumt
.xat est practice probabilis, pro aliis vero, qui bus eius fundamenta 
appareant minus verisimilia, seu magis falsa, quam vera, non est practice, et 
exercite probabilis, licet signate possint dicere, esse probabilenl aliis. Unde ex 
eo, quod opinio favens libertati sit proLabilis, non sequitur, quod sit recta 
regula pro omnibus etiarn illis, quibus magis apparet falsa, quam vera; seù 
solum pro his, quibus apparet magis vera, quam falsa, et qui prudenter possunt 
imperare assensurn illius, et non possunt olJerari assensum partis oppositae. 

 3. Infertur ex dictis, per Bullam Innocentii XI. enervatam esse illaul 
rationem, et fundamentum quasi a priori Probabilistarum. 

 4. Infertur ex dictis, Probabilistas in hac quaestione, an liceat sClJ.ui 
opinionem probabilem minus tutam, reHcta probabiliore, et tutiore, falso sup- 
ponere, opinionem minus tutam, quac operanti ipsi apparet minus verisÍ1nilis, 
mallere probabilem respectu illius. 
S e c t i 0 IV. Tertium caput idem probandi, quia ratio a posteriori, ët 
absurdo, qua Probabilistae probant, licitum esse sequi sententiam probabilem 
minus tutam, relicta tutiore et probabiliore, ex eo quod doctrina opposita 
cODscientias torquet, et onus intoletabile eis imponit, non militat contra nos, 
utpote qui non obligamus ad investigandum, quaenam sit in se absolute pro- 
babilior, sed solum asserimus, quod si facta debita diligentia ad inquirenùam 
veritatem, pars stans pro lege adversus libertatem appareat in actu primo 
verisimilior, vel saltern aeque verisimilis, ac pars opposita, teneamur ilIa1n 
sequi; ac proinde asserimus, nunquam eS$e licitum, sequi partem faventem 
libertati adversus legem, quin post adhibitam diligentiam debitam pro qualitate 
rei, pars illa citra passion
m et cul}mm appareat in acta 1 0 verisimilior, et 
idcirco iudicetur vera et legi aeternae conformis. 
S ec ti 0 V. QuartulU caput idem probandi; quia sententia Probabilistarum 
generatim asse
'entium, licitum esse sequi quamcuuque sententiam pr
babiliter 
affirmantrm ahquam actionem esse honestam, etiamsi opposita. sit probabilior, 
et o
e
anti ipsi verisimilior appareat; haec, inquam, sententia coniuncta cum 
defimtlOne opinionis probabilis, tradita a P. Thoma Sanchez, et ab aliis 
Authori
us. 
ravib
s (iuxta quos opinio plobabilis est, quae rationibus alicuins 
n
omentI n
tttur; Ita tamen, ut pro opposita parte nihil sit, quod cOllvincat) 
Vlam sternIt magnae relaxationis Theologiae rnoralis. 
. . S e c t i 0 VI. Quintum caput idem proLandi; quia quamvis sententia Pro- 
b.ablhstarum d
 usu licito opinion is minus probabilis sumatur cum ea limita- 
t
o.ne, qua!ll e
 
pposuerunt. P. Esparza et P. Terillus (ut nimirum solum sit 
hClturn utI OplDlOne probabIli, stante pro libertate adversus legem, quando 
e
t. fer.e 
equalis prob
bilit3:tis cum sententia opposita, eo quod excessus proba- 
bllltatIs In parte tutlOre sit exiO'uus et dubius ) non est di g na ut Societas 
. 11 0 , 
conetur I anI promovere. 
. . S.e c t i 0 V

. Sextum caput idem probandi; quia ex ipsis definitionibus 
opmlOnls I!r?bablhs traditis a P. Esparza et P. Terillu, contra ipsos colligitur, 
non esse hCltum sequi sententiam minus tutam ei, qui aO'noscit tutiorem esse 
àbsolute et simpliciter probabiliorem, seu verisimilioren
; ac inde infertur, 
5 



66 


sententiam ProbabilistarUln adhuc acccptam cum limitatione adbibita ab his 
Authoribus non esse dignam, ut Societas cOlletur illam promovere. 
Nam P. Esparza 1. 2. q. 23 sic Jefillit: opinio probabilis est iHa, quae 
nititur lllotivo t
tllibili, sed. magni momenti, ill est, fundante exiguam fonni- 
dinem. Ex hac autem definitione colligitur, eum, qui ex imperio voluntatis 
a

entitur ut verae parti minus tutae sibi minuR vcrisirnili, seu in circumstantiif\, 
in quibus pars tutior in actu 1 0 . apparet ipsi magis verisimilis, nOll haùere 
o}Jinionelll vere probabilem, quomodo enim vcrificari pote::;t esse motivum mag-ni 
momenti et fundans exiguam fúrmidinem illnd, cuius vis lllotiva retunditur 
per motivum maius partis oppositae'? Aut quomodo potest habere exiguam 
tantum formidinem, ne actio, quam fecit, sit turpis qui iudicat csse licit am 
in circurnstantiis, in quibus babet maius fundmnentum ad iudicandum esse 
illiritam? Id ipsum probatur ex definitione opinionis probabilis tradita a 
P. 'rerillo q. 2. de conscient. probabili n o .41. Etenim, inquit, opinio probabilis 
iudicium absolutum de aliquo obiec..to, sed incertum, llixum motivo cui homo 
irrepreheusibiliter assensum praebet; quomodo cninl irreprehensibiliter homo 
assensum praebere potest parti minus tutae in circumstantiis, in quibus habet 
in actu 1 0 maius fundamentum 
d illi Jissentiendum? quomo(lo irrepre- 
hensibiliter indicare potest, aliquem contractum esse licitum, ut sic illum ineat, 
quando maius habet fundamentum in actu lOad iudicandum, illüm esse 
intrinsece malulll, et lege divina prohibitum? 
Deinde si probabilitas ut sic, a qua o})inio determinatur probabilis, prout 
praescindit a probabilitate intrinseca et extrinseca (ut ille ait q. 2. de con- 
scientia assert. X) recte definitur: apvarcntia \'eritatis adeo magna ut ilIa digna 
sit assensu, seu ut qui illi absolute a
sentitur, merito ut prudens laudari, 
nullatenus tamquam temerarius et imprudens reprehendi possit. Hinc sequitur 
non habere assensum probabilem de honestate obiecti eum, qui babens Inaius 
fund.amentum (praesertim si sit rationis et authorita.tis simul) actionem esse 
turpem, quam ad iudicandum esse licitam, impetrat sibi assenSlllll de honestate 
actionis, ut sibi viam aperiat ad formandulll dictamen ultimum conscientiae, 
quod hic et nunc sibi liceat talem actionem exercere; quae eninl pruJentia 
potest esse, nisi prudentia carnis, quae inimica est Deo, quod homo videns 
plures et graviores .duthores asserentes aliquanl actioneln esse intrinsece malam 
et prob bitam, et agnoscens fundamenta rationis ab ipsis adL1ucta esse urgentiora 
fundamentis partis oJ!positae, nihilominus velit pro libitu suo iudicare, ilIalll 
esse licitalll eo solo titulo, quod dantur Authores aliqui graves, qui censent 
actionem illam esse honestanl ob fundamenta ex se gravia, sed quae ipse 
operans censet inferiora, et minus verisimilia oppositis? Deinde quomodo pro- 
ùaùilitas sententiae minus tutae potest assumi ab operante pro regula operandi 
(juando in mente operantis concurrit cum. probabilitate maiore part is tutioris '? ut 
enim ipse ait Terillus in tom. de regula lllorum q. 36. 11. 11.: probabilitas a 
nobis asserta pro proxima conscientiae regula est probabilitas, per quam et 
propter quam intellectus directe vel indirecte lllOvetur ad absolute iudicandum 
partel11 ilIam, quam sequitur, esse absolute veram et oppositam esse falsam, 
non 'pote
t autem intellectus directe neque indirecte lllOveri a probabilitate 
partls mInus tutae ad iudicandum, ill am esse veram et oppositam esse falsam, 
qua
do post diligentem veritatis inquisitionenl, et postquam unius aut alterius 
partIs fundamenta rite expenclit, manifeste agnoscit et experitur, fundamentum 
InaÜ:s ad iudicandulll partem tutiorem esse veram, et benignalll esse falsarn. 
Denlque quomodo potest quis tuta conscientia sequi sententiam minus tutam, 
si postquam diligenter expenùit fundamenta illius partis, et ilIa contulit cum 
fundamentis pa-rtis tutioris, deprehendit fundaUlenta istius partis esse urgentiora? 
tU!1c enim iudicare potest ac debet, partcm tutiorem esse veram et partem 
mln.u
 tutam esse falsam. Ut autem fatetur ipse Terillus q. 22. de conscientia pro- 

abIli n.. 28.,. nemo asserit lici tum uBi esse sectari partmll minus tutam, si 
111a omnIbus lllf:!pectis operanti appareat minus probabilis parte tutiore. 



67 


Sectio VIII. Septimum caput idem probandi; quia P. Esparza, qui 
inter Probabilistas modern os eminet, convenit nobiscum in praecipuis punctis, 
quod nimirum nemo possit l.icite sequi sent
ntiam minus tu! a?I , quin. i
lal!l 
faciat suam per assensum duectllm, ac promde ad usum hcItum opllllonis 
faventis libertati adversus legem non sufficere iudicium refle:rum de ips ius 
probabilitate, sed requiri iudicium directum de veritate eiusdem, et opinionem 
reflexam nihil conferre ad honestaIHlam actionem, nisi varict opinionem directam. 
Et insuper asserit, ccrtum esse, quo<1 nemo IJOssit sequi sententiam faventem 
libertati aùversus legem propter auctoritatem extrinsecam Doctorum, qui illa1l1 
teneht ut veram, si ipse illam iudicet falsam ob funùamenta rationis, quod 
ipsi apparet urgentius omnibus fundamentis sententiae oppositae. Quoad haec 
et quoad alia convenit nobiscum, solumque a nobis discordat, quatenus asserit, 
posse intellectum ex imperio voluntatis prudenter assentire directe parti minus 
tutae, quamvis in actu primo appareat ipsi aeque vel minus verisimilis, quam 
pars tutior, in quo et fallitur et contradicit communi nostrorum ('t Thomi- 
starum sententiae. 
S e c t i 0 IX. Octavum caput idem probandi; quia decens non' est, Socie- 
tatem contendere, ut in nostris scholis praevaleat doctrina illa, quam cum 
Cardinalis PaHavicinus in suis operibus docuisset, postea veritate convictus 
retractavit. Talis aute1l1 cst doctrina Probabilistarum in eo seusu, quo illam 
impugnamus. . 
S e c t i 0 X. N onum caput irlem probandi; quia ratione a priori valide 
monstratur, non solum probabilitatem opinionum, quae communis est sententiis 
oI'positis, sed praecipue opinionum veritatem quaerendam esse pro regula 
morum, ac proinLle non posse licite cligi opinionelll stantem pro libertate 
adversus legem praecise quia censetur probabilis, sed quia rationabiliter iudicatur 
vera et conformis legi aeternae. 
Sectio XI. Decimum caput idem probandi; quia indecorum est, Jesuitas 
contendere, ut in Societate praevaleat doctrina ilIa, cui non solum Jansenistae 
sed graves Theologi tribuunt laxitatem et corruptionem Theologiae montlis 
serpentem in hoc saeculo. Talis autem est doctrina Probabililiìtarum de usu 
licito cuiuslibet opinionis probabilis practicae, quamvis sit minus tuta, et 
operanti ipsi appareat minus verisimilis quam contraria. 

 1. Jansenistae in Gallia opera et calamo 'Yillelmi Vendrockii et Ludovici 
Montaltii, ut Jesuitas de laxitate in doctrina morali infamarent, ill is tribuunt 
ut propriam sententiam Probabilist arum de usu licito opinionis probabilis minus 
tutae et opel'anti ipsi minus verisimilis. 

 2. Recensentur graves Theologi, qui sententiam Probabilistarum Je 
licito usu opinionis probabilis minus tutae adversus tutiorem et operanti i!-,si 
verisimiliorem taxant ut originem laxitatum et morum corrupte]ae. 

 3. Em. Cardinales de Laurea et de Aguirre. 

 4. Julius J\Iercorus Ordinis Praedicatorum. 

 5. Dominicus Gravina Ordinis Praedicatorum. 

 6. Doctor Prosper Fagnanus. 

 7. Doctor Antonius :I\Ierenda utriusque juris Doctor et in universitate 
Bononiae Professor. 

 8. Vincenti us Baronius Ordinis Praedicatorum. 

 9. Joannes Baptista Gonet Ordinis Praedicatorum. 

 10. Ser
phinus Picinardi Ordinis Praedicatorum. 

 11. Vincentius Contenson Ordinis Praedicatorum. 

 12. Jacobus a St. Dominico Ordinis Praedicatorum. 

 13. :l\Iagister l\Iarchesius Doctor Gallus. 

 14. Author Theologiae l\Ioralis Gratiopolitanae. 
S
cti
 XII. Duodecimum caput idem probandi; quia cum Congregatio 
Generahs ultima declaraverit, Societatem non ascivisse sibi ut propriam sen- 
tentiam Probabilistarum de usu licito opinionis minus probabilis, et minus 
5* 



, 


68 


tutae, sed libertatem reliquerit suis Professoribus tuentli etiam contrariam si 
eis magis probaretur; si Jesuitae nunc conarentur, ut praevaleret in Societate 
ilIa doctrina, decretum Congregationis existimari posset mera caeremonia 
politica, et ansa daretur adversariis obmurmurauùi, Jesuitas fucum facere et 
operibus ipsis contraùicere llecreto Congregationis ultimac, illlH!(IUC fllissc 
formatum non ex seria voluntate, ut doctrina Antiprobabilistarum in nostris 
etiam scholis locum haberet, seù ad placanùulll allimum lnnocentii XL, qui 
aegre ferebat tantaln conspirationem Jesuitarum in defemlendo mm licito minoris 
l'robabilitatis, et vehementer optabat, ut traderent doctrinam severiorell1. 
S e c t i 0 XIII. Decimum tertium caput idem probandi; quia. conatus, 
ut in Societate praevaleat doctrina Probabilistarum de usu licito opiniollis 
minus tutae adversus tutiorem, quae ipsi operanti apparet magis verisimilis, 
ansam praebet nostris aemulis renovandi cantilenam il1am Jansenistarulll 
dicentium: Ideo Jesuitas tam tenaciter dochinam Probabilistarurn amplecti, 
quia ilIa maxime apta est ad placendulll hominibus et consulentibus respondendum 
aù ipsorum palatum, earn eligendo opinion em, quae ipsis favorabilior sit, ct 
exoptatior, et hoc pac to sibi conciliandum nobiliUlll et JivitUlll animos. 

 1. Illatio contra Probabilistas existimantes opinionem probaLilerIl de 
honestate actus esse regulam absolutaln licite operandi, cum tamen sit solum 
regula respectiva, esse regulam rectam pro omnibus, etiam pro his, qui inlÌicant 
esse falsam et legi Divinae adversam; cum tamen solum possit esse recta 
regula pro his, qui prudenter iuùicant, illam esse veram, et legi Divinae con- 
formem, quod iudicium ferre non possunt, quin post diligentenl veritatis inqui- 
sitionem pars illa appareat iBis in actu primo vel unice verisimilis vel saltem 
verisimilior, quam opposita, et idcirco ab ipsis iudicctur vera. 
Sectio XIV. DecimulIl quartum caput idem probandi; lluia inùecormn 
est Societati, conari, ut in ipsa praevaleat doctrina opposita ei: in quam magis 
inclinat sedes apostolica, haec autem magis inclinat in doctrinam severiorem 
Doctorum asserentium licitum non esse, sequi selltentiam probabilem stantem 
pro libertate adversus legem, quando opinio contraria stans pro lege adversus 
libertatem apparet ipsi operanti in actu primo verisimi1ior. . 
S e c t i 0 XV. Decimum quiutum caput idem probandi, quia conatus ille, 
ut in Societate praevaleat doctrina Probabilistarum, fundamenta praebet orbi 
Iitterario existimandi Societatem in actu exercito et operibus ipsis suam velIe 
facere sententiam Probabilistarum: haec autem persuasio est et Societati inde- 
cora, et animabus pernitiosa: quia illa erit sufficiens, ut multi filii huius 
saeculi Uloti auctoritate tam sanctae et doctae Religionis amplectantur opiniolles 
prubabiles minus tutas, etiam qualldo agnoscunt oppositas tutiores melioribns 
esse nixas fundamentis, non erit tamen illa persuasio sufficiens, ut sic o:verantes 
excusentur a culpa formali. 
S e c t i 0 XVI. Quod doctrina Proba1ilistaruUl recentium reputetur com- 
munis inter anctores Societatis paucis exceptis, non est motivum sufficiens, ut 
Jesuitae conentur ut illa doctrina praevaleat in Societate. 

 1. Introductio assertionis exponens quantum praeiutlicium afferat veritati, 
quod tot Äutbores moderni ill am doctrinam amplexi sint, quae quasi fortuito 
apparuit in Ecclesia ad finem praecedentis saeculi contra doctrinam P. P. et 
oI1lnium antiquorum Tbeologorum et consequenter contra constantem tot saecu- 
lorum tradi tionem. 
. 
 2. Prima ratio nostrae assertionis, quia falso supponitur illam sententiam 
In eo sensu acceptam, in quo illam impugnamus et in quo illam defendunt 
recentiores post Caramuelem, esse communenl inter Authores classicos Societatis, 
multi. enim ex illis nOn loquuntur de opinione minus tuta, minusque probabili 
e
el:c
te respectu. operantis, idest quae ipsi in actu 1 0 apparet minus veri- 
smllh
 
eu quae In actu 1 0 apparet ipsi magis falsa quam vera, sed loquuntur 
de opullone minus tuta, quae specificative et materialiter est minus probabilis, 
eo quod pro se llabeat panciorf'
 vel minus graves Authore
, et vulgo rClmtf'tur 



6U 


pro minus prohalJili, quae tamen ipsi operanti repraesentatur ut magis vel'Ï- 
similis, et idcirco ah ipso iudicatur vera, Iùque specialiter probatur de P. 
:Franc. 
uarez. 

 3. Infertur ex (Hctis esse falsam doctrillam moderlli Probabilistae aftir- 
mantis, quod quisquis iudicat aliquam propositionem obiectivam esse probahilelll, 
cidem assensum praebere potest, si velit. 
g 4. Secunda ratio nostrae assertionis, quia quam vis admitteremus DD. 
fere omnes Societatis docuisse, licitllm esse sequi selltentiam probabilem minus 
I tutam etiamsi opposita opcranti i])si appareat in actu 1 0 verisimilior, 1l01l 
possunt Jesuitae honeste conari, ut haec doctriua in Societate praevaleat, quia. 
nosh.i Authores fallibiles sunt, et non debemus illos sectari, praecipue quia 
nost.ri sunt, sed quia sunt doctores veritatis, idest quia doctrina est doctrina 
eills, qui Societatem misit in mundum, neml)e Dei a quo est omne verum, et 
qui dixit: EO'o sum veritas, ac proinde non deb emus illos sequi, sed pot ius 
I deserere, qua
do agnoscimus non assecutos fuisse veritatem; ut enim sapienter 
inquit S. Åugustinus epist. 7. ad 
Iarcellinum: nimis perverse se amat, qui 
I et alios vult errare, ut error suus lateat, quanto enim melius et utilius, ut 
ubi ipse erravit, alii non errent, quorum admonitu errore careat, quodsi noluerit, 
t:ialtcm comites erroris non habeat, ubi expenditur il1a cbristiana sententia: 
Doctrina mea non est mea, sed eius, qui misit me. 
Et explicatur suitas antecedens doctrinae, quae vitiosa est, et l}ropria 
corum, qui doctrinam aliquam facere suam voluerunt non ob veritatem, sed ob 
alios fines, et suitas consequens, quae laudabilis est, et est propria eorum, qui 
doctrinam aliquam tuentur, quia prius illam veram iudicarunt. Et ponderatur 
llotabilis sent entia Augustini {lib. 3. contra Cresconium c. 3) dicentis: sicut 
laudabile est a vera sententia non amoveri, ita culpabile in falsa persisterc, quam 
non tenere prima laus est, secunda mutarc. Est notabilis doctrina Cardinalis 
Cajetani merito carpentis eos, qui affectu potius, quam ratione ducuntur in 
clectione opinionum: quia non ex eo, inquit, quod magis placet, sed ex eo quod 
In,tionabilior est, non ex voluntate, sed ratione amplectenda est opinio. Et 
hinc errant, subdit, sectarum aemulatores opiniones suae sectae sequentes, llon 
ut }'ationi magis consentaneas sed quia nati sunt, aut nutriti in secta illius 
doctrinae, (et paulo post) saepe erratur ex nimio atl'ectu ad nostra et minore, 
quam opus fuerit examine. Ita iu sua summa morali, verbo opinio uti, timen- 
dumque est ne sij persistant Societatis scriptores in propugnando usu licito 
opinionis probabilis minus tutae in occursu tutioris et operanti ipsi probabilioris, 
seu verisimilioris contra
 inclination em et desiderium t sedis .Apostolicac satis 
cxplieatum ab .!lexandro 7. et Innocentio XL, nobis obiici possit, quod St. Åugu- 
stinus lill. 12. Confess. c. 25 dixit de quibusdam qui ipsi resistebant circa 
intelligentiam illorum verborum: In principio creavit Deus coelum et terram. 
:Nec sententiam l\Ioysi (inquit) noverullt; sed amant suam, non quia vera est, 
scd quia sua est. 
See t i 0 XVII. Infertur ex dictis in usu doctrinae moralis duo extrema 
cssc fugienda, alterum nimiae severitatis, alterum nirniae indulgentiae, ubi 
ostenditur, esse nimiam severitatem eam, quam sectantur Jallsenistae asserentes, 
nemil1i licitum esse sequi sententiam stantern pro libertate adversus lcgem, 
nisi illa sit certa moraliter. Quem rÌO'orem etiam graves aliqui Tbeologi antiqui 
ct motlerni tenent: Ostenùitur etia
, esse nimiam indulgentiam earn, quam 
sechtutur aligui' Probabilistae, dum docent, licitUlll esse, sequi sentcntiam 
faventem libertati adversus legem. quaffivis operanti in actu 1 0 appareat 
dare minus verisimilis,' qua.m O}JTJOsita, imo quarnvis agnoscat sententiam 
tutiorem esse verisirniliorem auctoritate et ratione. Et a fortiori esse nimiam 
indulgentiam eam, quam aliqui Probabilistae exbibent, dum docent, licitum 

sse sequi sententiam faventem libertati adversus legem, (quamvis quis ob 
fl!ndame
ta rationis iudicet esse falsam, et legi divinae difformem, imo quamvis 
ems falsItas illi certa videatur, dl.lmmodo illa sententia in se cornmuniter 



70 


censeatur probabilis. .Medium antem inter haec duo extrema esse asserere, ad 
usum licitum sententiae favelltis libertati adversus legem non requiri, quod 
quis formet iudicium certum de honestate obiecti vel actionis, sed sat is esse, 
quod formet iudicium probabile prudentiale, quo sibi prudenter persuadeat, 
actionem esse licitam: Ceterum non posse hoc iudicium form are, quin pro illa 
parte agnoscat esse urgentiora et verisimiliora fundamenta, quam pro opposita, 
ita, ut quam vis ad licite operandum in materia controversa inter Doctores non 
requiratur certitudo, requiratur tamen probabilitas clare maior, vi cuius operans 
formet iudicium probabile directum, quo inculpabiliter sibi persuadeat, actionem 
esse honestam, et legi aeternae conformem. 
S e c t i 0 XVIII. Oßtenditur contra Jansenistas, non esse errorem perni- 
ciosum, sed sententiam val de probabilern, et solidis nixam fundamentis, opinio- 
nem probabilem etiam falsam, et legi divinae contrariam a peccato coram Deo 
cxcusare: nimÌI'um si operans sibi inculpate persuadet, illam esse verarn, et 
legi divinae conforrnem: hanc autem persuasionem non potest prudenter con- 
cipere, nisi post diligentem veritatis inquisitionem citra passionem et culpam, 
pars favens libertati appareat illi iIt actu 1 0 notabiliter verisimilior, et idcirco 
ab ipso iudicetur vera. Ubi ostenditur posse dari ignorantiam invillcibilem 
iuris naturalis, quo ad conclusion
s remotas, valde distantes a primis principiis, 
de quibus dantur oppositae sententiae probabiles inter. Doctores Catbolicos. 
Et in hoc sensu loquendo de opinione probabili subiective existenti in mente 
operantis, verum censeo axioma illud Probabilistarum: Probabilem omnem 
opinionem etiam falsam et legi divinae contrariam a peccato coram Deo 
excusare. Falsum vero existimo iliud axioma, si extendatur ad opinionem pro- 
babilem alienam; quia hoc non potest excusare a peccato, nisi eum, qui sibi 
inculpate persuadet, earn esse veram, et legi diyinae conforrnem. Quam per- 
suasionem non pot est habere, nisi is, cui ilIa pars, omnibus illspectis, vel 
appareat unice verisimilis, vel saltern clare verisimilior, quam opposita. 
Sec tio XIX. Infertur ex dictis, aJ probabilitatem opinionis non sufficere, 
quod concipiatur ob fundamenta, quae in actu 1 0 appareant operanti urgentiora 
et verisimiliora (sic enim haereticis sua dogmata apparent verisirniliora dogma- 
tibus catholicis: hno quanJ.oque certa; cum tamen eorum iudicium non sit 
opinio probabilis, sed error damnabilis) sed indispensabiliter requiri, quod post 
debitam veritatis inquisitionem illa fundamenta talia ipsi appareant, citra 
passionem et culpam, ac proinde quod ipse inculpate iudicet, ill am esse veram. 
S e c t i 0 XX. Infertur etiam ex dictis: Secundum axioma Probabilistarum, 
videlicet e duabus opinionibus co.ntrariis minus probabilem et minus tutam 
amplecti licere, in quod Jansenistae tanquam in doctrinam perniciosam inve- 
huntur, in aliquo legitimo sensu esse verum: nimirum si intelligatur de opinione 
minus tuta, quae licet communiter pro minus probabili, ipsi tRmen opcrallti 
citra passionem et culpam apparet in actu 1 0 notabiliter verisimiliur, et idcirco 

b ipso inculpabiliter iudicatur vera. Si autem intelligatur de opinioJle minus 
tuta, quae ipsi operanti proponatuf ut minus verisimilis, merito potest impu- 
gnari ut falsum, nOll tamen ut scandalosum. 
S e c t i 0 XXI. Ultimum caput idem probandi, quia indecorum est, Socie- 
tateln post decreta Alexandri VII. et Innocentii XI. persistere in protegenda ca 
doctrina, a qua ex tunc omnes fere Religiones et Doctores saeculares pedem 
retrahunt. 
Est adeo communis in Gallia inter Episcopos, inter Parochos inter 
Doctores saeculares et inter familias religiosas doctrina affirmans, nemini licitum 
ess
 .se9-
i sentcntiam pr.oba,bi
em minus tutam, quando prûponitur ip
i ut .minus 
venslnllhs, quam sentelltla tutlOr, ut Ja,nsenistae in Proëmio aJ. llotas m eV18toias 
Provinciales ab A 0 1688 palam 8cripserint: soli Jesuitae in hoc Iuto haerent 
ad huius doctrinae patrocillium universas Societatis vires conferentes, lutum 
appeHantes sententiam benignam de usu licito opinionis minus tutae, quando 



71 


opcranti verisimilius est esse falsalll, quam esse veram, ct in llotis Praeambulis 
ad lam cpistolam dicunt: 
Jesuitas immerito conqueri, (lUod illis tribuatur illa doctrina, 'luam ipsi 
ab alib acceperunt, siquÜlem no? is modo (inquiun
) alicui
s op.in
onis a
thor 
dicitur, qui illam primus extuht, 110nnunquam etmm, qUI malOrI studIO ct 
authoritate propugnavit. Donatistarum Princeps dictus Donatus, nec tamen 
ille Princeps Hlius dogmatis fuit, simillime J esuitae etiam hillC inde corruptelas 
varias ex quibusdam aliis arripuerint, tamen illarum Authores merito dicuntur, 
qui illas undique disseminant, et suae per orbem sparsae Societatis opera omnium 
allimis instillant. Alii scriptores fere sibi peccant, aut certe non lllultis. 
Jcsuitae toti Ecclesiae peccant, quam ubique suis novitatibus inficiunt. Late- 
.ùant haec dogmata in Bibliothecarulll angulis: paucis nota, paucis nocebant. 
At ipsa Jesuitae super tecta praedicarunt, in aulas Reg-um, in familias priva- 
torum, in curias magistratuum invexerunt. Hactenus illi. 
Quamvis autem maligne, et per calumniam tribuant Societati opiniones 
alitluas laxas, quas un us vel alter Societatis scriptor in materia particulari 
eàidit (nam in tanta multitudine scriptorum, quod aliquis cesvitaverit in aliqua 
particulari quaestione mirum non est) tamen non sine fundamcnto tribuunt 
Societati senten
iam benig-nam de minore probabilitate in illo sensu invidioso, 
llum non prodeunt ex Religione Åuthores, qui cum approbatione Religionis 
illam doctrinam ex professo impugnent, cum Tideant quotidie exire in lucem, 
qui illo sensu defendant. 
In Belgio quoque adeo communis est sententia opposita opinioni benig-nae 
ùe usu licito minoris probabilitatis pro libertate contra legem, ut omnes Reli- 

iones, et Doctores sacculares post decreta Alexandri VII. et Innocentii XI. aL 
ilIa doctrina, quae a fine praecedentis saeculi usque ad pontificatum Alexandri VII. 
fuit communis, pedem retraxerint, et in Italia, et ubique ut plurimum aliae 
Religiones praeter Societatem illam doctrinam deserunt. De sacra familia 
Dominicana id est notissimum, idque nobis testabitur dignissimus eius l\Iagister 
Generalis praesens Revend. P. .Antonius Cloche, qui in Chronico l\lagistrorum 
Generàlium Ordinis quod typis vulgavit Romae Ano 1690 ad calcem Consti- 
tutionum suae Sacrae Familiae p. 119. sic scribit: Successerunt bis quaestionibus 
Jallsenistarum et aliae de opinionulll probabilitate, sed hae cum in apertam 
animarurn perniciem nimia laxitate cederent, velletque Pontifex huic malo 
opportune mederi, sig.ificavit, se cupere, id a Nostris fieri per genuinam 
S. Thomae doctrinam, quod et statim a multis praestitum est, et quid em in 
Italia a Fr. Julio ::\lercoro Inquisitore )Iantuano: in Hispania doctissime et eru- 
ditissime a Fr. Joanne Martinez ùe Prado multis voluminibus: in Gallia a 
Fr. Vincentio Earonio, viro eloquenti et praeclarissimo, turn et Fr. Ludovico 
BancelIo, Fr. Vincentio COllteson, et Fr. Joanne Baptista Gonet iam superius 
laudato. Hactenus ille qui potuisset alldere, et a Fr. Jacobo a S. Dominico, Exco- 
missario Generali Congregatifmis Reformatae in Provincia Franciae. De Sacra 
F
m
lia 
: Francisci constat etiam. Nam Anno 1686 pro Concionatoribus 

11sslOnarns Ordinis Fratrum 
Iinorum de observantia constitutionem edidit, 
qnam Innocentius XI. suo Brevi, quod incipit: Ecclesiae Catholicae, confirmavit 
16. Oct. Hlius anni, et pontificatus sui A. 11 mo. In ea autem Constitutione 
lImn. 26 ita statuitur: Quia Nos non latet, quam plurima absurda ex nimia 
opillandi sub Privilegiorl1m praetextu ac operandi licentia quotidie oriri posse, 
quae scandala, et relaxationes suscitare valent, omnibus Nostri ordinis )Iissio- 
nariis, ac aliis sub Nostra directione, seu obedientia deaentibus personis in 
Domino suac1emus, et mandamus, ut doctrinas probabiliore
 et tutiores semper 
,loceallt et aml)lectalltur. Hallc Constitutionem edidit Rev mus Fl'. Petrus 

Iarinus :i\[illister Generalis die 27. .Aprilis 1686 eamque cOllfirmans InllocentiusXI. 
in suo avostolico Brevi sic habet: Statuta praeinserta pro dictis Collegiis seu 
Seminariis, tam erectis, quam erigendis, ac 
orum Fratribus et Superioribus a 
praefato Petro 1\Iarino 
Iinistro Generali condita harum serie confirmamus 



72 


l)ariter ct approbamus, illisquc inviolabilis Apostolicac Finnitatis robur adiicimus. 
Idipsml1 de Sacra Familia Ordinis B: l\'I
riac v:. de l\Io
te Cannclo . communis 
observantiae constat ex decreto condlto In CapItulo ultimo Generah celebrato 
Romae A. 1692, in quo Reverendissimus eius Prior Generalis ]\1. Joanlles Feino 
de Villa Lobos formam sel'vandam in studiis praescriLens sequens inter alia 
condidit Decretum. Intra quinquennium notitiall1, seu species habeant totins 
Theologiae Scholasticae et J\Ioralis circa quaestiones magis selectas, graviores 
et tutiores in probabilitate, relictis minus probabilibus iuxta legem aeternalll, 
di vinam, na turalem positivamque Ecclesiasticanl secundum iudicimll prudentiae 
et conformitatem dictamini ratiollis }Jer iudicium reflexum medio iudicio deter- 
millato, absoluto, non fluctuante. Hoc decretum, seu hanc ordinationenl SilllUI 
cum aliis confinnavit Dominus Noster Innocentius XII. Papa die 11. Octobris 
Alllli 1692 Pontificatus sui a. 2 0 . Nos ipsius Joannis Prioris Generalis votis 
hac in re quantum cum Domino possumus, favorabiliter allnuere volentes . . . . 
omnia et singula Decreta, ordinationes, provisiones, et capitula praeins
rta, 
anthoritate Apostolica tenore praesentimll confirmamus, et approbalnus, illisque 
inviolabilis Apostolicae Finllitatis robur adiicimus. 
De Sacra Familia Eremitarum S. Augustini nobis testabitur, quid illa 
telleat, Reverendus Pater l\Iathacus Ricci suae Religionis in Urbe Procurator 
Generalis, qui in confutatione Propositionum, quas dalllllavit lnnocentius XI., 
Disl}utationem primam instituit contra usum Probabilitaturn, et ubi tallquam 
genuinam S. Augustini doctrinam defendit, ad usum licitunl sententiae minus 
tutac de immullitate a malitia non sufficere probabilitatem, sed requiri certi- 
tudinem moralcm, ita ad calcem capitis 1. Disput. 1. tanquam conclusionem 
sibi exploratam statuit, et tota deinde disputatione late probat. 
Denique Doctor Prosper Fagllanus ill suo Tractatu de opiniolle IH'obabili 
n. 286 ad probandum, non esse licitum sequi opinionelll probabilelll millUS tutam 
relicta probabiJiore, vel aeque J)robabili magis tuta, vigesimum quintum, illtllli1., 
fundamentum desumitur ex decretis Capitulorum Generalium nonllullarum TIeli- 
gionum, quae praecipiunt suis subditis Uegularibus, ut in controversiis lllora- 
Ubus sequalltur opilliones magis probabiles, ut ill specie ex decreto quinti 
Capituli Generalis Clericonull regulariulli Teatinorum, et ex duabus epistolis 
l)astoralibus Generalis eiusdem Religionis, quas quidem constitutiollCS obligare 
sub mortali defendit novissime Antonius l\Ierenda in suo tractatu de hac 
Inateria in Praefatione num. 485 et 486. Idem constat ex constitutiollibus Ordinis 
SS. rrrinitatis, Redemptiollis Captivorum cap. 3 de officio PP. Lectorum. 
Additio facienda ad Sectionem 3 am ad fin. 
 2. 
Hinc quando operans debet eligere inter duas opiniones in se absolute 
probabiles, quarum una affirmat Contractum A eSRe illtrinsece malum et lege 
aeterna uaturali prohibitum, altera itlipsum uegat
 seu affinnat ilIum Contractum 
non esse malum, vel operans iudicat sententiam favcntem libertati advcnms 
legem esse vcram, vel iudicat esse falsam, vel dubitat, an sit vera vel falsa. 
Si iudicat ('sse veram et hoc iudicium prudenter format eo quod post diligentcm 
veritatis inquisitionem citra passionem et culpam invenit pro hac parte funda- 
D1enta urgentiora et clare verisimiliora, quam pro contraria, pot est licite exercere 
Contractum illum, quia tunc illum exercet, eo quod sibi prudenter persuadet, 

um esse licitum, et lege divina permissum, non facturus si posset turn iudicare 
IlIum esse malum, et lege tlivilla l)rohibitum, vel si maneret l)rudenter anccps, 
ct (
ubius, an esset malus, et lege divina prohibitus, quia in hoc dubio deberet 
ab 1110 exercendo abstinere; si autem iudicat, iHam sententiam favclltem liber- 

ati esse falsam, non potest illum COlltractunI licite inire, quia hoc il)SO iudicat, 
Illulll COlltracturu esse intrinsece malum, et lege aeterna l)rohibitum. Si tlllbitat, 
an sit illtrinsece malus et prohiLitus, et stante hoc dubio, illum contractnm 
exercet, peccat, quia contemllit legem et legislatorem, praeferens commudulll 
teml)orale amicitiae Divinae, virtual iter enim dicit: sive detur lex, prohiben
 



73 


hunc Contractum, sive non detur, volo tamcll illum cxerccrc ct frui lucro, qnoll 
ex illo spero. . .' .. 
Dixi: Si opcrans ludlCat sCl1tellham faventem s1J.ac hbertah CS8C vcralll, 
ct hoc iudicium prudenter formet, posse licite contractum ilIum cxercere, nam 
si illUlI iudicium praecipitanter format, non praemissa sufficienti diligelltia, 
quamvis contingat, ill.ud. esse verum, et con
ractum re. ipsa lege di vina. esse 
permissum, peccat,. qma l!ll'pru
enter se gesslt, voh:nta
le exponens se pencul.u 
errandi, et habendI pro hcIto ld, quod forsan est lntnnsece malum et prolll- 
Litulll IC(J'e naturalÏ. Si autem contingat esse falsum, rursus peccat, licet agat 
iuxta co
scientiam, quia, licet exerceat contractum malum, existimaJls pel 
errorem, illud esse licitulll, illa conscientia erronca cOlltinet errorem culpabilem, 
qui non excusat. Ut enirn tanquam axioma illconcussurn statuit D. Thomas quae st. 
13. d'3 Veritate art. 3 ad 4: Tunc conscientia erronea non sufficit ad absol- 
vendum, quando in ipso errore peccat, aut cum errat circa ea, quae scire tenetur. 
Unde, ut quis Heite possit sequi selltentiam minus tutarn favcntem liber- 
ta,ti adversus legem, et se deobligatum agnoscere a sectanda selltentia tutiore 
stante pro lege adversus libcrtatem, debet prudenter sibi persuaùere, priorclll 
esse veram et legi ùivinae non cOlltrariam, sccundaIll vero esse faham, ct im- 
, poncre super capita onus, quod Deus non imposuit. 


13. 


Es ist zum V ortheil del' Gesellschaft, Jass ill ibr FrciL.L'it gcwährt, werde, 
die J\leinung ùer 1.ntiprobaLilistcll ill del' gemãssigtcll Fassullg zu lc
ell unci 
druckell. 


Ostcnditur cxpcdire Socictati, ut ill ca. dctur liLcra facultas lcgcmli ill' 
llostris scholis, et typis vulgalldi HOll esse licitum scqui Opilliollcm minus 
tutam in occursu probabilioris et tutioris. 
1 a Ratio. 
Quia probabile est, selltentiam Probabilist arum asscrclltiulll licitum esse 
scqui sententiam minus probabilem, et minus tutam in occursu 1H'obabilioris, 
et tutioris, csse occasionem innumcrabilium peccatorulll; et illdecorulll cst, 
::;ocietatem pro Religione defendere earn doctrillam, de qua proLabile sit, talclU 
occasionem praebere. Defendet autem earn l)ro Religione, si non permittat, 
oppositam in nostris Scholis legi, neque typis a llostris vulgari. 
1. Negari llequit, esse probabilem sententiam asserentern licitum non c:;
c 
SC'lui sententianl minus tutam in occursu tutioris et probabilioris. Nam pru 
hac sententia stant omnes antiqui Doctores, qui scripserunt ante annum 1577., 
ia quo Bartholomaeus de l\Iedina e sacra Praedicatorum familia primus ex 
scholasticis in scholas invexit opinionern asserentem liciturn esse sequi sen- 
tentiam minus probabilem, relicta probabiliori et tutiori. Quod res ita sc 
habeat, fatetur Antonius Terillns, qui in favorem illius sententiae Probabilistarulll 
cupiosius scril)sit: nam tomo de l)robabilitate q. 22 nO. 4 et in indice huius 
operis v. Antiqui haec habet. Antiqui ad operandum exigullt ut operans 
scctetur sibi probabiliora: et idem testatur q. 23 nO 149 et q. 2-1 nO 50. Iù 
ipsum testatur Amicus to 3. disp. 15 nO 75 ubi asserit, omnes fere alltiquos 
Theologos l1egare lìcitum esse operari secundum sentel1tiam minus tutam et 
simul minus probabilem, semperque exigere ad licite operanùum ex selltelltia 
minus tuta, ut ilIa sit probabilior. 3 0 constat ex gravissimo Doctore F. Antonio 
de Cordova, qui ill suo quaestionario excusso octo annis antequarn F. Bartholo- 
maeus de :Medina suam primam seculldae typis mandaret, nempe anno 156
. 
id ipsum testatur: nam lib. 2. q. 2. cum asseruisset dari obligationem sequendi 



74 


partcUl tutiorcm, quando illa cst proLaLilior partc minus tuta, vel saltelH aC(lliC 
probabilis, ac pars minus tut a, statim subiungit: Et in hoc Olllnes Theolo
i 
eonveniullt. lt u quia Vargo Salas, Thomas Sanchcz ct Amicus nullulll alium 
Theologum Bartholomaeo de :\Iedina antiquiorem citallt pro sua sClltentia dc 
licito usu opinionis minus probabilis, et minus tu tae in occursu proLabilioris 
ct tutioris. Stant itaque pro bac sententia D. Thomas cum sua schola ct 
8cotw cum sua, et reliqui alltiqui. Praeterea a tempore AlexanJri septimi 
illam sentcntiam tuetur ordo Praedicatorum, et pro illa scripsere doctissimos 
libros et tractatus Julius l\Iercorus, Vincelltius Baronius, et Gonct: quibus 
accesserullt Prosper Fagnanus, Antonius de Cella{1ei torn. lu de recta Joctrina 
llloruln et Ludovicus de Scildere e nostra Societate in suo opere de principiis 
conscientiae formandae, tract. 2. cap. 2. 
 1. ubi cum definiisset opinionem 
probabilem !)er hoc quod sit: Assensus cum formidine illnixus ratiollibus 
gravibus ex qualibus vir consideratus post argumenta contraria cODsiderata 
ct soluta in llegotiis mag-ni momellti conc1uclere solet. Definitionem exponens, 
subiungit ibi pag. 68. Hinc sequitur, quod quando pro utraque parte rationes 
oecurrunt, neque rationes unius partis longe superant alias, opinio formata 
non sit probabilis, nam rationes pro utraque parte allatae, si sint aequales 
aut fere aequales elidunt vim mutuam; ut nullus consideratus vir ob alterutras 
sit formaturus assensum, ex eoque processurus ad praxim. Sic nuJIus vir COll- 
sideratus iudicabit se facturmu ex aliqua negotiatione lucrum, quando tot 
rationes sunt contra spem lucri, quot pro ilIa sunt. 
2. Quare iuxta hunc authorem non est probabilis mihi opinio n1illus tuta 
nisi apud me rationes illius partis longe superent rationes alterius partis. Eandem 
ante Alexandrulll VII. tradiderat Comitolu8 lib. 5. respons. quaest. 5. citans 
Tambuinum dicensque oppositam sententiam Ärmillae esse foeJam prolaxionem. 
Item Candidus Philaletus nostrae Societatis, de quo sic testatur Gonet in dissert. 
Theolog. de ol)inion. probabilit art. 2. 
 Candidus Philaletus, seu potius AlHlreas 
13lancus e Societate Jesu primus in Italia sub eo nomine ad versus oppositam 
sentellt.Ïam calamum strinxit, et ut ait JUercorus, huius nostri saeculi libertatem 
opinandi in moralibus compescuit primus. 
3. Ex quibus manifeste infertur, sententiam asserentem licit urn non esse 
sequi selltentiam minus tutaln et miuus probabilem in occursu probabilioris 
et tutioris, esse certo probaLilem, naln ut statuit Terillus to. de prob. q. :>. 
assert. 12.: quod a pluribus authoribus doctis et piis post t1i1igentem totius 
quaestionis enodationem iudicatur proba1ile, eo ipso est certo probabile, modo 
absque passione ot sicut decet viros probos et doctos sententiam tulerint. 
Atqui P. Vasquez, Sanchez, Castro Palao, et uno verbo omoes probabilistac 
graves quamvis doceant licitUlll esse sequi sententiam minus tutam et minus 
probabilem in occursu probabilioris et tutim'is, fatentur tamen sententiam 
oppositam esse probabih:m. Ergo ex confessione ipsorum Probabilistarum est 
certo probabilis sententia affirmans licitum non esse sequi selltentiam n1Ïllus 
probabilem, et minus tutam in OCCllrsu probabilioris et tutioris.'1 
4. Quod rursus evincitur: nam ut ibidem statim subiungit idem Terillus, a 
fortiori est Cel.to probabile illud, quod a viris doctis et probis post Jiligentem 
quaestionis c1iscursionem absque. passione defenditur ut verUlll. Atqui sententia 
affinuans lÏcitum non esse sequi sententiam minus probabilem et minu::; tutam 
in occur
u probabilioris et tutioris Jefenditur ut vera a viris probis et doctis 
post totius quaestionis discussionem absque pas8Ïone factam: nimirum a Divo 
Thoma, a D. Antonino, a D. Bonaventura, ab Seoto et ab omnibus Theologis 
antiquis et a l11ultis nwdernis: ergo est certo probabilis. 
5. Tunc sic. Atqui idem est, esse certo probabilem sententiam istam, ac 
cs::;e certo probabile, quoll peccent hi, qui sequuntur sentelltias minus tutas ct 
lninus sibi probabiles in occursu tutiorulll et probabiìioruIll: siquidelll hoc est 
quod sententia ista Antiprobabilistarum docet. 
Ergo est certo probabile, quod peccent hi, qui sectantur opiniones minus 



75 


probabiles et minu
 tutas, r
lictis probabilioribus 
t tutioribus. 
ed. sCllic!ltia 
Pl.obabilistarum hUIUS saecuh est causa, quod multI sectalltur selltenbas mUlus 
probabile
 et minus tutas, r.rlictis. tutioribus 
t sibi pr?babilio1'Ïbus; 
iquillen
 
ideo multI sectantur sentelltlas mInus probabIles et mutUs tutas, qma multI 
Doctorcs huius saeculi docent, id esse licitum. Ergo est certo probabile, sen- 
tentiam Probabilistarum huius saeculi esse causam, seu occasionem multornIH 
peccatorulll. Ergo non expedit Societati, quod sententia Probabilistarulll fiat 
in nostris scholis sicut scielltia media. Fiet aut em sicut scientia media, si 
oppo8ita sententia non pcrmittitur in nostris scholis legi, nec typis vulgari 
a 1l0striS. 



 2. 2 a Rat i o. 
6. Huc accedit alia ratio. Quia cum ad summum Ecclesiae Pastorem spectet 
avertere oves sibi creditas non solum a periculo certo, sed etiam a l)ericulo 
probabili !)eccandi; sane si certo probabile est, ut manet ostensum, sententiam 
Probabilistarum occasion em praebel.e inl1umeris Dei offensis, contingere poterit, 
quod summus Pontifex ill am aliquando prohibeat, vel saltem BuHam expediat, 
in qua hortetur Profess ores Theologiae, ne illam in scholis tradant. Non expedit 
autem Societati pro Religione tueri doctrinam, quae huic periculo exposita est. 



. 3. 
7. Probatur breviter, peccare cum, qui sectatllr seníentiam minus tutam, 
cum agnoscit maius simpliciter pond us authoritatis, et rationis in sententia 
tutiore. 
Ponamus Petrum dubitare, an contractus A. sit usurariu
 an licitus? et 
ad resolvendum dubium evolvere septem authores cum sincero desiderio asse- 
quendi veritatem: et re mature cOllsiderata invenire quod quatuor ex his autho- 
ribus affirmant contractum esse usurarium; tres vero affirmant esse licitum. 
Expendit Petrus momentum authoritatis illorum esse simpliciter maius autho- 
ritate trium: et funJamenta rationum, quibus permoti sunt illi quattllor, esse 
apud ipsum maioris ponderis: quia experitur, se magis inclinari in actu primo 
ad illdicandum illum contractum esse usurarium, quam ad iudicandum esse licitull1. 
8. Hoc supposito, probo quod si Petrus sectetur sententiam sibi minus 
probabilem illorum trium et contingat illum contractum esse re ipsa malum, 
et prohibitum, imputabitur ei malitia et peccabit: nam licet suspendat iudicium 
de malitia, id facit voluntarie et libere et potuit prudel1tissime iudicare ilIum 
contractul1l esse usurarium, cum certum sit, posse intellectum assentiri 0 biecto 
sibi magis verisimili. Probabilissimùm autem est, nOI1 posse saltem prudenteI' 
iudicare contractnm illum esse licitum, quia iuxta communiorem et veram 
senteutiam, quam satis solide probat Celladei t. pro de recta doctrina morum 
in appendice, nequit intellectus adhuc ex imperio voluntatis assentiri obiecto 
sibi minus verisimili, quam suum contradictorium: non enim potest iudicare 
I colorem a longe visum esse album, cum habet maius fundamentum ad iudicandum 
esse nigrum: et ut recte ait Card. Sforcia Pallavicini <lisp. 8 de ActibllS 
I humanis, q. 6. art. 4. nemo ill se experitur bunc actulll: ego credo boc, sed 
video contrarium esse probabilius et verisimilius. Peccat autem quicunque facit 
rem obiective malam, et prohibitam in iis circumstantiis, in quibus prudentissime 
potuit iudicare rem illam esse secundum se malam et prohibitam: et in quiblls 
non potuit prudenter iudicare esse secundum se licitam, quia hoc ipso ignorantia 
malitiae, qua laborat, non est invincibilis: quia in illo instanti habuit potcntialll 
proximam antecedentem ad vincenùam ill am ignorantiam malitiae per iuùicium 
opina tivulll pruJentissimum de malitia illius contI-actus; nunquam enim veri- 
ficari valet, facere cOlltractum malum cum ignorantia invincibili de èius malitia 
illum, qui facit contractum malum in illo instanti, in quo habuit potentiam 
proxirnam antecedentem ad iudicandum, 
um contractum esse malum. . 



76 


D. Conhrmatur, quia ut inquit P. Tyril. de reg-ula morum q. ;19. 11. 20. 
certum cst, quod detur obligatio aut tutiora sequendi aut ad ipsalll \'cri, tatelll 
qualltmll humano modo possumus enitendi. At qui seetatur partclll lninus 
tutam et sibi minus verisimilem, non enititur, quantum potest ad veritatcHI, 
Beque sequitur tutiora: ergo peccat. Dcinde ut docet Adrian. in 4 m q. 5. de 
confes. dub. 7. ignorantia Ilon est invincibilis, nisi homo faciat, quod in 
e 
cst, ut veritatem. quam proximo attillgat. .Atqui habens maius funùamentulU 
authoritatis, et rationis ad iudicandum rem esse secundum se malam et IHohi- 
bitam et consequenter sibi non Ii cere hic, ct nunc illam excl]ui, quam all 
iudicandum oppositum: _ nihilominus iudicat, sive directe, sive reflexe, sibi hie, 
ct nnnc licitum esse operari, non facit, quod in se est, ut proxime attingat 
veritatem: ergo non laborat ignorantia invincibi1i de malitia: ergo si res, 
quam exequitur, est re ipsa mala, eius malitia imputatur ipsi. 
10. Id ob ocu]os proponam perspicuo exemplo. 
Exercitus Regis Hispani habet eoram se exercitum Regis Galli: dubi- 
t.atur, an expediat proelium committere, et manus cum hoste consercrc, an a 
proelio abstinere? Praecipit Rex Hispanus Duci Genera1i sui e
ercitus, ut rem 
transigat, et consultct cum septem Ducibus, quibus totus constat exereitus, ct 
illorum sequatur consilium. V ocat illos septelll duces ad belli COllRiliulll. l
x 
iBis quattuor maioris authoritatis suffragium praestant, a proelio esse absti- 
nendum, quia si proelium committallt vincentur Hispani; tres yero alii magllae 
etiam authoritatis, sed paulo inferiorig asseveranter dicunt, expedire, ut ccr- 
t.amen ineatur, quia yincent Hispani. Si Generalis, audita utraque lmrtc, ct 
agnoscens suffragium il10rum quattuor esse magis funrlatum, nihilolllillUS 
sc<]ucretur placitum istorum trium, et proelium committeret, nonne capite 
lllu1taretur a Rege et dignissime puniretur? Ita plane et merito, quiet ut 
fidclis bassalus debuit sequi placitum illud, quod illi videbatur magis fnndatulll, 
et adhaerere illi parti, pro qua stabat maior authoritas, et urgentiores rationes. 
Idem cernitur in consultationibus in quibus non esset solum minor pruùentia, 
sed positiva imprudentia, quod superior adhaereret eonsultoribus minoris authn- 
ritatis, quando agnosceret maius pondus rationis et authoritatis ill IHtrte 
contraria. 
11. Pariter ergo in nostro casu. Dubitat Petrus, an Deus off'endatur 
ee]ebratione talis contractus '? Deus hominem sic dubitantem remittit ad suos 
millistros, nempe ad Theologos: consulit ille septem l\Iagistros: quattuor maioris 
a.uthoritatis affirm ant ilIum contractum esse usurariulIl et non posse sille 
ingellti Creatoris offensa eelebrari: tres magnae quidem authoritatis, sed ali- 
qnallto inferioris, affirm ant esse Jicitum: authoritas, et fundamenta illormu 
quattuor praeponderant in mente Petri authoritati et fundamentis istorum 
trium: ergo si relicto placito illorum quattuor, sequatur placitum istorum triulll, ct 
contingat contractum illum esse re ipsa prohibitum, merito imputabitur ipsi 
tota malitia contractus: et licet re ipsa esset licitus contractus, temerc operaretur, 
dum adhaereret placito minus sibi verisimili. Si autem quattuor graviores 
Allthores affirm arent, illulll cOlltractum esse licitum ct suum placitum munirent 
melioribus rationibus, Petrusque illos sequeretur, non imputaretur ipsi malitia, 
licet contingeret contractum esse prohibitum. Sicut Dnx Generalis non posset 
mcrito reprehendi, si sequendo placitum illorum quattuor ducum propter mains 
])ondus anthoritatis et ratiollis, victoriam amitteret, siquidem operatus fuissct 
prudenter. Nec Provincialis apud Generalem reprehensionem meretur, quallllo 
ill exequitur, quod maior pars consultorum, adJuctis rationibus absolute me1i- 
oribus. censuit, quamvis re ipsa. erret, et consultatio illa infelicem exitmu 
habeat. 
. 12. Ratio autcm a priori, cur non liceat Petro sequi opinionelll siLi 
ml
lUs l
robabilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris est: 
qUIa pnma regula llostrarum actionum non est opinio, et placitum hominum, 
sed lex aeterua, et voluntas Dei: opinio bominulu est tantum regula secundaria, 



77 


(luae nobis manifestat, et applicat regulam primariam: secundaria autem 
reo-ula eatenus est bona regula, quatenus confonnatur cum prima: nam si 
Ie; aeterl1a reprobat aliquem contractum ut malum, et opinio hominum ilIum 
RlJ1Jrobat ut Iicitum: opinio hominum non est bona, et recta regula, sed mala. 
f't distorta. Ut ergo sit recta regula, ùebet esse conformis legi aeternac: 
quare si ego iudicem opinionem clictantem aliquid ut licitum, esse falsam, 
iudieo esse contrariam primae regulae, ac proinde iudico esse pravam et 
distortam regulam: si habeo maius fundamentum ad iudicandul1l esse falsam, 
quam ad iudicandum esse veram, habeo maius fundamentum ad iudicanJum 
esse pravam regulam, quam ad iudicandum esse rectam regulam. Si habeo 
aequale fundamentum ad iudicandum esse falsam, ac ad iudicallc1um esse veram, 
dubito an sit prava, vel recta regula, et ex bac suppositione in nullo ex his 
casiLus possum iUam eligere ut rectam regulam secundariam, cui tuto meam 
conscientiam committam. Ergo ut possim eligere illam opinionem minus tutaru, 
ut rectam regulam, debeo prudenter iudicare iUam esse veram, seu conformem 
primae regulae. Nunquam autem possum prudenter iudicare opinionem a1iquam 
esse ycram, quamdiu habeo maius vel saltern aequale fundamentum aù iudi- 
candum esse Calsam. Ut ergo prudenter iudieem esse veram, <lebeo habere 
maius fum1amentum ad hoc iudicandum, quam ad iudicandum oppositum. 
Nunqua.m ergo mihi licet sequi sentelltiam minus tutam, quin illa in actu 1 0 
appareat mihi probabilior opposita. 


3& Rat i o. 


Quia sententia affirmans licitum esse sequi sententiam probabilem minus 
tutam ei, qui agnoscit maius pondus authoritatis et rationis in sententia 
tutiore, nititur ut func1amento a priori insigni aequivocatione. 
13. Probabilistae affirmantes 1icitum esse sequi sententiam minus pro- 
babilcm, et minus tutam in occursu probabilioris .et tutioris, nituntur hoc funda- 
mento a priori. Quia, inquiunt, opinio minus tuta etsi sit minus probabilis, 
est absolute ]!fobabilis: ergo nititur fundamento gravi et prudenti. Ergo qui- 
cunque operatus fuerit secundum illam, operabitur prudenter. Ergo non peccabit. 
Hoc est totUm fundamentum a priori illius sententiae. Hoc tamen esse omnino 
fallax, facile ostendam. 
14. Nam hoc, quod est funclamentum, esse grave et prudens, est aliquid 
l'elativum et dicens respectum ad intellectum: illt
r fundamenta autem mere 
proLabilia et obscura nunum est, quod sit grave et prudens respectu omnium 
hominum, id est vehementcr alliciens intellect us omnium hominum ad assensum : 
saepe enim fundamentum, quod Divo Thomae visum est efficax, Scoto apparet 
inefficax. Et hinc in moralibus dantur sententiae communes contra communes; 
quia nimirum non omnibus cum eadem vi movendi repraesentantur eaden1 
funJamcnta. Certe fundamentum aliquod esse magnum et grave respectu 
omnium est privilegium proprium fundamenti evidentis, quod ob suam evi- 
dentiam magnam vim infert omnibus. Ergo opinio probabilis ex conceptu suo 
non habet niti fundamento, quod sit grave et magnum respectu omnium 
hominum, a1ioqui desinerent esse probabiles omnes opil1iones aliorum Doctorum, 
quorum fundamenta videntur levia, v. g. Patri Vazquez. Ergo opinio probabilis 
ex conceptu suo solum petit, niti fundamento gravi et prudenti apud aliqnos 
probos et sapientes, qui post diligent em quaestionis discussionem ob illud 
fundamentum eallI iuc1icaverint veram. Ergo non CMt de conceptu opinionis 
probabilis, quod eius fundamentum sit grave et prudens apud omnes. Ergo 
ex eo, quod aliqua opinio sit absolute probabilis, non sequitur, quod operetur 
prudenter secundum iHam, HIe, apud quem ipsius fundamentum apparet minus 
verisimile, quam fundamentum sententiae oppositae. Quare fundamentum Pro- 
l)abilistarum est fallax, probat cnim fundamentum opinionis probabilis del)ere 



78 


esse grave et prudens apud onlnes, quia est grave et prudens apud aliquos, 
quae est manifesta fallaeia. 
15. Rem explieo: Pater Suarez cum 20 authoribus affirmat aliquem con- 
tractum esse illicitum, P. Vazquez cum sex vel octo affirmat illU1n contractum 
e
se licitum: utraque sententia est absolute probabilis, sed sententia Pa.tris 
Suarez commul1iter reputatur magis probabilis, quia plures et graviores habet 
pro se authores, et ipsius fundamenta communiter reputantur urgelltiora. Sen- 
tputia Patris Vazquez connnuniter reputatur minus probabilis, quia paucióres 
et minus graves pro se habet authores, ot ipsius funùamenta reputantur minus 
valida. Caeterum licet COl1l111uniter reputetur pro minus probabili; Patri Vaz(luez 
non fuit visa minus probabilis, nec ipsius fundamenta minus urgentia, nOIl 
enim il1am defendisset ut veram, nisi eius fundamenta apparuissent iHi urgentiora 
fundamentis eontrariae. 
16. Ex eo ergo, quod aliqua Opillio minus tuta sit absolute probabilis, 
solum sequitur, quoù possit operari secunåum illam omnis homo, apud quem 
fundamenta illins opinionis praep'onderaverint fundamentis sententiae oppositae; 
essetque plane ridiculus qui ita assereret. Ego quidem eenseo bunc contractum 
esse licitum: eaeterum fate or fundamenta, suadentia illum esse illicitum, esse 
secundum se in actu primo urgentiora. Ex eo autem, quod aliqua opinio sit 
aLsolute probabilis, non sequitur, quod possit secundum illam operari, ille qui 
eam reputat falsam, siquidem absoluta probabilitas opinionis non sumitur, nisi 
per ordinem ad illtellectum Doetorum, quibus illius fundamenta apparuerun1 
urgentiora fundamentis oppositae; et propterea illam propugnaverunt ut veram. 
17. Quare, cum disputatur, an liceat sequi sententiam minus tutam, 
relicta probabiliori, et tutiori, non est supponendum, utramque esse absolute 
probabilem respectu operantis, ut indicare videtur eomparativum probabilior. 
Idem enim est aliquam opinionem esse probabilem respectu alicuius, ac posse 
approbari ab ipso per prudentem assensum: uuùe qui dicunt, non posse intel- 
lectum assentiri prudenteI' obiecto sibi minus verisimili, quam sit suum con- 
tradietorium, hoc ipso affirm ant partem illam minus verisimilem non esse 
absolute probabilem operanti, quia nequit ab illo approbari per prudentem 
assensum; ut tradunt communiter r:rhomistae, et Societatis nostrae Doctores, 
idqu
 quasi per se notum supponit Arriaga to 5. ùisp. 5. de fide sect. 3. nO 26. 
his verbis: Nullus prudenteI' creùit id, quod est minus eredibile, ut per se 
notum videtur. Et quidem perspicuum viùetur, non esse prudentiam, sell 
temeritatern, quod tu iudices aliquid esse secundum se licitum, quando habes 
urgentius fundamentum ad iudicandum esse illicitum. 
18. Solum ergo supponi debet in praesenti quaestione, opinionem minus 
tutam esse absolute probabilem quia. defenditur ut vera a viris probis, et 
sapientibus et hoc supposito inquiritur, an hoc sufficiat, ut illarn possit in 
praxi seetari is, qui agnoscit n1Ïnus fundamenturn authoritatis et rationis in 
ilIa, quam in opposita? Et in hac q uaestione pars negans videtur vera, quia 
ut recte probat Pater Sparza in Appendiee ad quaest. de usu lieito opiniollis 
minus probabilis, art. 140., nemo pot est in praxi sequi sententiam minus tutam, 
quin prius illi praestet directe assensum iudicando iudicio opinativo, illarn esse 
absolute veram; ut autem modo diximus, nerno prudenter potest assentiri ut 
verae illi parti contradictionis quam ipse agnoscit minus verisimilem opposita; 
nemo enim potest prudenteI' iudicare aliquem eontractulll esse licitum, cum 
llabet maius fundamenturn authoritatis et l'ationis ad iudicandum esse malum 
et l\rohibitum. Ergo nemo potest seetari sententiam minus tutam, si agnoseit 
maius pondus authoritatis et rationis in sententia tutiore. 



 4. 
Occurritur obieetioni, et ostenditur non omnes fere Doctores huius 
saeculi Jocere, licit urn esse sequi sententiam probabilem minus tutam ei, qui 
agnoscit maius pondus authoritatis et rationis in selltentia tutiore. 



79 


19. Dicet forsan a1iquis indecorum non esse Societati suos alum nos 
obligare ad docendum eam doctrinam quam omnes fere huius saeculi Doct
res 
tnentnr: fere autem omnes huius saeculi Doctores tueri ut veram sentenbam 
a
serpntem licitum esse sequi .sentcl1tiam minus tutam ei, qui agnoscit mains 
pomlus authoritatis et rationis in sentelltia tutiore. .. . 
20. Respondeo, maiorem subsumptam esse falsam: qUia hcet communIter 
anthores huius sacculi affirment post ::\Iedinam, licitum esse scqui sententiam 1Hinu
 
tntam, ùum modo sit absolute probabilis, etsi 9pposita sit probabilior; nOB 
loquuntur tamen onmes de opiniolle magis vel minus 
)r?babili. respective 
l
 
operantem, sed plerique ex gravioribus loquuntur de oplnlOne UllllUS probablh 
absolute, eorumque sensus est, licitum esse mihi sequi sententiam minus tutam 
etsi pauciores habeat pro se authores, ct communiter habeatur pro minus probabili, 
dum modo re diligenter inspecta, absque passione et praecipitatione a me iudicetur 
vera: et in hoc sensu eorum sententia vera videtur, saltern quando cxcessus in 
probabilitate non est magnus, sed exiguus, quia authores affirmantes rem illam 
esse licitam, sunt ferme aequalis authoritatis cum authoribus negantibus. 
21. Non est ergo sensus communis Doctorum huius saeculi, licitum esse 
sequi sententiam minus tutam ei, qui agnoscit mains pondus authoritatis, ct 
rationis in sententia tutiore: imo pauci inveniuntur, qui sic loquantur. Certe 
l\fedina Probabilistarum antesignanus }a. 2 ae q. 19. art. 6. prope finem, non sic 
loquitur, sed sic: 1\Iihi, inquit, videtur, quod si opinio est probabilis, licitum 
est eam sequi, etsi opposita sit probabilior. Loquuntur ergo in eo sensu, in 
quo Sylvester V. confessio. q. 2. dixit: qui opinatur probabili ratione de aliquo, 
quod non sit mortale, non tenetur illud confiteri: licet sententia communior, 
et absolute probabilior dicat esse mortale: et in eo sensu, in quo Navarrus in 
Manuali cap. 25 nO 288 dixit: quantum attinet atl forum conscientiae satis est, 
si quis opinionem probabilem sequatur, quam veram esse putat, quia vir doctus, 
et probus earn tenet, et persuadet: et in eo sensu, in quo loquitur Sà, v. 
dubium, dum ait: potest quis facere, quod probabili ratione, vel authoritate 
putat licere. In eodem quoque sensu loquitur :l\Iichael Salonius to. 1 0 . de iust. 
q. 63. art. 2. conc. 4. ubi haec habet: quando duae sunt opiniones probabiles 
ex parte iuris, altera tamen }Jfobabilior, potest iudex in iudicando et quivis 
fidelis in suis privatis actionibus dimissa probabiliori, eligere, quam iudicat 
etiam veram; veram, inquam, debet iudicare, quia si iudicat falsam, aget contra 
conscientiam. 
22. Hinc vere, et merito dixit Suarez to de censur. disp. 2. sect. 6. nO 6. 
?sse commune, et verum dogm
 Theologorum: unumquemque operari posse 
lUxta suam opinionem probabilem. Non dixit autem, esse commune dogma, 
unumquemque operari posse iuxta propriam, vel alienam sententiam probabilem: 
nam loquendo de ol)inione aliena, stat iUam in se et absolute inspectarn esse 
certo probabilem et a me dubitari de eius veritate, imo a me reputari falsam. 
l
ursus habetur, opinionem alienam po
se esse certo probabilem et mihi apvarere 
ems funda
llentum leve, proindeque eam mihi non apparere probabilem. Deinde 
s
at esse In se certo probabilem absolute, et tamen mihi non videri proba- 
bIlem. In nullo autem ex his casibus licet operari secundum sententiam minus 
tutam:. 
am quando illam iudico falsam, est sente!1tia communior inter ipsos 
Pr.o
ab
hsta.s, me non pos.se. secundum iUam operari. Rursus quando fundamentum 
Op
lll
J1lS 
mnus .t
tae mIhl apparet leve, non possum secundum illam operari, 
qUIa Jam IlIa OpUllO non est mihi probabilis. Solum ergo alienam opinion em 
probabilem minus tutam potero in praxi sequi, quando illam prudenter iudico 
esse ve.ram eo, quod re diligenter et absque passione examinata apparent mihi 
urge.ntlOra eius fundamenta. Opinionem autem propriam certo probabilem in 
Orum eventu P?ssum sequi; quia hoc ipso, quod supponatur, meam opinionem 
affirmantem ahquem contractum esse licitum, esse certo probabilem, supponitur, 
me non temere aut praecipitanter iudicare illum contractum esse licitum, sed 
prudenteI' post maturam quaestionis discussionem, et ob fundamentum praemi- 



80 


nens fundamento contrario. Non enim potest esse certum meum iudicium esse 
prudens, nisi sit certum, esse conceptum ob funJamentum praeminens fumla- 
mento contrario, quia quarnvis proLabile sit, intcllectum pruc1enter posse asselltire 
ob motivum sibi antecedenter minus verisirnile, nòn tamen est certum; solum ergo 
est certum, quod possit prudenter assentire ob motivum sibi anteceùenter 
magis verisimile. 
Universaliter autem unicuique licitum est facere, quod prudenter iudicat 
omnibus esse licitum. 1\Ierito ergo dixit Suarez, esse venUTI et commune dogma 
rrheologorum, unicuique universaliter licitum esse operari secundum sententiam 
}}rOprianl probabilem. Non est autenl verum neque commUlle dogma rrheolu- 
gorum unicuique licitum semper esse operari secundum sententiam alienam: 
quia hoc saepi
sime est illicitum. 
23. I taque multi ex Theologis huius saeculi affirmantibus licitum esse 
sequi sentcutiam minus probabilern, non opponuntur antiquis, qui ad licite 
sequendam opinionem millUS tutam exigunt, ut operans sectetur sibi probabiliora: 
nam multi loquuntur de opinione b.lÍnus probabili specificative et absolute, ill 
est, quae pauciores habet authores, et communiter habetur pro minus probabili; 
non autem de minus probabili formaliter, et respective ad operantem: siquidelH 
loquuntur de opinione, quam operans iudicat veram: operans vero nunquam 
iudicat veram opinionem aliquam, quin in actu primo eius fundalnenta appa- 
reant ipsi verisimiliora: antiqui vero loquuntur de opinione minus probabiii 
operanti. 
24. Hoc dixerim de multis Theologis huius saeculi, non tamen de omnibus: 
nam planum est, Caramuelem, Tambunillum, et Probabilistas recentes asserere, 
licitum esse, sequi sententiam minus tutam, c1ummodo sit certo probabilis abso- 
lute, licet operanti in actu primo repraesentetur ut minus verisimilis, quam 
opposita. Ccrtum etiam est, eos Theologos, qui dicunt licitum esse sequi sen- 
tentiam alien am minus tutam contra propriam tutiorem, affirmare licitum esse 
homini sequi sententiam minus tutal11 et sibi minus probabilem, siquiùem uni- 
cuique sua sententia est probabilior opposita; hi autem pauci sunt, ut con- 
stabit legenti duos Probabilistas modernos llmgnae authoritatis, nempe P. Esparza 
in Appendice art. 113. et Terillum de probabilit. q. 30., qui nervose probant 
contra Vazquez et Thomam Sanchez, nemini licitum esse exercere contractum 
aliquelll propter authoritatem extrinsecam Doctorum affirmantium illum esse 
licitum, quando per principia intrinseca iudicat esse illicitulU. Suam sententiam 
nervose promovet P. Junius tOlllO malluscripto de conscientia sect. 3. Item 
Luùovicus Scildere in suo opere de principiis conscientiae formandae, tract. 2. 
25. Falsum ergo est, quod Probabilistae moderni clamant, omnes fere 
Doctores huius s3eculi suam sententiam defendere, exceptis octo, vel decem, 
qui oppositUlll tuentur. Deinde licet id verum foret, parum referret, quia pro 
sententia contraria stat tota antiquitas Doctorurn, qui floruerunt ante Eartho- 
l
lllaeum de l\Iedina, et insuper multi ulOùerni, qui rem copiose, 
t profuude 
(hscusserunt. Non est autenl decorum Societati a suis scholis arcere opinionem, 
quae cum sit securior, et sit evidenter probabilis, fuit communis in Ecclesia. 
per q uindecim saecula. 


Rat i 0 411.. 
Quia ad assequendaln veritatem in re hac gravissima, in qua animaru1I1 
vertitur salus, multum momenti habet disputationum conflictus, ed ideo in 
scholis Societatis permitti debet Antiprobabilistarum opinio moderate accepta.. 
26. Sane P. Antonius Terillus, P. l\iartinus de Esparza, P. :\Iathaeus de 
l\ioya 
t alii doctissimi viri, qui docent licitum esse sequi sententiam minus 
IHobabIlem, et minus tutam, in occursu probabilioris et tutioris, non babent 
assistentiam infallibilem Spiritus Sancti potius, quam oppositi authores, all non 
('1Tani{um, nec a Deo hoc privilegium acceperunt tradendi infallibitcr ycritatcm 



81 


in Imc materia probabilitatum potius quam AntiprobabiHstac mitiores: ergo 
quamvis eorum sententia sit satis proL
bilis,. non tam
!l meta.s probabi
i
atis 
excedit. Ergo contingens est, quod re Ipsa SIt falsa. SlCut cnlm Probablbstac 
l'robabiliter docent, decipi nos Antiprobabi1istas, qui ùocemus, l'eccare emu, 
qui sectatar opin
on
m 
aventem l!bertati, q?allc1o agn?scit . mai
s J??nùus au- 
thoritatis et ratIonIs In sententJa contrarIa, quamvIs mIlle JUdICIa reflexa 
faciat: ita nos Antiprobabilistae probabiliter docemus, decipi Probabilistas 
arùitrantes, non peccare eum, qui ob motiva reflexa sectatur opinionem minus 
tutam, cum agnoscit maius pondus authoritatis et rationis in parte tutiore. 
Ergo materia haec omnibus inspectis est dubia. Ergo maxi me oportet ad exa- 
men disputationum revocari, ut veritas deprehendatur et comperiatur Ergo 
debet Societas suis Professoribus facultatem praebere, ut unusquisque eam 
partem defendat, quam omnibus perpensis, agnoscit magis verisimilem, magisque 
fUl1Jatam: et ad veritatem inveniendam aptissimum medium est disputationum 
tlomesticarum conflictus. Ut enim constat ex iure Canonico cap. Grave non 35. 
q 9. veritas saepius agitata magis splendescit in lucem. Et ut ait Clemens 
Alexandr. lib. 1. stromat. apud P. Ferrer. 1. par. page 42. et 43., ipsorum 
quoque dogmatum conflictus, dum inter se conferuntur, veritatem conciliat: 
unde sequitur cognitio. Et ut inquit Joannes XXII in extravaganti. Quia 
nonnumquam de verb. significatione, argumentorulll frequenter illationibus 
latens veritas aperitur. Unde ut docet Aristoteles 1. ethic. cap. 4., veritatem 
ùebemus inquirere et sequi quatenus possumus. Idque monet Jus Civile lib. 1. ff. 
de Justi. et Jure, et Jus Canonicum cap. consuetudo. dist. 11. et cap. Nolite 
timere. 11. q. 13. Unde Terillus q. 39. de reg. morum pronuntiavit certum 
esse, quod datur obligatio, aut tutiora sectandi, aut ad ips am veritatem, 
quantum humano moc1o possumus, enitendi. Quomoc1o autem enitimur, quantum 
possumus ad veritatem, si in actu exercito prohibemus disputationum usum, 
qui bus veritas detegitur et elucescit? Ex quo obiter infertur, nernini licitum 
esse relinquel'e sententiam tutiorem. et sequi minus tutam, nisi quantum humano 
modo potest veritatem ipsam, quod sit res licita, assequatur, idest, nisi ob 
argumenta verisimiliora iudicet rem esse licitam. 
27. Contingens est esse falsam doctrinam, quam tanto nisu et conatu 
defenc1it Societas, nempe non peccare eum, qui sequitur opinionem minus pro- 
babilem, et minus tutam in occursu probabilioris et tutioris. 
Ergo contingens et pl'obabile est peccal'e eum, qui ductus authoritate 
Doctorum Societatis. et communi inter Doctol'es huius saeculi, sectatur opini- 
onem minus probabilem et minus tutam in occursu pl'obabilioris, et tutioris. 
Ergo dum Societas in actu exercito prohibet, ne a nostris legatur, vel impri- 
matur doctrina opposita, forsan occ1udit ostium veritati, et est occasio pcccato- 
rum, quae probabile est committi ab his, qui sectantur opiniones minus 
probabiles et minus tutas in occursu probabiliorum, et tutiorum. Hoc autem 
indecorum ipsi est. Ergo expedit Societati, quod inter nos detur libera facultas 
Iegentli, et irnprimel1di doctrinam oppositam moderate acceptam. 


14. 


Vertheidigung des Buches des Generals Gonzalez: er lehre dal'in tlie 
legitime uml yon den klassischen Autoren del' Gesellschaft vertretene Doctrin, 
welche yon clel' der neuen Probabilisten gãnÛicb verschieden sei; die Veröffent- 
lidmng des Buches würde für die Gesellschaft nur vortheilhaft sein. 
Opusculum, jn quo ostenditur, selltel1tiam bel1ignanl de usu 
licito opinionis minus probabilis et minus tutae duplicem habere 
sensum legitimum; et in altero esse veranl, in secunda autem 
6 



82 


esse falsam et pernlClosis laxitatibus expot;ihull: atq ne in hoc 
secundo sensu JanselliF:tas iUanl tribuere Religioni Societatis ut 
proprianl, llt tanl sanctaln fanlilianl de laxitate in doetrina nlorali 
infament, et odiosam reddant. Et ideo Praepositus Generalis 
illam in eo sensu invidioso acceptalll Í111pugllat; et ostendit nOll 
esse in eo 
ensum comnluneln inter Auctores Classicos Societatis. 
Sententja benigna de usu licito opinioni
 minus prohabiliR et minus tutae 
sub his terminis proposita: licet sequi opinioJlem probabilern nlinus tutam, 
relicta probabiliore et tutiore, vel Rub istis: licet sequi opinioneln minus pro- 
babilem et minus tutam, relicta probabi1iore et tutiore, seu in occursu probabilioris 
et tutioris, duplicem habet sensum legitimum, g'pnuinum, proprium et litteralem. 
In primo sensu videtur Patri Generali bonis nixa fundamcntis et ahsolute vera, 
nimirum quando opinio minus probabilis et minus tuta ab operante ipso incul- 
pate iudicatur vera, ct legi Divin
e conformis, vel 
a1tem non contraria, eo 
quod, licet ilIa sit minus probabilis in se, et absolute considerata, ct in communi 
aestimatione, quatenuR pro se pauciores nmnerat auctores gravc
 et conspicuos, 
seu celebres; nihilomillus opcrans post diligeutem et debitam veritatis. inqui- 
sitionem invcnit pro ilIa rationem valÜlam, vi cuius format iuclicium prudens, 
vel saltern inculpatunl de ips ius veritatc, quo sibi persuadet, illam esse veram, 
et legi Divinae non contrariam; in hoc sem::u verum est, licitum esse sequi 
sententiam probabilenl minus tutaln relicta probabiliore et tutiore; cstque iste 
sensus non metaphoricu
, sed legitimus et proprius. Ut ellim recte observat 
Pater Castro-Palao tom. 1. clisp. 2 de consc. cap. 1. n. 8 cum probabilia iuxta 
Aristotelem 1. top. cap. 1. sint, quae videntur sapientibus omnibus vel plerisque, 
vel maxime notis, ac claris: sane regulariter loqucndo (inquit Palao) ea sen- 
tentia probabilior est iudicanda, quae a pluribus drfenditur et a doctioribus. 
Et e contra ea minuR probabilis, quae a paucioribus et minus doctis, vel minus 
conspicuis; et in hoc sensu probat Praepositus Generalis locutos fuisse multos 
auctores Classicos Societatis, dum docuerunt licitum eSRe sequi sententiam 
probabilem minus tutam relicta probabiliore, et tutiore. praesertim Patrem 

uarez, qui propterea tom. de censur. clisp. 4. sect. 6. n. 6. solum appellat 
commune dogma Theologorum, unumquemque posse operari iuxta suam opini- 
onem probabilem; non autem iuxta quamcunque opinionem probabilem sive 
propl'iam sive alienam; opinio aut-em propria seu subiective existens in mente 
operantis, si sit vere probabilis et prudenter concepta, semper ipsi est verisi- 
milior opinione contraria et debet formari ex vi fundamenti, quod operanti reddat 
verisimiliorem ill am partem parte opposita, quamvis ilIa opinio absolute con- 
siderata, et in communi aestimatione sit minus probabilis, quia habet pro se 
pauciores auctores graves et conspicuos, et confirmiter ad hoc verissime pro- 
nunciavit idem Suarez tom. 4. de relig. pag. 580 iuxta communem sententiam 
posse licere sequi opillionem probabilem circa honestatem actus relicta proba- 
biliore.. Loquuntur enim contra Caietanum et rigidos alios Theologos antiquos, 
qui clare docuerunt, ubi disputatur, an actio sit honesta vel turpis, non suf- 
ficere ad licite sectandam :partem minus tutam, quod operans habeat opinionem 
de honestate actionis; seu iudicium mere probabile cum fonnidine partis oppo- 
sitae; redditque ration em Caietanus in summa verbo opinionis usus, quia eo 
ipso, quod operatio committitur opinioni, committitur regulae ambiguae, quia 
opinio omnis am bigua est, utpote cum formidine alterius part is, unùe Caie- 
tanus ad us urn licitum partis minus tutae requirit, quod operans formet iudi- 
cium non mere opinativum, et cum formidine partis oppositae de bonestate vel 
licentia actionis, sed iudicium moraliter certum excludens Olnnem formidinem 
malitiae. Hunc rigorem impugnat Pater Suarez; ut enim ipse sapienter ait 
lib. 6 de legib. cap. 8 n. 6, iudicium probabile in rebus moralibus sufficit ad 
prudenter operandum, praesertim ubi regula certa applicari non potest; quia 



83 


alius modus operant1i est ultra hominum conditionem, cum omnis cog
itio hu- 
mana coniecturalis est, praesertim in rebus a.g-enc1is. Nusquamque In Patre 
Suarez leaitur, licitum esse sequi partem minus tutam operanti ipsi minus 
verisimiJe
 relicta tutiore et ipsi verisimiliore, et multo minus quod licitum sit 
operanti. sequi sententiam fi:ve
ltem libertati adversus le 9 cm., . quamvis iu
icet 
vel prudenter iuaica
'e pOSSlt. 
llam esse falsam et legi. Dlvmae contr!1 nam ; 

ieut dicunt modernl Probabll1stae cum Caramuele; et In eo sensu, In ljuo 
loquitur Pater Suarez, loquuntu.r alii 
ul
i Doc!ores CI
ssi
i S
cietatis, 
mo 
et ipse Bartholomaeus de .:\Iedma, qm prImus In schohs InveXlt sententmm 
henio-nam ùe usu licito opinionis probabilis minus tutae relicta probabiliore, 
in h
c sensn videtur locutus: nam 12. quaestione 19. articulo 6. prope finem 
illius commentarii proposuit hane quaestionem. An teneamur sequi opinionem 
probabiliorem relicta probabili, an satis sit sequi opinionern probabilem? et 
postquam retulit sententiam Sylvestri: Conradi, Soti et Caietani obligantium 
ad sequendarn opinionem probabiliorem, quand oilla est tutior et stat pro lege 
adversus libertatem, subiunxit: sed mihi vidctur, quod, si opinio est probabilis, 
1icitum est earn sequi, etsi opposita sit probabilior. Ubi notandum, non dixisse 
etsi opposita sit probabilior seu verisimilior operanti; sed absolute, etsi oppo- 
sita sit probabilior, nimirum absolute et in communi aestimatione; quia pro 
Re habet plures auctores ex Classicis et conspicuis: solumque voluit significare 
Jicitum esse sequi sententiam minus tutaru, si sit vera probabilis, quia defen- 
ditur ut vera ab auctoribus gravibus post accuratum studium totius quaestionis, 
eorumque sententia communiter ccnsetur probabi1is, licet opposita censeatur 
p-robabilior, nimirum si operans ill am opinionem prudenter approbet ut veram, 
quia pro illa inyenit rationem, quae citra passionem et culpam illi apparet 
ve
.isimilior, quam ratio sententiae oppositae. 
In hoc sensu fuisse locutos multos auctores Classicos huius saeculi, probat 
Praepositus Generalis in suo tractatu per integram ùissertationem tertiam, 
cuius titulus est: Ostenditur :-:ententiam Recentiulll Probabi1istarum asserentium, 
unicuique licitUlll esse sequi opinionem minus tutam si sciat esse absolute 
probabilem, quamvis ei in actu primo appareat minus verisimilis, quam oppo- 
sita, non esse communiter inter Theologo
 huius saeculi, qui cum Bartholomaeo 
de l\Iedina clocuerunt, Hcitum esse sequi sententiam minus probabilem et minus 
tutam, relicta probabiliore et tutiore. 
In alio sensu accepta sentelltia Probabilistarum huiuf{ saeculi videtur 
Praeposito Generali falsa, et iniuriosum esse censet Societati, quod in eo sen
u 
illi tribuatur, nimirum si intelligatur de opinione minus tuta, quae ipsi oper- 
anti in actu primo apparet minus verisimilis, quam sententia tutior; id cst, 
si intelligatur de opinione minus probabili, et minus tuta, quae ab operante 
ipso iudicatur falsa et leg-i Divinae contraria; vel saltern ab eo prudenter 
iudicari pot est falsa, eo q
od agnoscit maius pondus auctoritatis et rationis 
pro parte 
ontraria; et ipsi verisimilius est illam esse falsam, quam esse 
yeram,. et In hoc sensu tribuunt Jansenistae probabilismum Societati, ut 
lllam lnfament de laxitate. Dicunt enim Jesuitas docere licitum cuique esse 

eq?i .sententiam faventem 
mae libertati adversus legem,' quamvis verisimilius 
IpSI sIt earn esse falsam et legi Divinae contrariam. Et ideo infensissimus 
ille Jesuitarum adversarius Willelmus Wendrockius in notis ad epistolas Pro-. 
vinciales Ludovici l\Iontaltii in dissertatione quadam, in qua impugn at opuscu- 
lum, quod Pater Stepbanus Dechams allno 1659 emisit in lucem, cui tit.ulus: 
Quaestio facti, in quo pro bat sententiam de usu licito opinionis minus proba- 
bili:;. et minus tutae in occursu tutioris et probabilioris. nOll esse propriam 
JesUltarum, sed communem inter scriptores huius saeculi: contra hoc opusculum 
formavit dissertationem, quam inscripsit appendix ad dissertationem, de probabili- 
tate adversus libellum Stephani Dechams Jesuitae in Claramontano ParisiemÜ Col- 
l
gio pri
arii.Theologiae ProfesSQris. In illa appendice 
 XI pag-. 564 quartae editio- 
ms Colomensls contra Patrem Decbams sic loquitur: he! expecta mi Pater, ut 
6* 



84 


totam illam catcrvam, quam in aciem proc1ucis, excutiam, ut aliquos tibi ex 
il)sis eripere studeam. Scio multis a te imponi, scio multos intelligcndos de 
opinionibus, quae licet vulgo existimentur minus probabiles, tamcn aù illis, 
qui iUas sequuntur, probabiliores habC'ntur, quo sensu nihil tibi favent: integrum 
illud agmen tibi concedo quantumcumque est etc. 
Itaque Jansenistae ut invitliam conflent Societati, illi trilmunt sententiam 
ae usn licito opinionis minus tutae, quae ipsi operanti magis apparea t faJHa, 
quam vera, imo quae ab ipso iudicatur falsa; et ideo idem JanseniRtae in 
eadem appendice prima ad dissertationem de probabilitate 
 1. pag. 548 Jesuitas 
tanquam indigitans, postquam probavit non posse excusari a culpa eum, qui 
sequitur opinionem faventem libertati adversus legem, quando illi probabiliuR 
et verisimilius est, earn esse falsam, et legi Divinae contrariam, sic concludit: 
itaque cum nihil perniciosius sit illo dogmate, quo neglecta probabiliore tutio- 
reque sententia minus probabilis ac minus tutae sequendae venia conceditur, 
quisquis illud pub lice tuetur, insignis morum coruptelae ac pestilentis doctrinae 
merito arguitur, et quamvis maniÍestum sit hanc doctrinam non fuisse invectam 
in scholas a Jesuitis, sed iam fuisse satis communem, quanJo illi de hac con- 
troversia scribere coeperunt; nihilominus illam tribuit Jesuitis dumtaxat et 
Casuistis. Et ideo in dissertatione de opinionum probabilitate sectione 4. 
 1 
pag. 112 editionis Coloniensis anni 1665 cum proposuisset quaestionem, an 
possit quis opinionem minus probabilem et minus tutam amplecti relicta pro- 
babiliore et tutiore, respondet his verbis: affirmant Jesuitae, negant Parochi 
Parisienses, illi recentiorum agmine, hi veterum Theologorum choro stipati, et 
in appendice prima ad dissertationeln illam de probabilitate 
 8 pag. 559 sic 
scribit: Ad Jesuiticam de minu
 probabilis ac minus tutae securitate sententiam, 
de falsitate damnandam, UnU1l1 hoc sufficit argumentum, quod nullo Patnnn 
testimonio fulta sit, et ab omnibus antiquis Scholasticis expresse damnata. 
Quod verum est loquendo de opinione minus tuta, quae ipsi operanti magis 
apparet falsa, quam vera; seu de qua verisimiJius est ipsi, earn esse falsam, 
et legi aeternae contrariam: namquE nec Pater Vazquez nec Pater Thomas 
Sanchez (neque alii, qui illam in hoc sensu defendunt cum Caramuele) ullulU 
Patrum testimonium allegant pro il1a, ut cOllstabit legentibus: cum tamen 
pro contraria sint clarissima Patrum et S. S. Doctorurn testimonia. 
De hac doctrina in hoc sensu accepta dixerat iùern'Vendrockius in prae- 
loquio secundo ad epistolas Provinciales: in gens ad omnem corruptelam 
aditus quinta, sexta et decima tertia cpistola retegitur, in quibus perspicue 
demonstratur turn omnes Casuistarum aberrationes ex hoc fonte fluxisse, 
turn innumera
 alias fluere imposterum posse, si enim unicuique licit urn est 
sequi probabilern aliorum sententiam faventem libertati adversus legem, quamvis 
iuùicet esse falsam vel certe iudicare prudenter possit esse falsam, eo quod 
videntur plures et graviores auctores pro opposita sententia stare, et istorum 
fundarnenta illi videntur urgentiora: in omni controversia, in qua disputatur, 
an aliquid sit licitum, poterunt filii huius saeculi partern faventem libertati 
amplecti, hoc ipso quod sciant earn defendi ab aliquibus auctoribus; quamvis 
verisÏ1nilius ipsis sit, eos auctores falIi; quousque enÎ1n non prodit definitio 
Ecclesiae damnans illam opinionem, vel non invenitur evidens demonstratio, 
quae apuc1 sapientes communiter illaul de falsitate convincat; illa in se manet 
absolute probabilis: unde si semel cuilibet licet sequi opinionem quamcunque 
probabilem ex iis, quae affirlllant aliquam actionem esse licitam, quamvis ipse 
iudicet vel iudicare prmlenter possit illam opinionem esse falsam, et ]egi 
divinae contrariam, eo quod fundamenta auctoritatis et rationis vehementius 
eius intellectum inclinent in assensum partis oppositae; ingens aperitur aditus 
ad omnem corruptelam: unde idem 'V pnùrockius loco citato postquam dixit ex 
fonte illius doctrinae de usu licito opinionis minus tutae et operanti ipsi minus 
verisimilis profluxisse omnes CasuistarulU aberrationes, et innumeras alias 
procUre imposterum posse subiungit: f}uando ad novarum et nefariarum opina- 



85 


tionUlll vim rnagnam afferendam sufficit hum anum ingenium; ad ilIas securitate 
llonandas ex falsa ilIa lege volaticulll eOl.um, a quibus excogitatur, Doctorum 
prolubium sufticit; hinc adeo exstitit horribilis illa sententia omnigenis hominibus 
concessa. 
Idem Auctor in praefatione ad epistolas Proyinciales Ludovici MOlltaltii 
fo!' 4. cum dixisset, ornnes fere Religiones in Gallia nunc adversari sententiac 
Probabi1istarum de usu licito opinionis minus tutae. quando ipsi operanti est 
minus verisimilis quam opposita, seu quando operanti verisimilis est, eam esse 
falsam et legi Divinae contrariam, praesertim Dominicanam post Alexandrum VII., 
statim addit: Soli Jesuitae in hoc luto haerent, qui ad istius doctrinae patro- 
cinium universas Societatis vires conferunt; lutum appellat sententiam Pro- 
babilistarum asserentium licitum esse sequi sententiam minus tutarn et ipsi 
operanti minus verisimilem praetermissa tutiore et ipsi vel'Ü:imiliore. 
Quare Jansenistae in Gallia calamo Ludovici Montaltii et Willelmi 
Wendrockii ut societatem infament de laxitate, illi tribuunt sententiam Pro- 
babilistal'um in eo sensu acceptam, in quo illam recentiores defendunt cum 
Caramuele, in quo sensu ereditur communiter relaxationis origo, et quamvis 
fateantur Jesuitas ab aliis accepisse hanc doctl'inam, nihilominus dicunt, merÌto 
illis tribui: ratioIlcm reddit \Yendrocldus in appendice ad dissertation em de 
probabilitate pag. 548: cur Jesuitis Blip l'aecipuo iure tribuuntur el'rores, quos 
illi ab aliis hausel'int et cum aliis propugnent, iusta et evidens causa est, quod 
in ilIo Casuistarum grege principatum obtineut llumero, auctoritate, fama, 
suosque vel alienos errores acrius defenJant latiusque disseminent. Nihil igitur 
iU\Tat Societatem haec Theologorum recentiorum adiunctio, sed il10rum tantum 
farnam aliquantulum deterit, qui istius dogmatis virus minus sagaciter intel- 
lexerillt et Jesuitis incaute vel crediderint ycl praeiverint: idque prius dixerat 
in notis pl'aeambulis ad quintam et sequentes epistolas nota 3. Refellens enim 
que rei as Jesuitarum, quod ipsis tribuatur, quae illi ab aliis hauserint, inquit: 

ufficit, ut haec Jesuitae docuerint, ut merito Jesuitis tribui possint, nee 
necesse habuit 
Iontaltius libros undique exquirere et scrutari ut illud cogno- 
sceret, an soli Jesuitae flagitiosi fuerint. Non is modo alicuius opinionis auctor 
dicitul', qui illam primus extulit, nonnunquam etiam, qui maiori studio et 
auctoritate propugnavit. Donatistarum Princeps dictus Donatus nec tamen ille 
Princeps illius Jogmatis fuit. Simillime Jesuitae, etiamsi hinc incle corruptelas 
varias ex quibusdam aliis arripuel'illt, tamen illarum auctores merito dicuntur, 
quia illas undique disseminant, et suae per orbem sparsae Societatis opera 
omnium animis instillant. Alii ScriptoreR fere sibi peccant aut certe non 
multis: Jesuitac toti Ecclesiae peccant, quam ubique suis novitatibus inficiunt. 
Latebant haec dogmata in bibliothecarum angulis: paucis nota paucis nocebant. 
At ipsa Jesuitae super tecta praedicarunt, in aulas Regum, in familias priva- 
torum, in Curias J\Iagistratuum invexerunt. 
In illo autem praeloquio 2 ùo 4 tac impressionis, seu in at1monitione ad 
lectorem editionis primae Coloniensis factae anno 1658 in summam redigens 
doctrin
m Jesuit.arum de probabilitate, quam appellaverat ingentem ad omnem 
corr
ptlOne.m a
Itum et fontem omnium aberrationum, in quas Casuistae pro- 
la:psl 
unt, In<;lult: summa huius doctrinae, licere cuique earn opinionem tuta con- 
SClentm seqm, quam quatuol' vel tres vel duo vel unus etiam O'ravis Doctor 
tradic1
rit, itel
nque commltum de aliqua per Doctorem posse respondere iuxta 
probabIl
m ahorum sententiam, quamvis ipse Doctor eiusmodi sententiam 
sl)eculabve falsam esse certo sibi persuadeat, ut ait Layman Jesuita, adeoque 
cum ex utl'aque sententia consilium dare possit, Pl.udenter facturum, si eam in 
consilio dando eligat, quae consulenti favorabilior vel exoptatior sit (dixit 
autem haec Pater Layman lib. 1. summ. tract. 1. cap. 5. 
 2. n. 9). Postea 
autem nota 1. in epistohm 5 tarn Ludovici l\Iontaltii seu in dissertatione de 
op
nionum probabilitate sect. 4. proponit tanquam sententiam Jesuitarum hoc 
aXlOrna: e duabus opinioIJ.ibus minus probabilem et minus tuta:rn amplecti 



86 


liccre; intellig-enc1o minus probabilem formaliter et respective ad operantem, icl 
est minus verisimilem quasi sit c10ctrina Jesuitarum, licitum cuique esse amplecti 
opinion em probabilcm aliorulll nlÍnus tutam, quarnvis ci in actu primo magis 
appareat falsa, quam vera. Et postquam hanc doctrinam a priori impugnavit 
ex eo quod is qui sequitur opinionem faventem libertati adversus legem, quando 
illi verisimilius apparet esse falsam, et legi Divinac contrariam, quam veram 
et legi Divinae conformem, agit contra conscientiam, et conscquenter pcccat. 
Sect. 5. c1educit consectaria huius doctrinae sub hoc titulo: de duobus erroribw.; 
secundi axiomatis consectariis, nempe Hcere rrheologo ex ol)inione probabili, 
quam falsam putat consilium dare: licere it(
m cuivis ac1ire Casuistas quoad 
reperit, qui ad libitmn respondeat. Pro primo errore citat pem Layman, ubi 
nuper, pro secunùo vero citat Patrem Scobar lib. 2. Thcologiae moralis ll. 58 
ct statim subiungit: multos adire Doctoras nefas non est, si id inquirendae 
vcritatis causa fiat, et ex variis aliis sententiis non exoptatiorem sed verissi- 
manl, probabilissimam eligas. 
Ex iis constat, Janscnistam .stum, ut Socictatcm de laxitate infamet, 
illi tribuere sentcntiam Probabilistarum in secundo 
ellSU oc1io
o et inviùioRO, 
ill quo Praepositus Generalis illam impugnat, quatenus scilicet asserit, licitulll 
esse cuique, exercere verbi gratia contractum, quem quatuor, vel tres auctores 
graves post accuratum studium ob fundamentum, quod ipsis visum est grave, 
inculpate iudicarunt esse licitum, quia hi faciunt opinionem probabilcm, et 
Prol)abilistae licitull1 existimant onlnibus esse sequi ol)ionionem aliormn l'roba- 
ùilellJ, (lUamvis operanti appareat in actn primo minus probabilis, seu minus 
verisitnilis, quam sententia tutior, et consequenter, quam vis verisimilius il'si sit, 
ealll esse falsam, et legi Divinae contrariam, quam veram, et legi Divimw 
conformem, imo quam vis iudicet esse falsam, dummo(lo hoc iudicium non sit 
ccrtum et evidens, ut enim inquit Pater IJayman lib. 1. tract. 1. cap. 5 
 2. cui 
una pars quaestiollis vel per rationem evidcns, vel l)cr fidem certa apparct, 
et opposita sen contradicens nullo modo IH'obabilis videri potest. 
In eo autem apparet l1Ialignitas ct odium illius Jansenistae contra Socic- 
tatem, quod hibuat toti Religioni ut propriam sententimll illam Laymani ct 

luorundam aliormn; cum tamen certum sit, illam paucos habere scctatores in 
8ocietate, pauci enim sunt qui docuerunt licitum esse sequi sententiam proba- 
bilem minus tutam illi ipsi, qui ill anI seutentian1 improbat ut fa1sam et legi 

livinae contrariam: id enim esse aperte falsum probant late Pater Esparza in 
appelldicc articulo 143 et duobus sequentibus et P. Äntonius Terillus (l1laC- 
stione 21. et 30. de probabilita te et P. Ludovicus Scildere in opere de princi- 
piis conscientiae formandae tract. 2 qui auctores citant 1)1'0 sua sentcntia Patrem 
Salas, patrem Bresserum, Patrem Castro-Palao et alios. Et Pater Esparza 
articulo 186 tan quam conditionem indispensabilem ad usum licitum opinionis 
minus tutae requirit, quod operans illam faciat suam per assensum directum, 
seu quod directe iudicet esse veram et legi Divinae cnnformem, putatque id 
plane deUlOnstratum fuisse ab Adriano, idque ipsum certissimulll putat P. Än- 
dreas Junius olim Cathedraticus primarius Theologiae Scholasticae in Provincia 
Toletana in tom. de consc. sect. 3. cap. 2 et P. Generalis idcm late demonstrat 
Jissertatione 4. succinct. 
 VII. 
Hic addo aliquos Probabilistas eo progressos fuisse, ut dixerint, posse 
quem sequi sententiam probabilem minus tutam non solum quando iudicat, 
csse falsam iudicio opinativo prudenter cOllcepto, sell quando id iullicat iUllicio 
sibi certo, ob rationem quae illi ipsi videtur insolubilis et convincens: quÜt 
non iude, inquiunt, opinio illa probabilitatem amittit, quia licet tu illam non 
v
l
as solvere rationem, alius solvere quibit idquc tibi dcbes persuadere, cum 
tIbl saepe multae rationes insolubiles videantur, qu
e ab aliis facili negotio 
solvuntur. Atque adeo isti Probabilistae talem honorem deferunt auctoribus 
henignis, qui probabiliter asseruerunt, aliquid ess p licitum, ut in omni eventu 



87 


pos
it qui1ibet eos tuta conscientia sequi, etiam quando sciat, alios auctores 
plnrcs et graviores cum meliori func1amento oppositum assercre, et conscqucntcr 
ctiam quando ipse ob gravissima fundamenta iudicet ill os auctores bellignos 
crrasse, imo etiam quando ipse Cel.tum omnino putet illos errasse, et sine ulla. 
formic1ine cum maxima firmitate hoc sibi persuadeat, ac proinde posse ob 
auctoritatem illorum auctorum bcnignorum, quos certo putat deceptos fuisse, 
exercerc licite contractum, quem scit, esse illicitum, solum quia ipsi dixerullt 
bona fide esse licitum. Quis non vide at has esse laxitates intolerabiles? 
Hinc quia 'Villelmus 'Venclrockius videt un urn vel alterum Jesuitam, 
nempe Escobarum et Thomam Tamburinum in hanc doctrinam inclinasse, illum 
in praeloquio Theologiae moralis, istum lib. 1. in decal. cap. 3. 
 1., statim 
hanc laxitatem Jesuitis tribuit in c1issertatione de opiniollum probabilitate 
Rect. 1. page 89. 4 tae editionis dicens: hinc incipere primam labem doctrinae , 
Jesuitarum, quod non modo (inquiunt) cuilibet Docto probabile esse decernunt, 
(luod ipse probet, sed etiam idem probabile a caeteris haberi velint, quamvis 
il'Hi lle eius sentf?ntiae falsitate certi sint, et ratione
, ut loquitur Escobarius, 
convincentes habere vic1eantur. Quo decreto exarmatur Ecclesia: lascivientibns 
ingeniis all corrumpendam Ecclesiae doctrinam laxissimae habenae admittuntur. 
Haec ille; toti Jesuitarum coetui tribuens unius aut alterius Jesuitae laxitatem. 
Nos fatemur, hos auctores in hoc excessisse, et nolumus illos defendere, sec1 
dèfewlere Societatem, cui inique tribuitur lapsus unius aut alterius scriptoris, 
cutn in tanta copia scriptorum mirum non sit unum vel alterum cespitasse. 
.Auctores quidem Societatis, qui c1ixerunt posse quem licite sequi senten- 
tialll probabilern aliorum faventem libertati adversus legem, etiam quando 
iudirat esse falsam et legi Divinae contrariam, retento illo iuJicio et in sensu 
composito eius locuti sunt consequenter ad principia auctormn benignorum, qui 
llicunt licitum cuilibet esse sequi sententiam pfobabilem minus tutam relicta 
})robabiliore et tutiore, sen operallti ipsi verisimiliorem, id est, posse quemlibet 
sequi sententiam probabi]em aliorum faventem libertati adversus legem, quamvis 
agnoscat sententiam tutiorem habere pro se plures et graviOl'es auctores, et 
istornm fundamenta ipsi videantur urgentiora, quam fundamenta sententiac 
bcnignac; isti enim verisimilius est auctoritate et ratione sententiam benignam 
esse falsam quam esse veram; ac proinde prudentissime potest iudicare illam 
esse falsam, ac debet, si velit ad opus procedere; perinde autem est, sequi 
sententiam minus tutam, quando potes ac tlebes iudicare, esse falsam, ac 
quando iUllicas esse falsam. Absnrditas autem consequentis probat falsitatem 
anteredentis. Hinc in casu simili Augustinus lib. 2. de adulterinis coniugiis 
cap. 1. aiebat: hoc tu quidem non sentis, sed hoc sequitur ilIa, quae sentis; 
muta ergo antecedentia, si vis .cavere sequentia. Quare ne cogamur dicere, 
posse quem sequi sententiam probabilem aliorum, quando iudicat esse falsam 
et legi Divinae contrariam, dicere debemus, non posse illam seqni, quando in 
ac.t
 primo habet maius func1amentum ad indicandum esse falsam (It legi 
Dlvmae contrariam, quam ad iudicandum esse veram et legi Divinae conformem. 
Fateor, nihil esse frequent ius apud auctores benign os huius saeculi, quam 
adùuctis rationibus probare aliquam sententiam esse falsam, et interim fateri 
illam esse probabiJem et in praxi securam. Dum affirmant esse falsam sen- 
tentiam affirmantem, actionem esse licitam nisi velint contradictoria virtualiter 
dicere, asserere non possunt eandem sente
tiam esse probabilem sibi: implicat 
enim, ut dum quis improbat selltentiam faventem libertati adversus legem, 
ycre dicere possit, illam esse sibi probabilem; non enim est probabile alicui 
1l1nJ: quocl Ipse l)robare non })otest, Heu approbare per assensum, et ideo Au- 
gust!nus in libro de utilitate crec1endi ca}). XI circa fin em dicebat: quomodo 
cst llIud, quod sequuntur, si non probatur, probabile? loquitur ibi contra Aca- 
demicos, qui ne fallerentur, nihil volebant approbare ut verurn, seu credere, 
.sed duntaxat dicebant, se gubernari per prob;tbile et veri simile. Quis enim, 



88 


inquit Augllstinus, quod probat, non credit'! aut quomodo cst ilJud, 'luod 
sequuntur si non probatur, IJrobabile? Unde P. Esparza in appendice articulo 
145 late probat non esse probabile respectu alicuius quod ab eo reprobatur, 
dum reprobatur. Licet fieri facile possit, inquit, et saepe contingat, ut ab 
aliquo iudicetur probabilis absolute, ut quae reipsa sit prohabilis sententia con- 
traria ei, quam ille de facto tenet et putat esse ,,"eram. Unde dum ille, qui 
iudicat esse falsam sententiam asserentem contractum A verbi gratia esse 
licitum, et consequcnter iudicat contraetum esse malum intrinsece, Jieit, illam 
sententiam eSS0 nihilominus probabilem et in praxi seeuram, solum signifieare 
debet, illam sententiam esse securam pro iis, qui illam inculpate approLaverint 
ut veram, seu pro illis a quibus post diligent em veritatis inquisitionem citra 
}Jassionem et culpam iudicata fuerit vera, et in quorum intellectu habuerit 
eundem statum, quem habuit in intellectu suorum auctorum; non potest autem 
vere affirmare illam esse probabilem, et in vraxi seeuram pro iis, qui iuJica- 
verint esse falsam et legi divinae contrariam. Quod enim quatuor vel quinque 
Auctores graves vel plures post accuratum studium innocue et inculpate iudi- 
caverint contractum A. esse licituil1, et ideirco eorUlll sententia absolute pro- 
babilis non toBit, quod in hoc iudicio ferendo reipsa dccepti sint. Unùe si 
superveniant alii Doctores, qui examinatis eorum fUlldamentis invenerint rationes 
novas, quibus prudenteI' iudicent, illos deceptos fui
se, et consequenter iudicent, 
illulll contractum esse malum, et prohibitum, et operans visis iis novis rationi- 
bus, et motus ex illis iudicet illum contractum esse illicitum, implicat, ut. ob 
auctoritatem illorum Doctorum, quos iudicat deceptos fuisse, possi t formare 
dictamen conscientiae rectum quo iudicet sibi hie et nunc Jicitum esse fa cere 
contractum ill urn , quem iudicat esse ex se intrinsece malum et prohibitum. 
Quando Scriptor Canonicus affirmat llOnestam esse aliquam actionem, reddit 
securos omnes, qui illius iudicio se confonnaverint, quia sciunt, ilIum non 
posse errare. Hanc vero securitatem affunùere non possunt Scriptores fall i- 
biles omnibus, qui in operando illorum iudicio se conformaverint; non enim 
solum tenentur se illis non conformare ii qui evidenter cognoverint illos errasse, 
sed etiam ii, qui prudenter hoc iudicaverint ob fundamenta gravia infra evi- 
dentiam. Quis enim dedit hoc pririlegium hominibus fallibilibus, ut hoc 
ipso quod illi post accuratum studium inculpate iudicaverint, aliquam actionem 
esse honestam, licitam illam faciant omnibus, qui evidenter non cognoverint 
iUos errasse, etiamsi id iudicellt operationes infra evidentiam valdc verisimiles? 
hoc privilegium videtur omnino incredibile et chimaericum. 
Quare opinio favens libertati adversus legem sicut non luanet probabiIis 
respectu eorum, qui evidenter cognoscunt, illam esse falsam; ita nec manet 
probabilis respectu eorum, qui operationes urgentes intra !imites soHus proba- 
bilitatis prudenter iudicant, vel iudicare possint, illam esse falsam et legi 
Divinae contrariam, licet POSSillt dicere iUam esse in se absolute probabilem, 
quia sciunt fuisse probatam aliis, et posse contingere, ut aliqui de novo illam 
approbent ut veram, si nimh'um eis citra ipsorum culpam repl.aesentetur, sicut 
fuit repraesentata suis auctoribus. 
Addo, eUID, qui in venit aliquam ration em novam, ob quam eviùens illi 
apparet, esse falsam sententiam probabilem auctorum gravium asserentium,' 
contractum A. esse licitum, non posse dicere, illam sententiarn esse absolute 
improbabilem in se, sed solum esse improbabilem sibi. Opinio cnim, (Iuac 
absolute est probabilis, quia asserta fnit ut vera, ab hominibus probis et sa- 
pientibus sine praecipitatione iudicantibus post accuratum studium, non ùesinit 
esse absolute probabilis ex eo, quod alieui Doctori occurrat nova ratio, quae 
evidens putet illam opinionen1 esse falsam, alioqui nemo pos8et esse seCUIUS 
de pl'obabilitate alieuius opinioniB, quin esset certus, non esse in mundo homi- 
nem, qui invenel.it rationem, qua convincatur de falsitate illius sententiae; 
qu?d constat esse falsum; ut ergo opinio, quae in se era t probabilis, et pro 
t!th ab omnibus reputab
tur sapientibus, desinat esse probabilis absolute 



89 


prapter rationem evidentem de novo adinventam contra illam, illa ratio eviùem; 
debet innotescere communi iudicio sapientium et debet esse ita manifesta, l1t 
cummuniter appareat eviclens sapientibus. 
Ex dictis concluditur, sentelltiam Probabilistarum recentium ill eo sensu 
acceptam, in quo illam impugn at Praepositus Generalis, et in quo illam tri- 
lJUuut Societati Jansenistae, non esse dignam, ut im}Jerium teneat et sola 
l"eO'net in schola Societatis sed conveniens esse, ut Jibcre possit im}Jugnari a 
JlO
trjs Professoribus et maxime consulere honori Soêietatis, dum palam impugn at 
eam doctrinam in eo sensu, ut hoc argumento evincat, lIanc non essp. doctrinam 

ocietatis, quod plane mundus cognoscet, cum viderit eius librum. 
Epistolae iIJae Provinciales Ludovici l\Iontaltii latine redditae a Willehno 
'Yendrockio et notis illustratae stylo elegantissimo sunt prae manibus Card i- 
nalium et Praelatorum Romae, et avide leguntl1r et cum in iBis videant 
absurd a corollaria, quae dcducuntur ex illa doctrina de usu licito opinionis 
probabilis minus tutae. etiamsi operanti appareat minus probabilis, seu minus 
verisimilis, quam sentent.ia tutior; et cum aliunde sciant, Jesuitas tanto conatu 
obsistere publicationi libri Praepositi Generalis, in quo ea doctrina ex professo 
impugnatur, deducunt inde consequentias parum honorificas Societati. Quamvis 
enim Societas laxitates non amet, nihilominus quia illuJ principium de usn 
licito opinion is probabilis minus tutae, quae ipsi operanti apparet minus 
verisimilis, quam sententia opposita, ex se est expositum perniciosis laxitatibus; 
cum videant Jesuitas tanta uniformitate defendere illud principium, et pro illo 
pugnare quasi pro aris et focis; et tam acriter resistere Praeposito Generali 
illud principium impugnanti, inde scandalizantur. Quod sit ex se expositum 
laxitatibus perniciosis patet; quia si semel statuitur tanquam principium, 
licitum esse sequi sententiam probabilem minus tutam, quamvis operanti ipsi 
appareat minus verisimilis, cum non designetur, nec facile designari possit 
gradus minoris probabilitatis, infra quem non liceat descendere; licebit sequi 
opinionem probabilem minus tutam, quamvis operanti ipsi appareat minus 
probabilis in infimo gradu, seu quamvis appreat tenuiter et eÀigue probabilis, 
tt sic ex illo principio hausit P. Thomas Tamburinus proposition em illam 
tertiam, quam inter 65 damnavit Innocentiw;; XI. Sic enim lib. 1. in decalog. 
cap. 3. 
 3. num. 3. intu1it: qui aliquid operatur motus ex opinione probabili, 
bene operatur, et sine peccato, etiam opinione probabiliore relicta, eHam omissa 
t.utiore, etiam comniUni, etiam in articulo mortis, quia dum probabilitate, sive 
intrinseca, sive extrinseca, quantumvis tenui, modo a probabilitatis finibus 
non exeatur, confisi aliquicl agimus, semper prudenter agimus. ' 
Ex eodem principio prius intulerat Caramuel in sua Theologia fundamentali 
editionis Lugdunensis pag. 451. IicitullI esse cuilibet sequi sententiam proba- 
bilem minus tutam, dum non fuel'it ei certum, et evidens, iHam esse falsam 
et legi 

vinae contrariam; et Pasqualigius dec. 26 n. 3. Universaliter et 
:-;emper hCltum esse sequi quamcunque opinionem etiam minus probabilem in 
q.uacun
ue materia; ita nt, quando est illicitum aliquid fieri, ideo illicitum 
sIt, qUIa non adest opinio probabilis quod sit licitum. 
Ex eodem principio multi auctores lIuius saeculi apud Dianam par. 11 
tract. 2. res
l. 60. et apu(l P. 
Ioyam in selecti
 tract. de opin. prob. quaest. 7. 
tallqua!l
 qUId 

nsequens ad principium illud de usn licito opinionis minus 
1).ro?
bl
IS et nnnus tutae in occursu tutioris et opera
lti probabilio"ris, seu veri- 

lll11horlS docuerunt, iudicem in iudicando posse seq ui opinionem probabilcm 
verSan
e?l circa ius reI ictaprobabiliore: quia hoc ipso, quod utatur opinione 
l'rob.ablh, o
eratur..., ac proinde non peccat, quorum sentcntiam confixit Inno- 
c:l
hus X!. 
n 2 dO . artic. inter 65. dum damnavit hanc pro}Jositionem: Proba- 
b
hter eX!s!Ir,nO, luclicem posse iudicare iuxta opinionem etiam minus proba- 
b!lem. DlfticIleque est assigl1are solidum c1iscrimen, cur hoc non sit licitum. 
81 semel bomini licit urn est exsequi actioJ1cm, quamvis in actu primo ipsi 



90 


verisimi1ius sit earn esse malam, et legi Divillae contrariam, ct HC 1,e1' ems 
positionem violaturum eRse legem Divinam. . 
Quis non videat has esse laxitates pe1'niciosas? et tamen ex illo principio 
ortae sunt. l\lanibus omnium teruntur Romae doctissimi Commentarii PrOSl)eri 
}'agnani in lib. 1. Decretal. et in eis specialis tractatus de opinionum proba- 
bilitate ad caput: Ne innitaris et in eo tract. D. 335 diserte pronuntiat: 
innumeras paene opiniones falsas, temerarias, scandalosas ex libertate eligendi 
quascunque opiniones probabiles tanquam ex equo Troiano in dies procUre. Et 
huius rei ration em reddiderat ibi n. 332: nam cum sensus hominis proni sint 
ad malum ex libertate eligendi quamcunque opinionem probabilem, fit, ut plerique 
cligant opiniones prurientes auribus, et indulgentes sensui; nnde plurimum 
relaxantur fidelium conscientiae, et frangitur nervus ecclesiasticae disciI)linae. 
Et statim enumerat multos casus particulares satis scandalosoR, quibus 
enumeratis tandem numero 331. sic concludit: quare haec doctrina Probabi- 
listarum videtur fovere quandam libertatem conscientiae; ac proinde magnopere 
illdigere dextera Dei et BeatiRsimi Romani Pontificis provisione, ne venenUlH 
iam plus nimis dilatatum amplius serpat. Et quamvis hic auctor excesserit 
in rigore, quatenus ad usum licitum opinionis minus tutae videtur exigere, 
quod iIla sit moraliter certa, nihilominus quatenus docet ad securitatem con- 
scientiae non sufficere opinionem minus probabilem et minus tutam in occurRU 
tutiOlis et operanti ipsi probabilioris, 
eu verisimilioris; validis
dUla conficit 
argmnellta ex utroque iure. Et ideo numero 284. merito pronunciavit: Sive 
:-:umatur probabilitas ex l)rincipio extrinseco auctoritatis, sive ex principiis 
intrillsecis rationis, semper opinio probaùilior, quae pluribus nititur auctoriùus, 
aut validioribus fundamentis, absorbct, confundit ac ùestruit minus probabilem, 
qnae pauciores haùet auctores aut leviora motiva, et in occursu probabilioris 
stantis pro }n.aecepto Opillio favens libertati non est probabilis sed rel)1'o- 
babilis. 
Ex his omnibus constat, maxime expedire Societati, ut prodeat in lncem 
tractatus Praepositi Generalis, in quo ex professo impugnatur illud lu.incipium 
recentium Probabili
tarum et acceptum in secnndo sensu, et ostenditur illuel 
nec a P. Suarez liee a multis aliis auctoribus Classicis Societatis ùcfendi in 
eo sensu sed in alio longe diverso. 


15. 


Observationes 


in librtull, cui titulns: COlltroversia theologica tripartita acadeJuicae 
disputationi subjecta de recto usn OI1ÏlliolllUll prohahiliuln. Autore 
P. Christuphoro Rassler etc. 


I n d e x. 
Inhaltt-;allgabc eillcr Vertheidigullg des Buchs des Generals gegen die 
.A.ngrifie des Jesuiten Rasí.der in Dillingen. 
Observatio 1. SCOPUlU autoris esse, directe et ex prot'e:.;so impugnarc 
H. P. N. Praepositum Generalem, quod quidem sille ulla ratione solida, sed 
}10n sine magna Ïrreverentia et vana jactantia praestat. 
Obs, 2. Autor contra certissima tbeologiae dogmata statuit universaliter, 



'" 


91 


actLlIll illum esse honestum, qui est cOllformis ultimo dictamilli conscientiae 
asscrellti, ipsum esse lwnestum. 
Obs. 3. Autorem negare, peccatum posse committi ab eo, qui per igno- 
. rantiam et errorem culpabilem non cognoscit actu vel non advertit, se peccare, 
(1 lUte est doctrina erronea. 
Obs. 4. Quod autor novaro omnino sententiam teneat circa ultimum 
tlictamen conscientiae, ab aliorum omnium theologorum sententia discordantem 
et nullo modo sibi cohaerentem. . 
Obs. 5. Quod autor contra rationem et definitionem pruùentiae ab 
Âristotele traditam doceat, virtutem prudentiae errare posse. 
Obs. 6. Autorem docere errorcm manifestum et valde perniciosum, ùum 
vult licite in praxin posse deduci, quidqui(l licite ab aliquibus theologis docetur 
esse licitum. 
Obs. 7. Quod autor certum et rectum dictamen conscientiae fUlldat supra. 
syllugismum fallacem, quo omnis conscientia erronea et culpabilis simili modo 
formatur. - 
Obso 8. Quod valde infideliter se gerat auctor in referelldis autoriLus 
contrariae sibi sententiae. 
Obs.!). Quam abjecte et contumeliose loquatur ùe autoribus contrariae 
selltentiae, et quam graviter eos infamet; atque illJirecte ctiam ùehonestet 
H. N. Praepositum Gelleralem. 
Obs. 10. Quo(l autor miserabiliter iglloret statum ct sensum lll'aeselltis 
(:ouf,roversiac, dUlll titulo ignorantiac invincibilis vult excusari cum, qui maJitiam 
a.ctus aequo aut magis probabiliter novit quam ejus honestatem. 
Obso 11. Quod autoris doctrina fundameutalis de promulgatiolle et vi 
legum abh
ta per aequalem aut minorem opinionum probahilitatem sit certu 
falsa et absurda. 
Obs. 12. Quod autor egregiam Lactalltii doctrinam ita Jepravat, ut 
illtulcrabilem ex ea - errorem cOllcludat. . 
Ob8. 13. Quod autor sinistra sna interpretatiolle del'ravat coelestcm 
tloctrinam N. P. Ignatii de virtute obedientiae. 
Obs. 14. Quod autor exaggerando difficultatem sequenùi opinioIJes pro- 
hahiliores aut tutiores incidit in errorem a sede apostolica jam damnatulll. 
OLs. 15. Quod autor admittens, opilliones a sede apostolica (hunlla tas 
fuil-)
e prius certe proLabilcs, omnem suam de probabilitate tloctrinam pronms 
evertit et improbabilem I'eddit. 
Obs. 16. Quam vana et temeraria sit autoris jactantia, qua suam sen- 
tcutiam omnino certam, contrariam vero improbabilem esse condudit. 


16. 


P. Aegidius Estrix vertheidigt die Doctrin des Gencrals Gonzalez, wcil die 
del' neuen Probabilisten sittengefährlich erscbeint. *) 
ldenl R. P. Aegidius Estrix ut persuaderet, non l'5atis eOll- 
sll]tlnn esse doctrinae de nloribus, si invalescat doctrina asserentiutll, 
licituln esse cuilibet sequi opinionem probabilem lllillUS tutanl, 
favelltem libertati adversus legem, qnanlvis agnoscat, sententiam 
tntiorenl stantenl pro lege adversus libertatem esse alltoritate 
ac ratione magis verisin1Îlenl seu magis COllll11Unelll il1tersapientes 
luagisqne fundata111, illaln ex suo sensu expressanl et descriptanl 
1.eliquit, ut sequitur. 
*) Cf. page 51 et seq. 



92 


Homo l)CUlll timens et non tam docto .quam hOBU pracditus inteHcctu 
illvitatur ad ineundum contractum, qui ipsi est sU
l'ectus de vitio usurae aut 
simoniae. De hoc igitur inquirit pro captu suo expenùens momenta rationum 
ut potest et consulens doctores. Consultor comperit, multo plures damnarc 
contractum, et horum rationes videntur ipsi fortiores. Judicat igitur et il'se, 
contractum esse simoniacum aut usurarinm, acleoque renuit contrabel'el'e. 
Theologus bellignus ipsi dicit: quid times? an nescis, septem esse doctorum 
opinionem, quod contractus non sit simoniacus? 8cio, in quit ilIe, sed vigillti 
doctores dicunt, esse simoniacum, et horum rationes lllihi videntur esse 
valiùiores. 
Nihil refert, ait theologus, licct tibi sequi opinionem minus probabilcm. 
Ait ilIe: et.iamne opinionem quam juclico falsam? Etiam, inquit theologus, 
modo nitaris probabilitate opinionis contrariae qualllvis minore. 
Egone, inquit HIe, ut ineam contractum, quem juùico simoniacum? Non 
est, cur time as, ait theologus, quia tuum iliud principium nascitur ex principiis 
directis de contractu secundum se cum quo bene consistit aliuù judicium ex 
principiis reflexis de licito contractu, ut substat probabilitati quantumvis 
minori. Ille vero: ego reflexiones illas non novi neque curo nosse; nimis 
certum habeo, non esse ll1ihi Iicitum contractum, quem judico esse simoniacum. 
Age, age, in quit theologus, eximam omnem scrupulum. 
Hiud tuum judicium, cum sit opinativum, est tibi liberum. IIIUll igitur 
suspende tantisper, dum absolveris contractum. Seù ilIe: quacso, quid hoc Ine 
juvabit, si rationem et auctoritatcm pro simoni a contractus clare viùeam 
praevalere? Ad l;aec theologus: ad plellam, ait, securitatem tantisper ctiam 
animum averte a consideratione istius rationis et auctoritatis, intentu8 in solam 
probabilitatem opinionis contrariae, quid facilius? 
Abrumpo hoc filum, ne satyra scripta videatur. Verum sic res est, si 
objiciatur oculis sine fuco. .Addo, hanc sententiam benignam esse velut allimam 
quamùam omnimll opinionum Iaxarum, quae hactenus tolerantur. Rae sine 
illa nl)n Inagnopere nocerent in praxi; nulli enim auderent uti in praxi, nisi 
qui judicarent esse veras, qui essent pauci. At animatae anima ilIa expeditae 
sunt ad praxin, etiam apud illos, qui judicant esse falsas. 
Ad haec operae pretium sit, articulo damnato de licito usu probahilitatis 
quantumvis tenuis pro libertate contra legem juxta poni articulum sententiae 
bellignae de Iicito usn probabilitatis minoris 1)1'0 libertate contra legem; ubi 
cum netlue detcrminatur lleque modus apparet, quo detenninari l)ûssit gradus 
minoris probabilitatis, in quo sistendum sit, via apparct pracceps ad IHobabi- 
.litatem quantum vis tenucm, 


17. 


Del' P. Sccl'etär del' Gesellschaft sucht ùurch verschiedclle Griilldc die 
Ordens - Assistellten fÜl. die Verötl'cl1tlichung del:) Gonzalez'schen Buchs umzu- 
stimmen. Gegcnbemerkungen dazu. 


Auctor est Assistentibus Patel' Secretarius componendae quoquo modo 
controversiae ùe lihro Rev. Patris Xostri Generalis, dum ipsi eam domi com- 
ponamus illque brevi. Rationum, quas ille scripto exposuit, haec summa cst. 

parsam ait late famam Patrem Gellcralem scripsisse librum, imo et 
impressisse, all coërcendam soeietatis in lllorali l10ctrina laxitatem; editioni 
autem hujus Iibri societatem sese vehemcnter òpponere, implorata etiam summi 
pontificis auctoritate. Hanc nobis famam adlnodum esse probrosam. Nam quod 
f30cietas librum illum adeo aversetur, tantoque conatu suppressum velit, id 



93 


vulgo sic accipi, ut. a
gument
m millImc rlubium, Jesu
taH nimiH qu.am a!n
nte
 
ac tenaces esse laXlOrIS t1octrmae. Porro ex hac hommum de nobIS eXlStllna- 
tiOllC, praeterq,!am quo.ll ipsa per s; v
ltle i
non
iniosa sit, maj01:is inSlll?Cr 
iO'nomilliac penculum ImpenL1ere. Etemm pnmanos quosdam hUJus CUrIae 
,:iros in cam aclduci opinionem, fortioribus aliunde remediis esse opus all COlU- 
pescendam nostram in opinando laxitatem, quando il1ud respuimus remedium 
([Una praepo
itus G
n
ralis pa
'averat. 
eque vero quidqua
 esse p
onius (juam 
ut 110C strepItu qUIspiam excItatus IaXlOra quaedam doctrmae capIta excerpat 
e nostrorum libris, deferatque ad sacram inquisitionem. Quin et pericululll 
esse, ne quis omnino earn ipsam doctrinarn, quam nos impugnari a P. General(' 
tam impatienter ferimus, ad sacrum illutl tribunal deferat, yelut immodicae 
laxitatis ream. ld autem si fiat (et forte jam factum ab a1iquo, sic enim ft
rt. 
rumor), non utique tam tut!1 nostra omnia censeri debere, ut metuenda non 
sit gravis aliqua censur3. Si quid igitur in Bostra sit potestate, quo ina de 
nobis fama restingui et imminentibus pericuJis occurri queat, non icl utique 
I praetermittendum. Nullum autem promtius esse remedium quam ut liber P. 
Generalis sinatur prodire in lucem, non quidem uti primo impressus fuit, sed 
emendatus atque ab ipsis assistentibus recognitus. Quod consilium ut P. Ge- 
neralis quoque amplectatur, omnem suam operam spondet P. Secretarius, sperat- 
que, hoc pacto rem totam facile carnplanatum iri. 
1) Habent sane PP. .dssistentes aguntque plurima
 P. Secretario gratias 
})1"0 tam pio tamque sollicito studio; ac ipsi quoque nil cupiunt magis quam 
ut finis c1emum sit Imjus controversiae, quae toto jam anuo et amplius P. Ge- 
neralern tenuit occupatum, quaeque Åssistentibus negotium facessivit lnug-e 
molestissimum, quae demum tot in urbe ac alihi excitavit serrnones, ut jam 
fabula simus. 
2) Non est tamen, cur Âssistentes paeniteat, intercessisse, ne liber ille in 
lucem procliret. Nam erat is profecto ejusmodi, ut intolerabile societati prac- 
judicium fuisset pariturus. Qua de re, utpote nimis otliosa, non libet plura 
dicere, cum praesertim PP. Assistentes sibi perslladeant, canùem esse P. Secre- 
tarii hac quidem in parte selltcntiam. 
3) Est etiam cur ipse sibi gratuletur P. Generalis, librUlIl ilIum fuisse 
suppressum. Quamquam enim grave ipsi sit, ope ram in eo al1ornando perdidisse, 
multo graviores ipsi molestias liber ipse fuerat creaturus, si, ut erat impressns, 
ita exisset in publicum. 
4) Nunc quitlem spes fit emendawli libri, nova cura novoque adhibito 
studio; at enim PP. Âssistentes cluclum peroptant, ut P. Generalis eo lab ore 
sit libel'. quem libris adornandis impendit, studiaque sua et CUI'as omnes all 
gubernationem conyertat. QU(ld proprium ipsins est munus, idque per se adeo 
plenum laboris, ut totum sibi hominem, etiam expertissimum, vindicare videatur. 
5) Isturl tamen omittamus in praesens, quando non jam de adornanùo 
novo libro, sed tantum de priori emenùando agitur. Sit ergo haec plane Patri
 
nostri mens, emendare ilIum librum, atque ita emendare, ut nemini porro im- 
probandum putet, nisi qui doctrinam ipsam oderit, quae hoc libro traditur. 
Attamen quam l'ronum est, ut auctor nunc quoque aliqua vel retineat mordicus 
ex priore libro vel de novo adjiciat, quae jur
 merito improbanda sint, ipsi 
autem proLa omnino videantur ac innocua? Nalll quid, rogo, ei non probulH 
facile videri ac innocuum possit, qui priorem ilIum librum tam confic1enter 
typis mandavit ac tamdiu, tamque ohfir1l1ate, ut is publici juris fleret, per- 
tenclerit? Certe profitetur adhuc, salvam om nino se intactamque velIe substan- 
tiam cloctrinae. Nihil ergo promtius, quam ut aliqua eorUlll, quae dicta vic1ean- 
tur odiosius, ille omnino ad ipsam doctrinae suhstantiam pertinere contendat? 
6) Sed committet denique }ibrum sumll jllllicio Assistentium. Bene est, 

lumne dicis tantum causa iù fiat. Num igitur acquiescet ctiam Åssistentium 
Judicio? Num emendabit, Bum resecahit, quaecunque illi vel omnino resecanl1a 
vel corrigenda judiccnt? l\Iirum, si hop. P. Secretarius speret, utique praeteri- 



94 


. 


tarum rerum non ignarus. Åssistente
 
uidern, si ex praeteritis facienda con- 
jectura sit, non id sibi ausint poIliceri; timent magis, ne, qui praesenti
 COll- 
troversiae finis fore P. Secretario videhatur, plnres cle novo controversias pariat. 
nullum facile hahitllras finem. Atqui tricarum hujmanoùi ad('o illi sunt pcr- 
taesi, ut mirulll videri non clebeat, quod in novas sese tricas incluere pro sna 
in P. Generalenl reverentia reformident. 
7) Quid ergo? an recusant omnino. hunc librum recognoscere utut enwn- 
datum ab auctore ac porro etialll emendandum? 
Iinime vero; quin haec ip
o- 
rum sententia semper fuit, ut aliorul11 sic ipsius quoque praepositi Gpnerali
 
lucubrationes domi olllnino recognoscendas esse, nec nisi approbatae fuerint, 
praelo debere cOlllmitti, atque hujus rei vel maxime memorem esse cupiunt P. 
Generalem. Quocl igitur Assistentes nunc flagitallt, istwl olllnino est, ut de 
hoc libro non dimidiatum nec uIlo modo rcstrictum, sed plenum ac liberum 
censoribus relil1quatur judicium, quemadmodum res ipsa postulate Integrum scilicet 
censoribus sit oportet, non modo hic illic aliqua emoUire. aliqua corrigere,a1iqua 
l'esecare, sed etiam de opere universo ferre sententiam, sitne omnino tale, ut in 
lucem emitti citra gran' inc0111modulll po
sit. Nam interdum, quod omnes 
facile agnoscunt, lIon expe(1it, librum aliquem, utcunqne alias enwndatum, pro- 
dire in lucem, quod vel auctori vel temlJori vel ipsius rei publicae aut cerh'" 
societatis nORbae rationibus non conyeniat. Atque istucl nimirum est, de quo 
})otissimum judicare Assistentes debeant; nam de doctrina facile possunt ferre 
judicium ordinarii revisores, qui ad hoc ipsum sunt constituti. 
8) Porro Assistentes (nihil cnim dissimulanduru) non modo improbant 
multa in hoc libro (qualis scilicet ille prodiit e DiHingano praelo), sefl ipsmn 
omnino libl'um, resectis etiam quae maxime odiosa sunt. p, Generali haudqua- 
quam judicant convenire. Ac HIe quidem Dillinganus liber tot in rebus lJcccat, 
ut neque. si privati esset auctoris, nedum ips ius praepositi Generalis, tolerari 
posset. Recoctm; autelll probe ac reformatus evadet fortasse talis, ut, si a 
privato quopiam scriptore nostro e
sct profectus, probari posset, non tamen ut 
deceat praepositnm Generalem. 
9) Agitur niminun de licito illicitnve usu opinionis lninus probabilis; 
qua de re cum acl'is maxime ac vehemens inter theologos hac tempestate con- 
tentio sit, certe praeposito nostro Generali non convenit, de tam litigioso 
tamque inyidioso argunlento quidquam edere in publicum. Extra arenam con- 
sistere illum c1ecet, non parti sese alteri palam arljungere, cumque altera cer- 
tamen suscipere. Quare tametsi pro benigniore sententia, quae inter nostros 
longe communior est, non adversus illam pugnare ipsi animus esset, ne istud 
quidem Assistentibus probaretur. 
10) Quis autem non improbet multo magis, imo cui non prorsus abhor- 
rens videatur, praepositum 
ocietatis Generalem eclito in pubJicum libro ad- 
versus earn depugnare doctl'inam, ealn insectari ac quantum in ipso est, pes- 
sUIDllare, quae a pra.ecipuis quibm-ìque (De
unt caetel'a). 


18. 


Schreiben der Secretarie der Gesellschaft in Rom in ver
chiedene Pro- 
vinzen über den Stand der Angelcgenheit: Verhandlung del' Congregation 
der Inquisition darüber; das Buch wird in Folge dessen deIn Papste vorgeleg't 
und diesel' ernennt llrei Jesuiten zu Censoren desselben. *) 


*) Die Schl'eiben zeigen einige Varianten auf. Del' Druck i
t nach dem 
volJständi
sten Exemplare gegeben. 


. 



95 


Status controvpn:iae domesticae inter summa capita 110C loco e
t. Circa 
festum s. Johanni
 Baptistae 24. Jun. 16f13 in qua,lam congregatione s. officii, 
cum ageretur de quadam tloctrina theologica liberiore, illustrissimus Dom. 
Assessor. cum iJ ita incideret, forte verbo mentionem fecit de lihro Generalis 
Societatis. Ibi vero quasi communi inspiratione sine alia tractandae rei pro- 
]Jositione omnium ad unml1 usque vox audita est, pr
mum detestantium rem 

candalosanl in facie curiae rOIllanae, ipsiu8que ecdesiae, turn vero exclaman- 
tium, faciendam ('Ese repraesentationcm summo pontifici nomine totius congre- 
gationis sanctae Inquisitionis de tanta rei indignitate, qua tanto tempore sup- 
primeretur liber argumenti pii et sancti script.ique ad mentem supcl'iorum 
11ontificum, quos studuisse constaret restringendae theologiae morali. Haec 
fuit omnium sententia, quasi per in
pirationem supernaturalem, non expectato 
ordine sufrragiorum, expressaque verbi
 tam fortilJus et abundantibus, ut vcrear 
mihi non habcndam fidem, si, quae audivi de hie:;, cxprimam singula, ita ut 
quidam ex illis Cardinalibus dixerit postea, sibi rem visam 
imilem miraculo. 

ec mora; die proximo sequenti illustriss. Dom. .Assessor nomine ejusdem sacrae 
congregation is repraesentatiolleUl il]am fecit SUllllllO pontifici, cui seu fortuito, 
seu ex destinato interfuit Em. Card. Spada: uterque vero locutus est tanto 

piritn et tam multis, tam que graviter. ut pontifex denique Dom. Assessori 
mandaverit, librum ad se afl"erendulll, ut censoribus a se designatis tradatur. 
.dd hujus propositi cOllfirmationem subsecuti Bunt et alii aliquot Can1inales 
rjusdem sacrae congregation is, nee minus efficaciter locuti suut singuli. Quam 
1ll0X igitur monitus et jUSSL1S est P. Generalis a Dom. Åsses
ore, ut librum ad 
eam formam redactum, in qua eum recuc1i optaret, ad se afferret. Obsecutus 
est P. Generalis; qua occasione et sollicitus fuit, ut liber daretur potius exa- 
minandus censoribus ex Societate deligendis quam aliis. Con
ilium hoc non 
yall1e probabatur. Cum tamen urgeret P. Generalis tamquam neces
arium 
honori societatis, jussus est aDorn. Assessore, scripto exhibere nomina illorum, 
quos ad examen libri juc1icaret idoneos de societate viros doctos etc. Scripto 
nominavit p. Generalis non paucos; librum vero tletulit ad summum pontificem 
Dom. Åssessor. Paucis post diebus P. Generalis convenit summum pontific em 
daturus novissima documenta de statu missionis Sinensis ex recentissimis literis 
de China allatis via ::\Ioscoviae. Gratissima ha
c fuerunt pontifici, atque hac 
occasione significavit benigne P. Gellerali, se jam designasse tres revisores ex 
Societate ex illis, quos P. N. Generalis proposuerat. De eis omnibus certum 
est hactenus. Caetera expectantur bene. 


19. 



r. Diaz i
 Rom setzt den P. General von der l\Iissstimmung über sein 
Bucll III Kenntmss und sucht ihn von der VeröffentlichunO' desselben ahzu- 
hringen. ð 


Rev. P. Generale, y HIUY An1ico Inio. 


.Aunque lleseava no molestar a v. R. con cart as mientras durasse e1 
tiempo de la recreazion y quietud, que deseo goze V. l
. en esta ausencia di 
noma, con muy perfecta saInd; con todo esto la fidelidad, venerazion affecto 
y obligazi.on que profetto a V. R. no me pm'mite 10 dilare: especial mente 
quando VIVO seguro de que la exþerienza pueùe aver dado testimonio a V. R. 
de que el.ltre sus hijos no tiene alguno que de sea con mas amor sus aciertos 
y la glona de su .governo para con Dios y las criaturas. 



96 


Da me motivo vara eRcrivir esta a V. R. e1 aver sabillo estas dias del 
lugar en que hazen sus congressos los parciales (Ie Jansenistas, que entre ellos 
se tiene per evidente que el trattado de Y. n. contra los Proùabilistas se està 
ya estampando. Y como conosco queden saber si V. R. (lara ya la licencia para 
hazerlo imprimir fuer de RlÌma, entrant en gravissimo cuidallo con este î.lviso, 
Ri V. fl.. no me hubiera dado pala.bra en la ultissima occasion, que nos vimos, 
de que me favoreceria con ùarmele a vel', antes de mandarlc imprimir. Con 
todo esto, aviendo visto a V. H. tan empeñaLlo en publicarle (aunque antes de 
ReI' Generale y recien .elegido, Ine asseguro muchas vezcs no qucria solicitar 
otra t;c,sa sino hazer vel' ;al munùo con cscritos de sugetos particolares qne en 
RU Heligion ay'libertad para defenùer y enseñar una y otra opinion) he entraao 
en gravissimo cuidado y en no poco dolor de saber que 10s mislllos del con- 
gresso esperan vel' presto canonizaùas con la autoriJad J.e un Generale de la 
Complt. las ma1edicencias que de un siglio en esta parte espargen en libros y 
libeUos famosof 
ontra los varones mas illustres que ha dado it la Iglesia la 
l'nisma Compa. J.VS emulos de su gloria y aplausos. Lo qual dicen abrirà puerta 
1mra que venga otro Generale que reprueve 10 que estos IIIismos varones han 
cscrito y enseñaLlo en la materia de gracia y libre albedrio: 0 pOl' 10 menos 
dad, lugar para que se crea que erraron en aquellas dotrinas; come V. R. 
haze ver se engaíìaron en el punto de las probabilidadcs. 
He este congresso en que sabe V. R cntran algunos franceses, echat10s 
de Francia 1)01' sus pechas de Jansenismo, ha passado la notizia a otros fran- 
ceses, emulos 0 enemigos del credito de V. R. los quales 10 han echo peuetrar 
a los Italianos y quiza Tudescos, de su aderencia, entre quienes está muy 
celebrada la resoluzion porque se prometen que será bastante para que de todas 
las Provincias de las naziones vengan clamores a los P. P. Assistentes contra 
V. R, lisongeandose los franceses al mismo tiempo COlI y'ue no 108 faltará 
modo de desacreditar 108 escritos de V. R. pOl' el S. Officio: y sobre esto he 
sabido mas individualidades pOl' otra parte que comunicaré a V. R. a lJoca 
pOl' no poderse fiar a la pluma. 
ToLlo esto unillo con el conocimento que tengo de 10 que gana el comun 
enemigo en las Religiones quando tiene motivos con que dar buen color y 
pretexto alas irreverencias, quexas y conspiraciones de los discontentos, aun- 
que no creo Ie aya de scrivir para perturbar una Religion tan santa como la 
de V. R, me ha echo entrar en summo deseo de poder (aunque fuera a costa 
de la sangre de mis venas) lùgrar de V. R. la suspension de la impression de 
este Tratado; si es que Ie tiene ya mandado imprimir. Y ansi supplico a V. R. 
crea a mi buen affecto, no inspirado, no solicitado de alguno de sus subditos, 
sino moviclo unicamente de las amdas de impedir los desconciertos que conozco 
han de resultar de semexante impression. Y si quiere que salga a luz, dè onlen 
se publique dcbaxo del nombre de algun particolare cuyas palabras y razone
, 
aunque se entiendan mal, no den la autoridad contra la Llotrina de 10s escri- 
tores insig-nes de la Compa. que daran las de V. R. espccialmente quando pOl' 
ser Generale y Padre de eUa, se allaran precitados sUs hixos 0 a di'3simular, 
con grande perdicion de sus l\Iaestros y Escritores, pOl' no of en del' a su Prelado; 
o a procurar que V. R. no tenga autoridad que los precise a esto respeto; 
o a otro pellaI' pOl' todo, pOl' los medios qne la probabilidad misma los sugerirá 
icirca, y expt'dientes. Lo qual todo encierra los inconventes que yo no quisiera 
vel' en el Generalato del primer Generale español que suceùio a los tres insig- 
nes que nostra Nazion ha dado a la Compa. V. H. úondenaní de ligero estos 
mil rezelos: pero serè:Í pOl'que no ha vido como yo, 10 que pOl' este solo motivo 
temian de hazerlo Generale los mas amalltes del bien de la COlnpa. y del decoro 
de V. R.; y porque no oye presclltcmente 10 que se discurre entre los poco 
afi'cctos a su nazion y enemigos de la dotrina de la Religion a la qual no 

on.ci
iavd. 11luclJos affectos el vel', que su cabeza se empeña en el assunto per- 
JudIcIal al decoro de los escritores de los demas que contiene pI tratado contra 



97 


lo
 Probabilistos. Yo puec10 l1ablar de la mia: J delo que hr vido a V. n. 
en los discursos y purdo comprender del resumen del tratado que V. R- me 
clio de su l,ropria mano quando salì eli' Salamanca, puede assegural. avrIL pocos 
hombres doctos en ella que no sientan ullicamrllte 1>01' el honor ùe sus ESCl'i- 
tores el que V. R.. dí armas a los enemigos de 10s Regulares para- que hazan 
creer a1 mUlldo que nostros libros y c10trillas son t.::ausa de la disciplina ecclcs. 
('11 la Iglesia. Como frequentemente habiamos escrito en sus libros. 
No dexo de hazerme cargo de la providencia que pudo texer e] a1tissimo pn 
hazer Generale a V. R. con ilusion, 0 acertamos en hazer creer a todos que 
V. TI. no pensaria en sacar la cara a tales empf'ños; y que convenia su eleccion 
para otros effectos de la prO\Tidellcia muy mas altos y convenientes a su Religion 
(lue 
-a Lemos vis to questos en execuzion. Pero se V. R. illsiste en creer entre 
1m; flrmas tubo Dios tambien el de darle ocasion de hazer vel' al mundo que 
no era la Compa la sequela de la opinion de los Probabilistos, tambiell se 
pOllní effectual' este, con una exortazion Pastoral, conferida con sus .Åssistcnies 
y mandada pOl' toda la Religion en que persuada a sus subditos cooperen con 
rsrritos publicos a quP el mundo esté en la intelligencia que V. R.. ùessea. Y sino 
(!ui!;;Ïerpn cooperar y dar credito alas persuasiones podrà V. R. valerse de los quP 
son cle su dictamen y aderentes a su zelo, para que su tratado, y los que rHos 
psrriviereu, salgan a luz en su Generalado, debaxo de sus nom bres y en el tl\' 
V. R. Imrque no avrá Dos ligado los effect os de su providencia al medio uniro 
IIp q . . . sea el nombre de V. R. el que aya de salir a la paiestra cOlltr
 los pro- 
hal)ilistos 0 desellgañar al mundo delo que imputa falsamente a su Rp1igion. 
El Illwo Samaniego a que r. R. tanto venera, mientras no fue Generale 
e
('riyio y estampó a favor de la Ven. l\Ire de Agreda: pero despues (annque 
PRtava intëressado su honor per muc110s razones en aqueUa causa) no huho 
cluien Imdiesse vencerlo a tomar la 1)luma a favor de ella. Porque ni a Ia
 
ob1igaciones del oft'icio queria catar aquel tiempo, ni a la representacion de su 
n- 
vrrioridad que ria poner en riesgo de menoscabo de algun respeto. No quicro 
a1egar expmplos de Prplados y Pastores en quienes resplandecio la l)ruùencia qUt' 
imitÚ el Sor Samaniego; ni ]OS de aquellos que han padecido grandes trava
os 
.r triLulaziones pOl' no aver abundado en ella: porque escribo, a quien venero pOl' 
maestro en todo. Pero puedo assegurar a V. R. que la suplica que Ie hazo cs 
conforme al dictamen de quantoH quieren bien a V. R. y oyen hablar ùe esta materia 
y estoy cierto de que no me acompaÜará en ella alguno de los que miran con 
Ile
afecto sus operaciones; pOI-que quiza quisieran ya vel' esta resoluzion effec- 
t
1ac1a, para desaprobar con ella otras que no pueden accreditar de repr('hen- 
Rlble
. S
rva se pues V. It de nos dades este gusto: y de escusar ùe 1a 
mortrficaclOn y pella que esto ocassionará a los que procuran su mayor acÏrrto 
y al
lan su gloria con amor sincero y sin mezcla de empeño de ùictamen y (1e 
(lntnn.a, con?o creo la tienen algun.os, a quienes presumo d,t fé V. R. en estas 
matenas. ìo me lamentaré del pdrc Alfaro hasto el fin de mi vida porque 
no me ayuda en elIas; y })orque no vivo a Roma para dar alivio a Y. "R. sino 
para meterle en controversas con Italianos; y cooperar a esta que pucar 
l,oner en fueg-o 
 toda la Religion: que sé con evidencia ha de rescrivir estc 
tra
ado con el dISgUStO, que no Ie dieran mil escritores de fuera, que se con- 
gerl
rall . en reprobar .las .doctrinas de sus escritores. Para la qual no llamo por 
teshmomo a la. . expenencIa; porqne espero en el Sor ha de illuminar a V. It 
para que nos 
lbre de ella: pero tengo los evidentes moth"os, pue propondré 
a V. R. a 1a 
lsta; los q uales son todos de yerdarl solida, aunque se snpongo 
1a razon de
 dIctamen de Y. R. en que no quiero discurrir_ SUl)lico a V. R. dis- 
culpe en ml atfecto torlas estas expressiones y las favorezca con aarme algonna 
esperanza de que mandar
í susp('nder la impression hasta que nos veamos; 
Hlll'ntras quedo a la obelIa de V. n. con el rem1imiento quando deseo para quanto 
7 



98 


sea de su ägrada En d divino me gllc cl Altissimo a v. n. m. n. como drssro. 
noma y Otto Lre 25 at' 1 fì
 1. 
Rrv. P. Gpucra]p 


n. L m. de V. R. su mas fie] siervo 
y rr'IHlillo .Cappl1all Fr. Franc. Diaz 
(Ie s. nOlW,v('nturn.. 


20. 


P. Benedikt Painter an den Assistenten P. EuseLius Tru('h
ess: drr l\la- 
g-ister s. Palatii haLe ihll Leauftragt, da:-; Buch des Generals an ihn Zll schick en ; 
auch Eus. 'TruchRess haLe von ihm dip Zusendung del' ganzen Auflagr in klei- 
nen Kisten verlangt. Dies sei tlnpractisch und er erwarte neue Anweisul1g- 
del' Åssistenten. 


Rev. in Christo Pater! Accepi 25. April. datas. P. V. jam Linis litcris 
me visit, ut signiticem, per quem mandatum S. Sanctitatis de liLro TIomam 
mittendo ad l\Iagistrum sacri palatii mihi innotuerit. Respondeo hac posta in 
haec verba: 
l\Iandatum Sanctissimi innotuit mihi ipsius magistri auctoritatr, qui cnm 
rescriberem; dandum a me religiose executioni, quod jussus essem, respoJHlit 
22. April. faciendam a se quamprimum certiorem S. Sanctitatem de religio
m 
promptitudine ad obeùiendum. Hoc ad verbum. Vereor autem, ut hac respon- 

done contentus sit P. V., sed velit exprimi nomen, cum dicat, sua interesse 
it! rescire. Gratum proin fecerit P. V., si statim sugg-esserit, quid porro respon- 
dendum, si ultra viserit. 
De conjunctione officiorum secretarii et monitoris quid sentiam scriLo 
pariter hodie ad V. P. et significo, vereri me, ne illlle incommoda, motus et 
suspiciones oriantur, ad nihil aliud valiturae quam ut invidia confletur tam 
ipsi P. V. quam Patri Secretario, cum in tanta hominum praestantium copia 
nulla ejus conjunctionis appareat necessitas. 
De libro Dillingano nuper scripsi, P. V. expetere, ut ad se omnia ej us 
exempla mittantur, idque ex concessione primi pontificii ministri. Cum autem 
postularet, ut id fieret parvis in cistu1is, rescripsi, id nullo modo suadendum, 
cum periculum subeatur amissionis longe majus qualn si ill majoribus trans- 
ferantur. Nullum ad hoc hucusque responsum accepi, etsi addidissem, nihil a 
me missum iri, donee significaret, quid fieri vellet. l\1issionem ego facile diffe- 
ram in longius, sed dubium nullum mihi est, advertere P. V., studiose a nobis 
moras trahi. Exemplaria omnia sunt adhuc Dillingae, curabo juxta consilium 
P. V., lente ea transferri Monachium, ut primum responsul11 accepero a P. V. 

Iissio ipsa Romam differetur, usquedum a P. Y. et reliquis P. P. Assitentibus 
aliud nuntietur, quidquid demum alius quiscunque interea forte scriba. 
l\1iror, si P. l\lenegati vidit librum praefatum. Credam, a. P. Rectore 
Dillingano, antequam fleret prohibitio evulgationis, communic&tum P. Jacobo 
Willi, et ab hoc confessario Imperatoris, quocum P. 'Villius forsitan commer- 
cium habet literarum. Suspicio haec est mea, nam cle veritate non constat. 
Commendo me demisse in s. sacrificia. 
Bruntruti 22. April. 1692. 


P. V. 


servus in Christo 
Benedictus Painter.. 



99 


21. 


P. Paul Segneri, Prediger des Papstes, råth aufs eindringlichste clem Ge- 
neral von der VeriHfentliclmug Reines Buches ab: er :;;teUe Rich dadurch auf 
Sf'ite der Geguer del' Gesellschaft, namentlieh f1cr Janscnisten, welche diesel he 
Wf'g'en ihrer vorgeùlichen laxen :Moral angreifen. 
Pro certo habeat Vestra Paternitas, nosse me, quantum eidem obstrictum 
me teneat amor, quo me (non nimium dico) etiam prae reliquis est prosecuta. 
Sed hoc ipsum facit, nt eo strictius judicem debitum meum, verum me eidem 
servurn opere commonstrandi; idque occasione scriptorum illorum de sententia 
IH'obabili, quae mihi legenda tradidit. 
Supplex Paternitatem Vest ram rogo, per viscera Jesu Christi, velit dese- 
rere quod fovet propositum edendi librum hune de hac quaestione. EvidenR 
enim mihi est, propositum ejusmodi in maximum praejudicium cessurum aut 
Paternitati Vestrae, aut Religioni, aut id quod est verisimilius, utrique, atqUl> 
adeo mihi est evidens, ut non raro ad optandam mibimet mortem Silll pro- 
gressus, nc malis, quae inde praevideo oritura, sim superstes. 
Vestra Paternitas opponit librum lmne eum in finem, ut sit ille repagu- 
lum laxitati nostrorum authorum in doctrinis moralibus. Igitur hoc ipso 
Yestra Paterllitas jam desiit esse noster Pater. Adjungit se partibus nostrorum 
advt'rsariorum, fit aecusator noster, admittendo tanquam veram laxitatem iHam 
(luae si bene examinetur, calumnia mera est a Jansenistis nobis aït'ricta, ahlue' 
ab aliis, qui cum illis saltem in odio adversus nos conspirant. Atque hinc 
qUiH satis eXI)licet
 quantopere l)er hoc Vestra Paternitas alienatura sit totins 
religionis?- Et en praejudicium etiam ipsummet Paternitati Vestrae maJ]ifestum. 
(luì enim gubarnare queat ut Pater, postquam penliderit amorem filiorum? 
N"ostra religio nunquam l'erferre potuit ab adversa.riis accusationem Imllc 
(n'empe laxitatis), id quod colligitur -ex libris ad bane amoliendam mox in lucem 
cditis. Cogitet jam, an illam perlatura sit ab ipso Patre suo. Conspirahnnt 
filii omnes, aut vix non omnes ad funLlendas contra Paternitatem Vestram 
(luerelas, nec ipsa impedire eos poterit. 
Audio ego jam id, quod nimium jam contra Paternitatem Vestram per- 
crebrescitur adeo, ut et plaustra querelarum de partialitate nationali et simi- 
libus effundantur, quae quidemail rem non faciunt, attamen facile profecto 
c"\:cil'iuntur tarn quam verae a cordibus ofi'ensis in praesenti rerum statu. 1\011 
þauci Jesuitarum prompti sunt ad evulgandas inter externos, quibuscum agunt, 
I diss
nsiones, domi gliscentes. .Atque hinc in pltuibus jam aulis Romae c1is- 
curntur de discordia, orta occasione hujus libri inter Paternitatem Vestram 
pt nos filios suos. Qui amat societatem, ut illam defendat, accusat Vestram 
Paternitatem; qui illam odio habet, defenl1it Paternitatem Vestram, ut illam 
proscindat. 
I!1tel'im plus famae, ni fallor, perderc his in confabulationibus poterit 
Patermtas Vestra quam Religio, cum 0 b hoc sapiens et affectu sinistro liber 
ac1 hoc concedendum pro nus sit, quod generali nostro aUendendum sit ad regi- 
men, quod tam vastum est, et non ad editionem librorum. 
. Videmus .quanta in acstimatione sit hodie Pater generalis Dominieanorul11. 
qUI n?n attendlt ad typos, sed ad regimen (negozio). Quoproptrr in variis 
negotns cum laude adhibetur, ct clisplicet interea videl'e nostrum Generalem 
totam suam .vim ponere in scholastica, quae hoc tempore Romae parum aeRti- 

at?]', cum 
nte! Ecclesiasticos 1001ge majori in pretio habeatur notitia erudi- 
bOlUS eecleslashcae, canonum, Conciliorum, controversiarum hujus temporis, 
quam theologiae. Audio dixisse Paternitatem Vestram iùeo se factam a Deo Ge- 
neralem, ut 
dat hunc librum. Haec cogitatio est meo judicio subtilissin13 
fraus Daemoms. Namque cum aliquom Deus aliquem ad offic;wl ele,-at, eum 
7* 



100 


in finem elevat, qui proprius est talis officii. Finis aut em GeneraliR est atten- 
dere ad regimen, et non ad typos. 
Jam vero praejudicium (seu damnum) Religionis, quod alterum erat inter 
pracvisa a me mala, manifestissimum est. Quippe si liber hic prodeat in lucem, 
pro certo habeat Paternitas Vestra, omni ex parte Europae impugnatum acritt'r 
iri ab ipsis Jesuitis. Nee cogitet jam Paternitas Yestra posse impedire ipsonnn 
calamos; quia dicent de jure naturae esse servare religionem propriam ab in- 
juria manifestissima, quae per talem librum ipsi infertur, dum supponitur in- 
clinata ad doctrinas laxas. Verum est quidem, quod corpori defendendum :;;it 
caput; seù non jam, dicent illi, eo etiam in casu, quo calJut ex in8tituto in 
eorpus insurgit. Et qualia erunt haec scripta? Heu quae scanclala! vitlrrí' 
armari in Pat rem filios! Ego certe nolitn interesse scenis tam abominamlis 
(Ù. si brutte scene). Via itaque qua incedere Paternitatem Vestram oportet, 
ad satisfaciendum sancto suo zelo in persequenLlo laxitates in doctrinis mora- 
libus, illa est, quae tam serio ipsi monstrata est a Patribus Generalibus 
mis 
tlignis Decessoribus, estque haec.: inculcare scriptoribus, ut non approhent. 
sententias parum probabiles, et mandare liùrorum censoribu
. ut non sinant 
illos edi. Plm'a quam haec adhibere ad nihil servit. 
Nolit cogitare Paternitas Vestra, ill suo se libro consecuturam, ut un- 
({uam damnetur sententia adeo aestÍlnata per tot saecula, qualis est ilia, II u 0 a 
licet sequi aliquando opiniones minus probabiles, ob contrariam 
tam novam, ut nunc primum oriatur. 
'rota curia Romana in negotiis plus quam centenis dirigitur hac sententia 
antiqua, unde ad Imnc condemnanùam opus esset sus deque mundum vertpre. 
Achilles Paternitatis Vestrae est paritas, quam sum it a consultoribus, at 
mnnes dicunt, Vestram Paternitatem ostendere in 'praxi, quod talc argumentulll 
l'aternitatem Vestram non moveat. Atque ut verbis meis fides sit, vocet Pa- 
ternitas Vestra in consilium hoc super negotio non solum Patres Åssistentcs. 
spa omnes professos Collegii Romani. Omnes vel fere omnes Professi l1icent., 
quod male agat edendo in lucem librum Ï1unc. 
Et ipsa niholominus volet ilIum edere? Responùebit Paternitas Yestra 
qnod cognoscat eviùenter, melius esse illum edere. Hoc autem responsulll start' 
non potest sine altissima aestimatione proprli judicii. Hic quippe agitur Je 
op
re quodam prudentiae, quae est de edendo libro, vel de illo non edenùo in 
Incem. Et in hoc, procul dubio, melius vident multi, quam unus 801us, maxin1P 
author libri. Quomodo igitur Paternitas Vestra potest hoc in casu operari :;;e- 
cundum judicium proprium, quod adeo est suspectum? Ipsimet dcin judicamlu1\l 
relinquo Paternitati Vestrae,' quali exemplo esse possit filiis tuis aestimatio tam 
aIta, quam fovet ipsorum Pater de proprio judicio talibus in negotiis, ut jm1i- 
cem se aùeo et simul actorem vel reum (judice e parte) constituat. 
Ultra terminos' ego procul dubio progressus sum hic loquendo. Exist,imo 
pt satis video totum ictui me exposuisse tanta loquendi libertatí'. At vcro, enr 
ego id feci? Feci ut exhibeam Paternitati Vestrae actum fidelitatis fi1iali
, 
filIi forte, forte a nullo alio Ei cxhiberetur. Ego pro studio illo sineero, quo 
Earn prosequor, vellem, ut Paternitas Vestra intclldere posset ad ReginwH emn 
sancta pace, quin involveretur turbis tanti momenti, quae ad nihil l)}'usunt. 
.Tam scriptum satis est ab utraque parte hac ùe materia: plura seribere ai' 
ilIa ad nihil servit, nisi ad excitandam rixam. 
Nostra religio declara.vit se hac in controversia non unam magis quam 
alteram sententiam tanqnam propriam amplecti, juxta decretum hac super re 
factum. Hinc certum est, quod saltem Paternitas Vestra non possit hunc 
lib rum cdere, si ei animus sit, adimplelldi obligationes suas. Quaero enim: 
V cl Paternitas Vestra hac de re librum edere cupit, ut Generalis, vel ut doctor 
privatus? Si ut doctor privatus, ajo, non est hoc ei decori. fl.clillt[uat hoe 
}totius aliis: ipsa attendat ad regimen. Aut cur non accingit se Paternitas 
Yestra ad el1enclos etiam libros de aliis materiis, '1ua]t.s essent de Voto, c1e 



101 


Sacrameutis in gcnere, de Sacramentis in particulari, de horis canonicis ct 
aliae similes? Si ut Generalis: igitur jam ostcllllit, qUOll velit antcsignanullI 
agere pro una potius sententia, quam pro altcra. 
Atque hoc est, quod summopere dolet religio, et sane dolere potest, ùum 
viJct, quod paternitas Vestra velit ostendere mundo si non directe, saltem in- 
directe, quod sententia societatis sit illa, quam tuetur ejus Generalis: CUlU 
tamen Religio declaraverit terminiR tam c1aris, quod non unam potius pra
 
I altera tamquam .pr?IJl'iam assymat.. Atque hoc est opp
ner: se aperte m
Dtl 
illins CongregatlOllls GeneralIs, cm secundum nostrum Jnsbtutum Paternltas 
Vestra pariter tenetur deferre, imo et obedire. Et tam en si omnia alia ah- 
sint, haec Congregatio Generalis ilIa est, cui Paternitas Vestra gratnm debet 
animulJ1, cum Imec illa sit, a qua in Generalem fuit electa. Vide at itaque, 
llUlU fieri potuerit ut Deus Reverentiam Vestram voluerit Generalem ad hunc 
ill finem, ut typis edat ta,]cm librum? . 
Haec mea est opinio (Parere), quam humillime substel'no pedibus Pater- 
nitatis Vestrae, ut illa, si ita visum fuerit, earn cum auctore suo conculcet. 
Attamcn Bonitas singularis Paternitatis Vestrae certe alia sperare me jubet: 
cjuantumvis, antequam mentem meam bane exponerem, memet Deo immolaverim 
ad aram in victimam pro bono publico Paternitatis Vestrae ct HHus religionis, 
cujus jam a 56 annis sum 


tilius indignus 
Paulus Seglleri. 


NB. hoc folium ab ipso autore suo in maHUS traditum cst 
mac Patcrllitati 
(1lf'ltIl'C Patri Thyrso Gonzalez Gcncrali) Dominica infra, Octavam corporis 
Christi )liane, scilicet dic octava Junii 16tt2. 
Did.Ulll cst ejusdem l'atris Scgueri: quod ecclesia Dei all sua lllHl UCLI1l 
tCHll'ora uon halJllcrit haermiÏu magis l>alliatam lluam ProbabiliorislUum. 


22. 
.) 


I'cm Åssistcntcn P. rl\'uch
t!ss wirtl aus Aug-
Lul'p. gcschrichcH: clel' rap
t 
wenle die \Vidersachcr des Gencrals LaId züchtigen 7md des IJetzteren Buch 
auf päpstlichen Befehl er
cheillcll. 


ScriLit 
lius e Boemia, sCl"iptum noma ill haec omuino vcrba. )IetulI, 
ue autore
 hUJus di::;sidii "bald grob einsitzcn'", (luia vellict iBis unum "Pax 
t
cu.m", mule fo.r
e 
1on cogitant, ct faxit Den::;, ut sim falsus yates. P. N. 
BlmlU
ll se ]lU1!llhant ,:"olcndo priu::; consensulIl habere suorum AssistentiulIl in 
re t
h, quaI
l Ipse nul
l negat e suis subdith
; sed videbit n. V., Lrevi liLruHl 
proc1lturum JUSSU pontlficis, et fors adhuc ante congregationem procuratorum. 
Hoc atl verbum. 
J\Jl acccI)it U. V. duo::; iasciculo::; qui minol'c sigiHo crant muniti; 110n 
I)otui cognoscere ill::;a sigilla. ' 
COllllllcudo me dcmisse iu s. 8acrificia. 


Augustae 2
. :ßlaji 1693. 
SCl'VUS in Christo 
Bcnedictus Paintncr. 


.) Del' Ab8chnitt eines Briefes an den Assistcnten P. Euscb. Truchsc::;s. 



.. 


lO
 


23. 


1\lemoriale 

ladrjd 


presentatu al l
è Uattulicu tIa" I:)(t(lt.i 

upl'a rarlitre (leI l>. 
'ltyrso (jonzalez, 
Generale di COlllpagnia.. 


tli 


Dcr l'rovindal yon Toledo reicllt ùeÜn KÖllig VOl) Sl'anien im Auftragc 
ller 5 Assisielltcu ciu l\lemoriale wegen Ausweisung des spani
chcn rrocurators 
J'. Caneda aus J:{om eÏu. Aus dem 'Y ortlaute des DCCl.ets des IGinigs zu G nnsten 
des Gcuerals t c1as angeführt wird, orgebe sich, tlas
 or ganz falsch infonnirt 
sei. Ausführliche Erzählung do Entstchung unel Entwicklung del' Controverse 
Ü Ler das BucL des Generals. Daraus ergcbo sich, das::; die Assistonten die 
gch
issige Censur, als verfolgten sie den General, nicht verdienen, viehnehr 
treffe der Vorwurf den Gcneral; auch sei es Verlemndung. dass der General 
aJs Spanier verfolgt werde. Vertheidigung des aus Rom verbannten 1'. Caneda 
unel cler AssistentcIl. Der KÖnig sei auch darin falsch berichtct, class die Gc- 
scllscbaft den General absetzen oder eincn Generalvicar ernennen wollc, sowie, 
tlass das Buch des Generals eine gef
ihrliche Doctrin dcr GescUschaft Lekämpre. 
Schliesslich bittet ùer Provincial um .Åufhebung der über P. Cancda verhängtell 
V crba.nnullg <tus Rom, UUl Beseitigung der schlillunen 'Virkungen für dic Gc- 
selh;chaft aus del' kgl. Dcpesche Yom 8. Juli uncI urn Behandlung del' Allge- 
legcllheitell del' Gesellschaft durch ùen Staatsrath. 


Signore. 
Francesco IVliguo Provinciale della cOlupagnia c1i Giesì. t1i 
questa provÏ11cia di Toledo in suo 110111e e di detta provincia, 
postrato à piedi del1a 1\1. V. dice, che per lnoUe lettere di R,OllJa, 
tanto degli cinque assistenti, quanto de altri particolari, è arri- 
vato alIa sua notizia, che il Duca 1\ledinaceli, anlbasciatore di 
V. M. in quella corte, il di 4. di Ottobre del corrente anllO 
notificò Ull ordine di V. M. per la via riservata e senza notizia 
del cOl1seglio di stato à Giov. di Caneda, religioso di llostra 
COllll)agllia e procuratol'e generale in quel1a curia della provincie 
di Spagna edell' Indie, afill che eschi di Ron1a esiliato, e che 
non possa à quella ritornare sellza nnovo ordine di V. 1\1., sellza 
dargli Ie cause e motivi di cosi severa risoluzione, al che il 
detto Giov. di Caneda rispo:se COIl la dovuta rasegllatione et 
pronta obbedienza agli ordini di V. 1\1., sebbene col acerbo do- 
lore, che si puot' credere per la taccia tanto sensibile, che puot' 
seguirsi in tutto il nlolldo di aver potuto lllancare in qualche 
cosa aIle obligazioni del più un1Ïle e obbet1iente vasallo di 'l. J\1I. 
E che havendo inteso questa l10vità Ii cinque assistenti della 
cOlllpagnia, no ignorando Ie cause ben note in quella corte, che 
Ii possano havere motivato (nissuna contro il sprvitio di V. IV!.) 
a 110nle deUa religione, senza haverne parte alcuna il detto Giov. 



103 


tli Called a, fecprn Hupplie.a à 
lIa Santità, ehe si fosöe cfltnpiac- 
riuta di prendere il Inezzo pi1\ conveniente. per ehe si sospen- 
<1esse il detto l{eale ordine, aune di lueglio inforlllare à V. M. 
ppr ii grande rre
il1di
io, che He risoltava alIa inuocènza e buon 
ere(lito de Ii P. P. Assistenti la nlinore olubra de disobbediellza 
acrli ordini di V. M., à chi volevallo illforlnare nleglio, coi fatti 
più agiustati ad una sincera verità, e che essel1dosi degnata S. 
ði:tutità, di volere favorire questa supplica, e chialnato à quest' 
eifetto il Generale degla Compagllia ed insilluatolo al Duca di 
l\lpdini:tceli nella audiellza, che questo ebbi da S. f:antità, restava 
I per eseguirsi snbito il Reale ordine di V. 1\1:. col uscire di ROlna 
: Oiov. c1i Caneda ad un Collegio di quella provincia per agiustare 
i conti del sno officio e poi torllarsene in Spagna. 
Si che i detti cinque assistenti di tutta la compagnia con 
tutte Ie più vive spressioni correspol1denti à loro giusto dolore 
têtusatoli per il Reale decreto di V. 1\1. in 8. di Luglio di questo 
presente anno, desiderano et solecitano col mio mezzo, che un 
cosi grallde e pio monarca l
esti sinCeralllellte informato della 
\rerità più puntuale del fatto e offiicj passati con Thyrso GOll- 
! zalez, Generale della conlpagnia, sopra Ie controversie di suo 
libro, afin che il soprano giudizio di V. M. possa fornlare il 
veridico - dictamen in questo negotio contro Ie incerte rappresen- 
tazioni fatte à V. M., e che lllotivorono Ie lettere del Duca di 
I\ledinaceli e il detto Reale dispaccio delli 8. Ll.lglio tanto sen- 
sibile per Ii P. P. Assistenti, per la religione e per molti parti- 
colari. 
E perchè con maggiore chiarezza possa con-ere questa umile rappresell- 
tazione, farò quì ricordo à V. M. del detto Reale dispaccio di 8. Luglio, che 
è del tenore sequente. Ritrovandomi informato delle persecuzioni; che patisce 
il Generale della compagnia di Gesù dagli Assistenti della sua medesima reli- 
gione senza eccettuare quello di Spagna, motivato di voler dare à luce un libro 
impugnando diverse opinioni perniciose ana coscienza, e che il fine di quelli 
sia di rimoverlo 
:el suo governo, nominandoli un Vicario generale, per il qual 
fi.n e solecitano, che ]i Procuratori dene provincie, che saranno per elegersi, Ii 

Jano co
trarij. afine di che volino, che si convochi congregazione generale, che 
e queHo. che puote effettuare il fine delloro desiderio, e del qual conseguente- 
mente rIsoltarebbe sommo discredito al Generale, inO'iuria aHa nazione ed un 
c
cmpla.rc di pregiudiciali conseguenze per Ie altre 
eligioni, che risulterà, si 
ù
a ?nhne .al Duca di Medinaceli, si mantenghi passivamente e senza passare 
ufficJJ, ne .lmpegnare l
 mia auto1'Ïtà, per quello riguarda al libro, che è la 
cont:o
ersla, ma che SI rascgni in tutto e per tutto nella disposizione di S. 
SantIta, ma che protega e patrocini in mio nome al Generale della compagnia 
come Spagnolo e vasallo tanto bene merito e degno deUa mia protezione e che 
ai Vice-Rè de Napoli e Sicilia, Sardegna e Gobernatore di Milano ed a1tri 
n.linistri dei miei dominij, gli si ordini, che dispOlIWtnO, che i procuratori, che 
SIano per passare aRoma, vadino bene illstrutti del mio reale animo con la 
d
stintione riferita sopra Ia forma, con la quale si doveranno portare i
 defensa 
(ll 101'0 Generale, e così si farà intendere neI conseglio e si eseguirà cosi nella 
parte, che Ii tocca 7 in Madrid à dl 8. Luglio 1693. 



104 


Signore, .Ii tutto il contenuto di questo Reale dispaccio e dclIa l:;eVl'ra, 
(limostratione eseguita con Giov. de Caneda, aparisce constarc, cIte à V. 1\1. 
hanno }.apprescntato primo che Ii assistenti seuza cccetuarne il Spagnolo Pas- 
quale di Casanova llè Giov. di Caneda, Procura tore Generale tlella assistenza 
di Spagna, abbiano questi mote pers :cutioni al suo Generale e per il lllotivo 
tli esser questo Spagnolo. Secondo, che per il medesimo motivo abbiano ill- 
(luietato gli animi deHe provincie, atine di eleggere nemici del Generalc c agli 
eletti procuratori, afin che volino congregazione generale. Terzo, che perse- 
guitano à Thyrso Gonzalez, perchè tiene composto un libro, col quale impugna 
dottrine perniciose aIle coscienze, che è il medesimo, che dire, che gli assistenti 
c tutta la compagnia, la quale qui rappresentano, abbraccia ed insegna tali 
dottrine, delle quì il Generale vuole riformare alIa sua religione in questa parte 
tanto esosa. Et essendo tutto cio come si rappresenta e consta del suo tenore, 
facilmente si lascia vedere, qual sia il gravissimo selltimento, che po
sa e debba 
avere causato nei religiosi petti degli assistenti e del corpo così santo della 
compagnia, che tali persecuzioni, e per simili lIlotivi indirizza contro il suo 
legitimo capo e che perverte Ie coscienze COil così perniciose dottrine, che il 
libro del suo Generale impugna. 
E stando la cOlllpagnia molto certa, che ferite coe arrivano tanto al' 
animo del honore di una religione così santa e così dotta, e che con Ie lau- 
dabili fatiche del propio sangue e della sua dottrina tanto sia servito e serve 
alIa santa chiesa ed alIa corona di V. 1\1. in tutti due i lllondi, non possono 
havere proceduto dal deliberato dictamen di un tanto cattolico, giusto e pih:;- 
::;imo monarca, ma si bene da Ie sinistre informazioni, che gli emo1i dichiarati 
.lella compagnia hanno date al Duca di Medinaceli e questa alla V. 1\1. è parto 
inescusabile diligenza, il ricorrere con veridica infornlazione del fatto al tribu- 
nale della inalterabile giustificazione di V. 1\1. e della soprana compreensionc, 
atin che resti servita di far giustizia alla compagnia, ac P. P. assistenti ed a 
Giov. di Caneda in occasione che tanto patisce la di lui illnocenza ed il di lui 
110nore con così manifeste imposture, ad essendo i me(lesimi fatti in tutto 
tJucsto llegozio la difesa piÌl chiara, porrò quì sotto gli occhj di V. 1\1. Ulla 
sincera e succinta narrazione e1i tutti i punti che si gon dati in questa contro- 
versia strepitosa del libro del Generale della compagnia. 
Essendo Thyrso Gonzalez profess ore di sacra ta teûlogia nel nostro Healc 
colleggio di Salamanca, agiutato dal suo sapere e buon zelo, compose un liLro 
de recto usu opinionum probabilium, il quale rimesso trevolte ai revisori, COBlC 
è regola e costume, così particolari della sua. provincia di Castiglia, come Genc- 
rale di tutte Ie nazioni in Homa. Per tutte tre Ie vo1te fu disaprovato tla 
tutti gli revisori e negata dal Preposito genel'ale la licenza di fario dare allc 
stampe. Onde pare che in causa propria Thyrso Gonzalez non avrebbe fattn 
gran cosa in aver sacrificato il suo libro alla santa ubbiJiellza e Rottomctterc 
il di lui giudizio al giudizio per tre volte disaprovativo di una religione così 
grande e santa come la compagnia, dove il suo sallto fondatore tanto incarica 
questi dovuti e graditi sacrificj della ubbidienza santamente ciecha. NOll 10 
fece già come autenticamentc si è manifestato da pochi mesi in quà, anzi dal 
giudizio della sua religione si appelò e ricorse l'anno 1680 al nostro santissimo 
Patre Innocenzo XI et à quello degli Cardinali del santo offizio, dolendosi di 
che nella compagnia si toglierà la libertà di potere insegnare la dottrina cIte 
era piÌl conforme alla reformazionc tlei costumi christiani. 
Dopoi essendo stato eletto Preposito generale di tutta la compagnia il 
medesimo Thyrso Gonzalez per morte di Carlo Noyelle l'anno 1687 per ilmerito 
del suo sapere e virtÙ e fatiche apostoliche, 110n dubitando la compagnia chc 
sarebbe per applicare i di lui talenti al maggiore augumento, osservanza, pace 
e quiete di tutta la rcligione, lasciando il pensiero á. tanti figli dotissimi c 
zelantissimi'di occuparsi in comporre e di dare libri alla luce in servizio della 
santa chieEa; ebbero una certa notizia gli assistel1ti di tutta Ie compagnia per 



105 


mc
zo <Ii Giov. di Caneda, quahnente in Dillinga, città cd università. di AIle- 
magna, si stava stampando molto secretamente iI medesimo libro, che IH.ima, 
di esserc Generale, l)er tre volte 10 aveva disaprovato la religione, e senza. Ie 
, solite Iicenze della religione, nè approvazione del :l\Iaestro del S. Palazzo, nè 
del Ordinario () Inquisitore del distret to, conforme dispone il s. concilio di 
Trento. Paravano con il Generale separatamente e tutti insieme per repetite 
voJte tutti quei uffieij ùi rappresentationi e suppliehe tanto à voce come l)er 
scritto, che i1 caso richiedeva, e cbe Ii obligava i1 suo officio per constituzione 
di s. Ignatio, cosÌ per 1i inconvenienti che indubitabilmente si seguirebbero 
dalla publicazione di un tale libro per un tale aut ore e per tali tempi, come 
per conservare indenne il rispetto che si doneva alla religione, che per tre 
voUe e per motivi molto superiori aveva giudicato il nonconvenire il darsi allc 
stampe e publicarsi detto libro. AHa forza di queste instanze non menD umili 
che amorose e replicate, parebbe di avere convinto e capacitato il Generale, 
quale diede parola agli A
sistenti di scribere subito à Dillinga ordinando, si 
sl)spendesse la publicazione del suo libro mostrandoli inoltre la lettera, con 
la qua Ie dava questo ordine molto efficacernente. II che inteso dagli Åssistenti 
resero à S. Paternità. Ie dovute gratie ringratiando nel medesirno tempo la 
c1ivina bontà ver essere tenllinata così felicemente una così penosa controversia 
c di essere restata in tranquiHa pace tutta. la compagnia, che prima era cosÌ 
turbata e sommersa in mille inquietudini. 
Non passarono molti giorni che si scopri, qualmente it Generale faceva 
nuove instanze con ogni maggior premura alla Santità di Innocenzo XII e Ù, 
molti Cardinali, afine di conseguire la publicazione del suo libro stampato in 
Dillinga; laonde con una tale notizia più che certa si videro costretti Ii Assi- 
stcllti à rirorrere al Papa per mezzo di uno che; parl{) à nome di tutti rap- 
presentando Ii gravissimi inconvcnienti, che si dovevano temcre dalla publi- 
ca.zione dellibro. Favorì S. Santità la supplica tanto giustificata dagIi Assistenti 
ordinando con precetto che da Dillinga si facesse subito venire tutto quello 
l:he si era stampato, ed arrivato che fusse, si depositasse nelle mani dell\Iaestro 
ùcl s. palazzo, sino à tanto che la congregazione vedesse ed esaminasse detto 
il libro nella In.ossima congregazione dei procuratori de Ii 15 di Novembre di 
questo presente anno 1693. 
Chicchessia che avesse avuto un suffidente conosdmento della molta virtù 
del Generale della compagnia, doveva sempre credere che con questa ùisposizionc 
del Papa dovesse restare sospesa questa controversia in un profondo e pacificu 
silcntio fino aHa prossima congregazione dei procuratori. 
Ia resito fù assai 
diverso, mentre che gli amici del Generale tanto di dentro come di fuori dclla 
compagnia non lasciarono diligenza alcuna benche ardua, che non intentassero, 
afinl'he il libro fusse veduto da revisori di fuori della compagnia 
enza volere 
aspett
re 
lla nostra congregatione dei procuratori. conforme fù decretato dal 
papa, a chI tante volte ricorsero, come anche alii :1\1ons. CanHna1i della sacra 
rongregazione ed. al Duca di l\Iedinaceli e per il di lui mezzo à V. 1\1., comc 
allche. al a

bascIatore Cesareo e per il di lui mezzo al Imperatore, inquietando 
con vlve lhhgenze la corte romana, la di ::\Iadrid e quella di Vienna, spargendo 
per tutta I'Europa .escriti, lettere e apologie e defensorij in appoggio del im- 
p.egno, .con, tanto dlscreditu et o.tfesa della compagnia, potendo senza esaggera- 
ZlOne dll:e 
 V. 
!., che il solo pensarlo fà arrossire l'istessa memoria; lWc- 
v
lelldu::n II emoh della compagnia di occasione cosÌ opportuna col pretesto di 
lhfendere un Generale santo, afine di poter ferire à man' salva tutto iI coq)1) 
santo della compagnia. 
L'ultimo passo dato in questo negozio fù il fare publicare in Roma e per 

utta. l'Europa Ie Iettere di Innocenzo XI, delli Cardinali Cibo e !tlelini, scritte 
a Thyrso Gonzalez del allUO 1680, Ie quali tanto tempo erano state occulte e 
seIlza avere il papa rimesso il negozio ai Cardinali dello santo officio avere 
questi aprovato il libro del Gcnerale della compagnia eel essere andato ra
sessore 



106 


e CanlillaIe l\Jare:;rotti it domttudarc it s. 
aJltità. it nome di 'juella sacra ('on- 
gregazione la lieenza di )loter pubIieare il Iibro del Henerale di giéÌ reformato 
c corretto dal suo mede
iulO autore. 11 l)apa perl) ad una ta.le supplica non 8i 
llWSSC, anzi persistè in che detto libro già riformato fusse examillato clei revi- 
sOl'Ï della compagllia, sellza che si aspetasse alla congrcgazione ad proruratori; 
onlinalldo il papa al Generale, dovcsse per parte sua nominarc died revi
ori 
,lclIa reIigione, e(l ani assistenti, che dovessero nominare altri t1ied revirmri, 

ciegliendo poi S. ::;antità da questi venti nominati a1tro ('he tre, cil) è un 

l)agnoIo, un Francese ed un Allernagno, ed essendo di già statn veduto dal1i 
tre revisori il detto Iibro, ora si ritrova nelle mani del l\Iaestro del s. palazzo 
per farIo rived ere ad altri, dovendolo poi rivedere lui rnedesimo. 
Questo è la puntuale e sincerissima narrazione di tutti i passi che 1m 
dato questa tanto strepitosa cOlltroversia toccante il lib1'o del Generale de1la 
compagnia e Ii assistenti di quel1a, senza che vi sia, che tog1iere llè ag-giun- 
gcre aHa }Jura verità che aHa V. 
I. 110 sin quì rapp1'esentato, 
Correndomi ora precisa obligazione di rappresenta1'e aHa V.1\1. Ie segucnti 
rifiessioni afinche resti intacto l'honore e credito delIa compagnia con quella 
deni assistenti e del P. Caneda. 
Primo il non potere me1'itare l'odiosa censura di pel's ec u z io 11 i delli 
iLðsistenti contro il 101'0 Generale. L'avere questi procu1'ato col medesimo Gc- 
llcrale, di che sopresse il suo libro (tante voltc disaprovato) e ci() con modi 
molto umili e con suppliche secrete ed amorose preghiere. Come dUllque gIi 
8i puote adattare i1 nome di pel's e cut 0 l' e a quell 0, che prega et supplira 
con lacrime genuflesso, come apunto 10 fecero Ii assistenti? 
2. In Thyrso Gonzalez persona privata in Salamanca non si ada tta lllcgliu 
il dire, avere perseguitato al suo Generale Giov. Paolo Oliva con esser gIi 
oppusta al di lui sano e prudente giudizio e sentenza col ave1'e appellato alla 
sedia apostolica. Perchè dunque nelli assistenti, che sono persone pubIiche 
cd à chi appartiene di offizio per constituzione di s. Ignatio hà da potersi 
dire di 101'0, che perseguitano al 101'0 Generale Thyrso Gonzalez per opporsi 
it1 suo dictamen ed impegno ed appellare alIa sedia apostolica, afinchè non si 
pubIichi il di lui libro. Non so che 1'isposta possa darsi a questo argomento. 
3. II Generale della compagnia non vorrà si dica, di aver perseguitato 
tanto per se quanto per Ii suoi alleati alla medesima compagnia ed alIi assi- 
stanti di quelIa col avere appelIato ad Innocenzo XII per conseguire il suo 
intento ed inoltre avere publicato per se e per mezzo degli suoi amici tanti 
manuscritti ed stampati contro degli assistenti ed altri particolari macchiando 
con ciò il buon cret1ito della sua religione. Perchè dunque hà di valere che 
si didJi che gli assistenti ed aItri pa1't.iculari perseguitano al suo Gencrale, 
quandu questi non anno fatto aItro che iI ricorrere al medesimo Innocenzo XII 
senza publicare scrittura aIcuna manoscritta nè stampata. Certamente che 
poco gli conviene il titolo eli persecutori, quelli che potendo opporsi e vendi- 
carsi, si sono stati quieti tauto tempo con essemplarissima Inodestia, non os- 
tante che sia stata cùsì grande I'approbazione della parte contraria. 
La 4. e anche più scoperta calumnia ciò è il dire, che viene perseguitato 
come Spagnolo: in questo contrasto non vi è stata altra occasionc, che si possa 
rhiamare persecuzione, fuor cl1e la opposizione fatta al suo libro, mentre chiara 
cosa è, che Ii reviso1'i c1i Spagna non sarebbero mai dissaprovarIo, nè l'avc- 
rebbero dis8aprovato per esseI' libro di un Spagnolo. E Ii revisori di Roma, 
che sono cinque t1i diverse nazioni, molto meno Ie dissaprovarebbero per eS8cre 
l'autore Spagnolo, quando ogni giorno da questi si approvano libri di Spagnoli. 
E se questo è così, perchè non diremo iI medesimo della opposizione, che dopo 
stampato in Dillinga, hanno fatto alIa sua publicazione Ii assistenti, senza che 
p
r lquesta opposizione Ii assistenti abbiano da meritare iI nome di persecutori 
dl 1: hyrso Gonzalez non per altro che per essere Spagnolo. E se quando il 
Generale diede parola agIi assistenti di non far publicare il di lui libro, cessò 



107 


subito ogni eontrovel'sm restalldo COil il loro Genera.te in una pa('c santa res- 
ta.llllo tanto 
1)iLgllolo cOllie prima. DUlHlue la cOlltroversia col Uenera.le nUll 
cra l'erchè fussc Bpagnolo; a fluesto dun'luc chc pllt\ rispoullt'rsi'1 
5. COllie dunquc si nlOl dare ad iutcndere à V. ::\1., che tutti Ii assistcnti, 
110ll cccctuantlo 10 Spagnolo ed il Procuratore gcnerale Giov. di Calleda, siano 
Francesi di gClliu c che pcrciò pcrscguitino il loro GCllcrale per cssere Sl'a.g- 
1101u; calumuia. in vero ridicula e cbe senza du1bio è stata puerihnellte invcll- 
tata, afillc di maggiormcnte equivocare c muovere gIi animi di questa corte di 
1TaLlriù: e non 1'osso arivare à comprendere, come abbiano potuto inventarlu, 
salvalldo iI dovuto rispetto alla V.1\1. contro di chi si commC8SC un sacrilegio. 
11uallùo non si tratta verità nei negozj che si trattano avallti al suo soprano 
giuùizio: tutti gli Spagnoli fuor che uno conspirorono COIl i 101'0 voti it fare 
Generale Jella compagnia à Thyrso Gonzalez l'anno di 87. Tutti gli 
l'aglloli 
chc si trovavano in Roma nel tempo che il rè di Francia prohibì à tutti i 
Uesuiti suoi vasalli il commercio con il Generale deBa compagnia Thyrso Gon- 
zalez, tutti dieD stettero per parte del Generale, solecitanùo tutti i rClHcdij 
possibili di quella grande tribulazione. E se nel amore al servizio Ji V. 1\1. 
puotc esservi eccesso, .Ii Giov. lIi Caneela solamentc si puot dire, il qualc pill 
volte ha ecceJuto nella finczza ðpagnola ell amore al scrvizio Ji V. 1\1. COIl 
ammirabile anlimento senza che ill :\ladrid manchino sogetti, che possallo a.t- 
testarlo, cù essere publico in Roma, csser stato lui solo l'asilo cd occorso c 
favorc Ji tutti i povel'i Spagnoli, che in quella corte concorrono, essendo llis- 
grazia grande, che verità così infallibili si abbiano di ridurre alIa prova, 
perchè così la malizia 10 vuole. 
G. Non pare che Giov. di Caned a possa. avere meritato Ia severa dimostra- 
ÚOlle di esseI' stato esiliato da Roma con tanto detrimento di suo credito, 
perchè iJ c1elitto che ha commesso, Ò è in dirittura contro il servizio di V. .M , 
() vero contro la persona del Generale, ò pure contro il libro del Generalc, 
opponendosi alla di lui publicazione. Se contro il servizio di V. :\1., dicallO 
li :moi accusatori, quale sia stato, che al certo non 10 potranno dire? Se contro 
la persona del Generale, oltre che non ha mai mancato aIle leggi del amore, 
ubbedienza e rispetto, qual delitto dunque ha commesso per essere castigato 
pCI' mana di V. )1., e molto menD se l'avesse commesso prima di tenere il 
Generale il decreto di 8. Luglio della Reale protezione? Se fusse poi per es- 
sersi opposto alIa publicazione del libro, questo che ha che fare con il servizio 
di V. :àl., oltre di cbe V. M. nel suo Reale dispaccio de Ii 8. Luglio spressa- 
mcnte sclude la protezione del libro. II dire poi che solecitò voti per Paolo 

cgneri, pre(licatore del papa, afinchè fusse elctto per procm'atore nella COIl- 
gregazione provinciale di Roma (oltre di essere una ben conosciuta impostura) 
non. avereùbe avuto cattivo gusto nella elezione di un tal soggetto, così vene- 
ralnlc pcr la sua virtÌl ed elevati medti e molto stimati cIal papa; e quando 
qucsto fusse sta.to delitto, non era tale da meritare che fusse pUllito da Ull 
tanto grancle 1110narca, con castigo così notabile. 
La 7. è anche una più chiara impostura, il dire che Ii assistenti abbiallo 
inq

etato gli animi delle provincie, afin che quelle elegessero procuratori COIl- 
trarIJ al Generale, cosa tanto conh-aria al vero, mentre è notorio, che Ie pro- 
villcie han fatto particolar ammirazione in vederc, che Ii assistenti con parti- 
colarc studio si vollero astenere di scrivere aIle clette provincie pdma della. 
congregatiollc provinciale, volendo con questa cautela prevenire aHa calalllllia 
e maligllità. E si doverebbe molto bene considerare I'indeo'na offesa che cOU 
talc impostura si fà al llecoro di persone tanto religiose e graduate ;lella COlll- 
IHLgnia, lasciantlo à parte, che era difficile ò menD impossibile, che Ie provincic 
HOll elegessero soggetti contrarij, non già ana persona, ma si bene al' illlppgno 
del 
e
e
ale 
occ
nte al 
u(). libro. qual.ldo tutta la compagnia (toltone alcuni 
poclussl1m) sta (11 eOlltrano varere al Impegno del Generale. Con la verità 
che Jevo à V. 1\1., dico poterli assicurare, che Ii assistenti son stati così lontani 



108 


di illquietare con lettere Ie provincie che più tosto in tutte 101'0 si è riguar- 
dato come repreensibile il soverchio silenzio, ò remissione degli assistellti toc- 
cante a questo punto. 
La 8. è respirare per la ferita, raVel' detto alIa V. :1\1.. ch
 si vuole COll- 
vocare congregatione generale, afine rli depon.e il presente Generale ò pure 
per pOl.Ii un vicario generale. Questo, Signore, è il dire anticipatamente quello 
che si teme, afinchè non succeda: Ina però questo è un camminare à tastolli 
sopra quello che non ha pensato la compagnia, perchè questo non è succeduto 
e non è facile che possa succedere. 
La 9. ed ultima reflessione è sopra l'avere informato à. V. 1\1., che la. 
compagnia perseguita al di lei Generale, perchl' tiene composta un libro, co 1 
quale impugn a dottrine delJa compagnia perniciose allc coscienze; ma impostura 
simile e figlio unicamente del odio, non merita altra satisfazione che il dis- 
prezzo. La. dottrina, che impugna il Generale, non è dottrina della compagnia 
privatamente, ma dottrina di tutte Ie sagrate reIigioni ed università, eccettuati 
però alcuni pochi autori, senza che per questa verità vi sia bisogno di altra 
dimostrazione, che l'avere aperto un libro della teologia morale; nè 10 ignarono 
i medesimi, che questo ùicono à V. :\1., benchè procurino con la dissimulazione 
ignorarlo, afine di condùrre avanti i ùisegni delle loro passioni. Non oppo- 
nendosi nè meno la compagnia à questo libro per la sussistenza della dottrina, 
ma si bene per altre specie, COIl quali la adornano il. ùi lui autore, con Ie quali 
offenùeva à molti particolari alIa compagnia ed alIa religione di s. Domenico, 
come molto bene 10 ha dimostrato con espressioni di sentimento il maestro 
del s. palazzo; e non è picciola prova di questa verità l'essersi rido (?) il Generale 
per ultimo, à correggerlo e spurgarlo per se medesimo il libro, che di già 
teueva stampato in Dillinga; argomento evidente di che gIi si c1isapprova, no 
l'impegno, ma si bene la ragione e la prudenza; di tutto il sin quì riferito e 
brcvemente ponderato in questo memoriale, sebbene la materia richiedeva pill 
cliffusa ponderazione, potrà però raccogliere il soprano giudizio di V. 1\1., quanto 
incerte cd ingannose siano state Ie informationi fatte al Duca di )Iedinaceli c 
per il di lui Inezzo alIa V. 1\1. contro Giov. di Caned a e contro alIi assistellti 
della comvagnia, pretendendo scomporli con la V. :1\1. non meno che alla sua 
rcligione, che è il principalc segno, al quale ha tirato la malignità. Pm.tanto 
a nome di qucsta provincia ed anchc di tutta la religione della compagnia di 
Uiesù, genuflesso umilmente supplico al giusto e pietoso petto di V. 
r. (afiu- 
ehè la compagnia eonseguischi la maggiore satisfazione di così enormi aggravij) 
:;ia ::1Cl'vita primieramente di dare ordille al suo ambasciatorc in Roma, che 
Giov. di Caneda, procuratore generale della assistenza di Spagna, possa ritor- 
narc subito in Roma ed al suo officio, riscuotendo con questa restituzione l'ollore 
tanto yulnerato, aperto et ill punto di un così sensibile dol ore come è l'opporli 
Ji esser un mal vasallo del suo rè. 
2. Di prcndere la providenza, che alla giustiticatiollc di Y. :à1. parent 
pIn proportionata, afine che l'honore e buun credito del1a compagnia non pa- 
ti:;chi i pessimi effetti, che prudcntementc si possono temere dalla mala intelli- 
gcnza del dispaccio di 8. Luglio. 
3. Che così come speriamo dalla bcnignità di V. ],1., chc dcgnandosi di 
fare alcu
a stima di quello, gli si è rappresentato c supplicato in questo 1I1e- 
lllorialc; si compiaccia in tal caso, non volerlo rimettere in tempo aleuno à 
fra Pietro 
{antiglia, confessore di V. 
I., à causa degli gravissimi fondamenti, 
chc assistono alla compagnia per averc una tale diffidellza del soggetto iu 
tutti i negozij, rhe riguardano alIa sua quiete cd hOllore; e sarà per lit com- 
pagnia il che sia di maggior gusto di V. :1\1.. il chc si C01l1mettR unieètmente 
al conseglio di stato, dove simili negozij :;i guardano e giudicano senza l'ombra 
di passione, come è ben noto al mondo, e così lò spcriamo dalla grandezza e 
pietà di V. M. - 



109 


24. 


1 ü
}n J\Indrltl à 1 ß dl Luglio. 


Bp1'Ícht ans :Madrill i.iher die dureh die Angpleg-enheit dcs Genf'rals ver- 
an1as
tl' Bew(\gung in Spanirn u1ll1 cUe E1lt
Ìt\hnng <Ips k(jniglichcn Erlassf's 
yom R. .Tnli. 


uionse quit 10 scritto status praesens famosi negotij, che rippt.(, 
assai 1:1 amhizione dell' Assistenti, à fine c1i perpetua.rsi; et è un fa.moso li1)p110 
cont.ro il buon P. Segneri, l'istesso scritto gionse anco it Salamanca, ma1ltlato\'i 
ùal Canl. Salazar it cui fit trasmcsso Ila noma. Questi scritti cb,' Ii nostri .Ii 
noma mamlano alli nostri di Spagna, chi da noma Ii trasmette ancJle a fore- 
stieri, instruendogli di quanto v'è, e di quanto si malizia 
 E fluesto 8i caV3 
Ila quel che 8cri ve l'istesso Card. Salaza.r; che col scritto latino mandò pun'" 
un' altro Spagnuolo col titolo, S i gu eel fa III 0 son ego c i 0, che nella mag-- 
gjor parte conveniene col latino. Cavai solamente l'ultimo capo, cbe dice così. 
Dicese, que porque este santo Generale quiere llloderar la relaxazion de 10s 
l'rolmbilistas, se Ie haze tOlla esta guerra, sin reparar, que es uno de 10s 
hombres mas santos, y exemplares, que ha tcuiùo esta Religion desde que St' 
funtlÚ. EI pobre.tiene arto trabaxo con ser Espaíìol, y si fuera Franzes, nin- 
guno se a.treviera a toca.rle, come dizen en Esparìa el hno de la ropa. Ell 
haveva l}remes
o, che il P. Lachais col P. Segneri, e Cardinali francesi, ten- 
tavano di far cader il Generale llal posto. 
Uscì poi i1 decreto del R,è, procurato ùal Signor 1\Ieclina CeIi e dalle in- 
fnrmatione yenute aa Roma, e (luì presentate, e promosse dalI' agente man- 
11a.tovi a questo effetto (P. Gregorio Sarmiento): Ie quali hanno prevaluto all' 
altre piit giustificate fattesi prima cIa Uiesniti di :Madritl che tl'nn tal decrt\to 
nl' scntono vivissimo ùolore. Jo n' ho hanlta. la copia, e la trasmetto. notan,lo 
If' CORe 
egnenti. 
Oltre Ie scritture inviate percic) dal P. Diaz al TIC>, scri
se al medesimo 
il suo Amhasciatore éhe l'Assistenti perRcgnita.vano il Generale della Com- 
pagnia per causa del suo libro; onde promovevano i1 chiaÍnar la Congregazionl' 
gl\nerale per deporlo, 0 dargli Vicario. E soggiungc che cic} l'haveva inÌl'so 
dal medesimo Generale. 
n Cardinale Aguirre scrisse al Rè una lettera, che il nelllico maggiore 

lena Compagnia non potrebbe farla piÌl nociva, e soggiunge di scriverla ad 
)
b
nza del medesimo Generale, llel quale si tiene ancora che habbia sopra _ eii, 
scntto à Cardinali Portocarero, Salazar, ed all' Inquisitore Gcnerall'. 
Li superiori ùi Giesuiti di 
[ad1'Íd pal'laroll' al Rè, et à l\Iinistri tli Stato, 
c
 havevano di già ottenuto, che il Rè non s'ingerisse neUe COse loro; tanto in 
CIO, che riguartla il libro, come alIa persona del Generale, ma lasciassr ciel al 
Papa eel alIa Religione. 
Venne poi da Salamanca il P. Sarmiento Rettore mandato dal Generale, 
e Imrlì I al Rè ed ani ::\Iinistri; ed ottenne ci(), che dice i1 c1ecreto. Y olev:1 che 
questi Padri parlassero di nuovo alli medesimi it. favore dellibro, edell' auton> ; 
ma quelli (lissero, di haver già parlato cic) che stimavano convenire, nè pote. 
yano far' aUro: anzi vi furono pareri che al detto Sarmiento si clovesse vietar' 
)1 parlarne: ma non fit così eseguito per paura del (
enerale. Poteva Lastare 
l
inti!llar l' al 
igr. :Medina Celi, clie l' significass' alIi procuratori, quando ciì. 

l stnnasse ragJOnevole: ma Ie formolt' così aspre cIel decrcto, e I'havpr fa.ttn 
1ntin
ar l' D,Ui Consigli ben fa yctlerc, quanto sia stato aworcvol' aHa Com- 
pagnl:l. chi 10 ,Uspose. 



110 


Si sa, che la maggior parte di Consiglieri di Stato stimò, che il TIè in 
nulla s'ingerisse sù questa dift'erenza tra Rcgolari, ma il Sarmiento se l'inteRt."' 
col Confessore l\Iatilla: ed ottenn' il decreto che forse sar... più dannoso al 
Generale, che il suo libro. 
Ci() ha fatto gran dissonanza à tutti savij, e cm.dati, e segllatamcnte al 
Consiglio di Castiglia che dice, dovers' in negozio così grave haver udito prima 
Ia Compagnia, e communicatolo à quel Consiglio. 
Ammirano Ii medesimi la modestia, e silentio della Compagnia, e tanto 
più quanto vedono ciò che all' incontro dicon' e fanno l'agenti del (lenerale, ell 
egli medesimo con lettere, vi site , e conferenze con gli aversarij piil dichiarati 
della sua Religione, di ciò questi P. P. se ne dolgono assai, e vanllO cercanao 
modo di sincerare la mente del Rè; e farli vedere quanto siano false, et in- 
giuste Ie relazioni fatte da contrarii. 
Anzi vi è chi dica, d'essersi già da qualcheduno parlato al Rè, e fattoli 
vedere il torto che si fà à la Compagnia. e Ie cattive consequenze, che possono 
seguire: r che però il Rè vnol' scrtvere all' Ambasciatore che in queðto negocio 
non parli com' Ambasciatore, ma solamente come Duca di Medina e senza 
spacciar Ii nome del Rè: ma forse sarà tardio 
Le scritture rlel P. Extrix su questo affare, cotant' ingiuriose alIa Compagnia. 
l'ha mandate quà il medesimo Generale con Ie sue lettere. Onde egli ha per- 
duto assai d'amore c d'estima, non solamente de' suoi, ma anche df" savi ai 
fuori, per 11n impegno così ten ace che poco mostra d'umiltà, e vera santità: 
c fà vedere che in lui il puntiglio, e l'ansia di vendetta pI epondeva a tuttp 
Ie ragioni, e d' honore <Ii così degna J\Iadre qual' è la Compagnia, alIa quale 

i mostra poco grato dell' onore datogli nel farlo Generale, anzi fit veaer al 
mundo l'errore, benchè innocente. d'una tal eletione. 
Da Napoli s'avvisa a 15 rl'Agosto, che essendosi fatti partiali del libro 
(1i Dilinga Ii P. P. Palma e :Martinez, per coprire con questo rnantello l'altri 
loro deffetti, lessero, e divulgarono à nostri, ed à secolari 10 scritto mandato 
loro da Roma di pug-no del p. Artieda che comincia, status controver- 
siae domesticae hoc loco est. Ed il decreto del S. Officio sotto li 26. Giugno 
1680, e Iettera del Card. Cybo an' ora Secretario di Stato d'lnnoc. XI sotto 
1'7 Luglio; eel una aUra del Card. l\Ielleni all' ora Nuntio in Spagna sotto 1'7 
Agosto del medesimo anno; nel quale l'esorta il P. Thyrso Gonzalez che tiri 
à compimento e perfettione il libro contro l'opinione men probabile, offerto it 
Sua Santità, e del quale n'haveva mandata già una parte nella sua Iettera in 
cui Iamentavasi della riprovazioue havuta dalla Compagnia, ed anche lesse il 
P. Palma la copia del decreto del Rè Cattolico sotto Ii 8 di Luglio 1693 
mandatogli da :Madrid dal P. Villa, dove il Rè prende la protettione del Generale 
della Compagnia contro Ie persecutioni mossegli dall' Assistenti tutti, 11011 
exclurlendo quello di Spagna; Ii quali pretendono chiamarc la Congregazione 
generale per deporlo dall' offizio, 0 VerO dargli Vicario: ed allora, soggiunse il 
P. Palma, che stante ci(), al certo non chiarmarassi tal Congregazione in questo 
Novembre, erl anche Ii scapp() da bocca, l'essersi di già accordato cor Amba- 
sciatore di Spagna, e co' Cardinali amici, di chiedere et ottenere l'abrogatione 
del decreto della Congregazione novennale: onde non vi si farà sin' alIa mortp 
del P. Thyrso, à dispetto di tutti l'avversarij. Deve quì lodarsi la pnHlenza 
nel dirsi ci() con tanta francllezza. ed anche nell' essersi così scritto tla Roma; 
dove egli se l'illtende col P. Rubio. - 


25. 


P. Gregor 
armiento, Rector des Col1rg:;; zu SalamancH, vertheitligt sich 
gegenÜbcr den Jesuiten in Salamanca hinsicht1icl1 seiner Bctheiligung an clem 



III 


Erlasse jenes kg1. Dekrets in 18 Punkten, welche in eben so viel Punkten 
willcrlegt werden. 


Pater Gregorius Sarn1Ïellto, Rector Collegii Sahnantieensis, 
eUB} Madriti ageret, litteras deùit 2
. .J ulii ad Venerauchun Ree- 
torelll dicti Collegii, quibus se purgaret de iis, quae 1\Iadriti enm 
ecrisse fanla vulgaverat: deditque in malldatis Veneranclo Rectori, 
nt litteras illas Collegii ollll1Ïbus praelegeret, llulli au
enl ùe- 
scribendas daret. Lectae sunt ergo Salnlalltieae telllpore reere- 
atiollis, et ex iis annotata, quae sequuntur. 
1. Aliquos fingere, Decretum illud Regis, datum 8. Julii, Patris Generalis 
})reCil.H.IS datum fuisse, stndiisque Patris Sarmiento. 
2. Contcmpsisse se has vulgi voces, nunc vero silentium abrumpere, post- 
quam inaudiverit, exemplum illins Decreti quorundam cura Salmanticam missum 
fuisse. 
3. Ducem Metimnae Coeli, Regis in Urbe Oratorem, scripsisse ad Regrm 
fle nostris rebus, et quid sibi esset agendum petiisse. 
4. Post haec se l\Iadritum venisse negotiorum causa, quo tempore Nostri 
lahorabant, ne Rex ad Oratorem suum seriheret, neque solicitaret Pontificcm 
all componenda dissidia, quae Åssistentibus eum Generali intercedebant. 
5. Cumque hane compositionem multi desiderarent, ipseque in primis 
I Pater Generalis, aequissimum sibi visum esse, loqui ea de re cum primariis 

Iinistris, cumque ipso etiam Rege. ut Majestas Sua earn procuraret al'ucl 
:-;ummum. Pontificem, quema.dmodum feeerit Imperator. Neque vero recursum 
all Sedem Apostolieam euiquam esse offensioni debere, nee per eum turLari 
Societa tis gu bernationem. 
6. Doeumenta sibi authentica praesto esse, qui bus probet recte a se omnia 
gesta esse. 
7. Ipsum Sanctum Ignatium; si degeret in terris, non aliter fuisse ac- 
turum. 
8. Habiturum autem illum, de quo suorum non paucos reprehenderet, qui 
rem tam sanctam ac salutarem impedire conati sint. 
9. Hine enim. fieri, ut duret ineendium, et creseat, et damna inferat ir- 
reparabilia. 
10. Adhortatum se fuisse primarios quosque Nostrorum l\Iadriti, ut SlUt 
quoque in eandem rem studia conferrent. Atque hoc omnino eonstitutum fuissc 
in iJIorum consultatione, re autem ipsa non praestitum. 
.11. Patres nostros Viennenses non minus am antes esse Societatis, quam 
l\IadrItenses, nee minus intelligentes nostrarum rerum, minusque religiosos. 
Illos autem egisse aþud Caesarem, ut suo in Urbe Oratori ea mandata daret, 
qualia et a Rege Catholieo unice petita fuerint. 
12. Regem Catholicum hI demum sibi faciendum existimasse, ut suo in 
Urbe Oratori commendaret personam Patris GC'1eralis, 
. 13. Cum vero 
uisset ommissum, quod erat praecipuum; nempe ut Summus 
Ponttfex rebus nostns componendis manum admoverct; id ut Rex curaret, se 
laborasse. Rcgem itaque scripsisse denuo acl Oratorem in earn sententiam 
quam Orator ipse flagitaverat. ' 
. 1
. 
ec in fine nee in modis eum consequendi quidquam fuisse, quod non 
SIt r.ectIssunum. Mandatum enim Oratori, ut ne quid de libri doctrina diceret, 
sed Id solum curaret, ut quae illius libri causa inter Generalem et Assistentes 
orta crat cflntroversia, quam brevissime terminaretur. 

5. Dein tamen prodìsse Decretum, Quale nemo postulaverit, iis conceptum 
formuhs, quas externi hauserint ex .litteris quorundam Rornå missis. 


... 



112 


16. Non mmnuam hujm: rei cam:;am fuisse, quod non omlWS nostri f.ala III 
nnum illum sanstis
âmum 1inem stUl1ia conjmu.erint. 
17. Neque tamen hoc solum esse, quo.! deplora.nJum sit ill is, qui a parr 
t.am Bunt alieni. 
18. Haud esse facile, impedire, quae Regi, ejusquc ministris vit1rntur 
statuenda, nisi subtrallatur causa. 


Al111otatiolles in articulos epistolae Patris Sarn1Ïent,o. 
Ad. 1 Nenlo nostrum fillxit, necretum illud solicitatum fuh:sc a Pa.tr.-' 
Gcnerali. Publica hoc fama circumfert, et constat ex litteris, quas Cardinalis 
tl'Agnir et Orator regius deùerunt all Reg-em. Nam uterque ait, petiisse ho(' 
Patrem Generalem. Et Orator quidem misit datam sibi a Patre Generali 
;ur- 
cillctam narrationem, Hispanice scriptam, de libro iHo; et ad hoc sibi tlatam 
fuisse scribit, ut ipse iIlam Regi transmitteret. Originale ipsulIl multi nosh-11m 
viùimus hic 
Iallriti. Nil ergo fuit opus affingere Patri Generali, vel ctiam 
!")atri Sarmiento, cujus pro eo Decreto stm1ia apud Consiliarios, et Secretarimn 
Status, apud Regem ipsum, apud Fratrem l\Iatilla Regis Confessariull1, apwl 
Fratrem Antonium Truxillo notissima sunt :r.-Iallriti. 
Atl 2. Non debuit lIas veluti vnlgi voces contemn ere Pater Sarmiento. 
Non enim illae vulgi tantum fuere voces, sed praecipuorum l\fadriti virorum ex 
Jlostris, il'sorum quoque l\1inistrorum Regiorum, et 
Iagnatum, quibuscum ha.c 
de re Pater Sarmiento agebat. 
Nulla porro singulari cura fuit opus, ut Salmantieam pervcnirct exemplum 
Rrgii Decreti, quod publicatum fuit in omnibus 1.'ribullalibus, omniumque spr- 
mOllibus celebratum, ade nt pero eos vix 
lia de re uIla frequentior in Aula. 
rt urbe sermo fuerit. Et vero, qui SalmanticalH misit ejuR Decreti exemplum, 
inter alia nova, quae Gazu1is vulgantur, misit. 
Ad 3. Nemo negat, missam ab Oratorc narrationem illam succiuctam, 
emnque petiiRsc Regis ea super re mandata. Sed neque negari poteRt, quat' 
!i:cripsit, petiitque Orator, scripsisse ac petiissc, rogallte Patl'c Gcnerali, et in- 
stigante Pratre Prancisco Diaz: Patremqué Sarmicnto id l'rocuras
e Rolicitt.', 
ac magno cum animi arJore, ut Rex se conformaret consiliis Oratoris, hoc CRt, 
iis plane, quae in Decreto express a sunt. 
Ad 4. Ita est. Jam pervenerant litterae Oratoris ad Regem, cum Pater 
Sarmiento Matlritum venit. Ac alia quidclll negotia obtentui fuerunt: unicum 
autern vel praecipuulIl negotium hoc erat, causam agere Patds Generalis, ut 
ef;t manifestum. . 
Illud quoque verum est, antequam Pater Sarmiento vellisset Madritum, 
graviores Patres Collegii Imperialis laborasse, ne Rex Oratori ea mandaret, quae 
ipse sibi Orator mandari petierat. Quin fuerunt ex Patribus aliqui ejus scn- 
tentiae, lIe Pater Sarmiento sineretur ingredi Madritum, aut ea exequi, propter 
quae se conferebat 
Iadritulll. Hoc tar.nen consilium Superiores non sunt am- 
plexi. Porro istorum Patrum consilium non fuit, impetlire ne Pontifex compo- 
nendis, seu terminantlis controversiis nostris manum apponeret: nihil enim tIt' 
hac re actum, nihil a quoquanl auditum: nec ipse Pater Sarmiento ullam hnjus 
compositionis mentionem unquam fecit. nisi cognovit, quam stuùia sua, suiqnr 
conatus passim omnibus improbarentur. Quod ergo in IHadritana illa consul- 
tatione statutum, hoc unum erat curare ne Rex ejusque Consiliarii assentirentur 
iis, quae petebantur a Cardinali d.Aguir, ab Oratore, a Pratre Diaz, utque S. 
!I. non sumeret sibi protegenJum, neque librum, de quo agebatur, neque libri 
auctorem, utque liberum Societati relinqueret, cog ere Congregationem generalem, 
si cogenda Procuratoribus videretur, ipsique Congregationi relinqueretur liberum 
statuere de Patre Generali, et de aliis, quod ipsa statuendum judicaret: verbo, 
nt Ponti.fìcis et ipsius Societatis providentiae omnia essent integra. Hoc per- 
sancte testari Rumus pantti, quotquot illi cO.llsultationi interfuimus. Huc nostra 



113 


omnia col1imasse studia testabulltur etiam Consiliarii regii, quibuscum egimus. 
Hoe un us nostrum ipsi etiam Patri Sarmiento aperte dixit. Nec ad id usque 
I tempus Patrem Sarmiento quidquam de ulla compositione dixisse certum est. 
: Ad 5. Iù fuisse Patris Generalis de
iderium, undenam constabat Patri 
I Sarmiento '1 Non hic 
ert
 s
udio
um ejus scopus. fuisse videtur, sed ut. e
 
l'rõcuraret, quae Cardlnahs d Ágmr et Orator petIerant. Nullam autem Isb 
I cOll1ponendae paeis mentionem fecerunt in suis ad Regem litteris. Yalde proin 
cluùitatnr, an Pater Sarmiento de componenda pace egerit unquam vel cum !lege, 
I yel cum reg-iis ministris, 'Tel cum l\latilla et Truxillo. .An autem Orator egerit 
I 
um Pontifice de compollendis controversiis, nos quidem hic ì\Iadriti pla.ne 
: Ignoramus. 
I Ad 6. Difficile nobis est credere, suppetere Patri Sarmiento documenta 
I ' authentica, quibus probet, recte a se gesta, quaecunque gessit )Iadriti. 
liramur 
certe documenta ista, quae jactantur. Nobis enim, qui l\Iadriti degimus, con- 
stat, non paucos e reg-iis ministris vehementer allmiratos esse studia Patris 
Sarmiento, suamque hanc admirationem non celasse ipsi Patri Sarmiento. 
.Ad 7. Quod ait Pater Sarmiento, Sanctum Ignatium, si degeret in terris, 
non aliter acturum fuisse, quam egerit ipse, id sine injuria non vic 1 etur dicere 
potuisse. 
Consideretur ejus missio et scopus quem sibi habebat propositum, nempc 
ut sua conjungeret stuLlia cum Cardinali d'Aguir, cum Oratore, cum Fratrc 
I Diaz, quorum ad Regem epistoLae Societati adeo sunt injuriosae. Neque vero 
, Pater Sarmiento non probe Dovit quid illi scripserint. Scivit non tantum post 
I suum huc adventum, sed etiam, cum adhuc esset Salmanticae. V eni t huc ad 
I interpellandum Regem, ut :Majestas Sua impediret, ne fieret de libro Patris 
I Generalis, quod summus Pontifex fieri volebat. Venit. ut efficeret, ne Societas 
libere posset agere, quod ipsa sibi judicaret convenire, adeoque ut domesticae 
nostrae controversiae agitarentur in his tribuna1ibus et secretariis fiantque 
fabula toti Europae. Praetereo calumnias in Patres Assistentes, in Patrem 
Paulum Segneri, in Patrem Cancda: et has quoque non ignoravit Pater Sarmiento. 
Quis ergo credat, Sanctum Ignatium sic acturum fuisse, ut egit Pater Sarmiento! 
Ad 8. Nemini nostrum exprobrare posset Sanctus Ignatius, quod quid- 
quam egerit, quo Societatis pax et tranquillitas impediretur. Nihil dictum, 
nihil auditum de componenda pace. 
Ad 9. Si duret incendium, et crescat, et damna gravissima inferat, iis 
erunt imputanda, qui egerunt, quae nunquam in ðocietate visa sunt; non iis, 
qui boc unum voluerant, ne Rex immisceret se his nostris rebus, sed ut omnia 

elinqueret curae Summi Pontificis, et ipsius Societatis, quae per Dei gratiam 
Ita constituta est, ut se ipsam regere possit, suisque malis mederi. HonlIn 
;-,tuc1ia nee accenderant flammam, nec eam auxerunt. 
Ad 10. Alienum est, vero, quod Pater Sarmiento se ait proposuisse, ill in 
c0 1 1sultatione )Iadritensi approbatum et confirmatum fuisse. Duae haùitae 
sunt a nobis consultationes, prior ante adventum Patris Sarmiento, in qua 
conc1usum, ut pr.ocuraret, ne Rex ea ageret, quae volebant .1guir, Orator, Diaz 
c
e. . 
1tem, hablta est post ad,-entum Patris Sarmiento, praesente jam Pro- 
vlllcmh. In hac propositum fuit nomine Patris Sarmiento, ut quae prius per 
nos procurata fuerant apud Regem, ejusque ministros, rescinderemus, ageremus- 
q.ue ad mentem Patris 8arm.iento, ut Rex defendenùum ac protegendum sus- 
clperet Pat rem Generalem, eJusque librum. Omnium.autem sententia fnit, hoC' 
1l0
1 esse age
du!ll: Atque hoc verum omnino esse testes appello eos OIImes, 
qUI consultatIol1l u1Ìerfuerunt: atque banc fuisse sententiam dixit aperte ipsi 
Patri Sarmiento Pater Peynado. 
.Ad 11. Quid vel nostri Viellnae apud. Caesarem egcrint, vel quid Caesar 
egent per suum Oratorem apuù Pontificem, nobis non constat. 

ù 12. 9uiL1 l\Iadriti effectum fuerit, constat ex illo fatali Decreto, quod 
8. Julu expedItulll est. Factum aut em est illud Decretum contra mentem 
8 


. 



114 


Consiliariorum Status, dempto uno alterove, qui aliqua in parte dissensit a 
caeteris. Possunt ergo Patres l\'Iadritenses non ;inaniter sibi gratulari, quod 
quae suadebant, ea Consiliariis regiis probata fuerint: quamvis praevaluerit 
:l\1atilla, qui quomodo animatus sit, quamque parum curet Societatis quietem 
et honorem, omnes norunt. 
Ad 13. An Pater Sarmiento novos adhibuerit conatus, prius omissos, ut 
ad preces Regis Pontifex res Societatis componeret, nobis non constat. Solum 
novimus, et. deploramus Decretum illuïl, quod prodiit 8. Julii. Nec etiam 
scimus, rescriptum fuisse ad Oratorem, ut Pontificem hortaretur ad compo- 
nendas controversias Societatis. Illud audivimus scriptum fuisse, ut Orator 
Pontifici suo, non Regis nomine loqueretur. . 
.Ad 14. Quis fuerit scopus Patris Sarmiento, quaeque ab ipso adhibita 
Jneùia, ex regio illo Decreto potest intelligi, quod prodiit post ejus studia. 
Quod Oratori mandatum fuerit, ne de doctrina libri quidquam moverit, iù 
factum ex sentelltia totius consilii Status, cui hac in parte non est ausus se 
opponere Frater :Matilla. Sunt autem Madriti, qui testentur Patri Sarmiento 
valde improbatam fuisse illam exceptionem de libro. 
Ad 15. Credibile est Decretum non omni ex parte concinnatum fuisse ad mentem 
ejus, qui Societati debeat, quantum debet Pater Sarmiento. Passim tamen 
dicitur in Collegio ImperiaIi, Pat rem Sarmiento vaide exultasse postquam pro- 
diit illud Decretum, ac triumphasse, non tamen sine dolore, quod librum quo- 
que ipsum Rex tuendum non susceperit. Ita plane aiunt viri gravissimi. 
Dictum etiam fuit, Patrem Sarmiento procurare, ut tollatur ilIa exceptio, quae 
pertinet ad librum. l\Iirum vero non es
et, si Decretum iliud ipsi etiam Patri 
Sarmiento displicere coepisset, postquam aUllivit passim omnibus magnopere 
displicere ac improbari. Sunt in eo Decreto, quae nobis ruborem excutiunt. 
Ut taceam quae vulgus addit de suo, plane ignominiosa, ex instinctu nostrorum 
adversariorum, certe ea quae continentur 1itteris ex Urbe datis ad Regem, 
lacrimas nobis excutiunt. 
Ad 16. Quae per Patres l\Iadritenses acta sunt, non potuerunt esse causa, 
ut haec scandala orirentur, utque disseminarenlur tam ignominio8i rumores. 
Non enim aliud voluerunt Patres l\íadritenses, quam ne fierent rumores, et nc 
Rex protegendum sibi sumeret Patrem Generalem, ejusque librum, id quod sine 
magno rumore fieri non posset. Certe .:\Iadríti nullus erat rumor de contro- 
versiis nostris romanis. Nam etiam, qui aliquid de ill is sciebant, ut sunt 
religiosi ac prudentes, silentio id omne premebant. Quis silentium abrupit, nisi 
qui pro Patre Generali agebant l\Iadriti, ac ipse demum Pater Sarmiento? 
Quod l\ladriti non fuerit idem llostrorum omnium sensus, fateor: sed hoc ipsum 
tribuendum Patri Sarmiento. 
Ad 17. Ex iis, quae agit Sarmiento cum aliis quibusdam sibi adclictis, 
augurari enimvero licet, nondmIl esse malorum finem, sed all hue nobis plorantla 
fore detriment a sallctae Societatis. Patrcs l\Iadritenses non potuerunt se con- 
formare ideis Patris Sarmiento, ejusque studiis, quae certe non tendebant all 
pacem, sed, sive rem ips am sive modum consideremus. bellum id erat inferre 
Societati sub eo praetextu, quod defenc1eretur sanctus Generalis Societatis. 
Ad 18. Rex ejusque l\Iinistri statuunt, prout infornuntur. Vitleat Pater 
Sarmiento quomodo i!lformaverit Regem, regiosque l\linistros, et videbit Regem 
en. statuisse, quae admodum sint consentanea informationi, quam HIe dedit. 
l\Iateriam non deder
nt Patres l\ladritcnses, sed earn Rex accepit Roma, eamque 
promovit magnis conatibus Pater Sarmiento. 



115 


26. 


DcI' schon bei Concina gedruckte Brief des Cardinals d' Agui!r
 an den 
König yon Spanien. Jesuitische 'Viderlegung desselben und Verthelchg.ung des 
V crfahfcns del' AssistCllten und des P. Caneda; es sei falsch, class dIe fran- 
zösischen um] rörnischen Jesuiten den General, weil er ein Spanier sei, ver- 
folgen: die Gründe del' Opposition gegen das Buch des Generals liegen in dem 
Buche selbst und in seÏ11er Bekärnpfung einer allen Schul en g-emeinsamen und' 
yon Jer ganzen Kirche acceptirten l\Ieinung. Das hartniickige BeRtehc!l des 
Generals auf seinem V orhaben habe die Gesellscbaft aufgeregt und Sle als 

fittel die Abhaltung einer Generalcongregation erlænnen lassen, nicht. urn ihn 
abzusetzen, sOlldern urn ihrn beizustehen und ihn zu leiten. 
Signore. II Padre Gcnerale c1i Cornpa'gnia sogetto tanto esscmplare e 
dotto com' è ben noto alIa 1\1. V., e che tanto frutto ha fatto con Ie sue l\Iis- 
sioni, e predicazioni continue in cotesti Regni, hoggi si ritrova molto persegui- 
tato dalli suoi, et in una grande afflizione, per il che il d.etto mi hi pregato 
di scrivere a V. :\1. qualche COsa in di lui difesa, e se bene sopra di ciò pot rei 
dilatarmi assai, secondo richiede la materia, e conoscirnento che di questa tengo, 
ciò nonostante rni stringerò a poche rag-ioni, afine di meno essere molesto alIa 

I. V. 
V cdendo questo sogetto la sovercbia ]icenza che si prendono moltissimi 
I autori moderni, et in speciale i suoi moderni Giesuiti, nel fare stampare et 
insegnare e praticare opinioni molto larghe, e rilassate per Ie coscienze (delle 
quali condannò Alessandro VII quaranta e cinque; Innocenzo XI sessanta e 
cinque, come perniciose, et scandalose, e finalrnente Alessandro VIII a!tre due, 
la una còme heretic a, e l'altra come erronea e corruptione degli A utori) fece 
stampare in Alemagna un libro per rimedio di questo gran male, alIa di cui 
edizione l'impellò replicate volte il sopradetto Sto Innocenzo XI, e quando dov- 
rebbero i suoi subditi stimarglielo moUo, et emendare una tal machia, e si 
grave mancamento, si sono armati contra di lui sin da Parigi (dove mal vo- 

entieri vedono, che sia Generale della Compagnia uno Spagnolo) come anehe 
II! questa corte, afine che il Papa tenghi sopresso il libro sudetto, con grande 
dlscredito del di lui autore, e dispiacere quasi universale dei Cardinali, Prelati 
e religiosi gravi de tutte li orJini, et anche de alcuni molto zelanti, e dotti 
Üella Compagnia, i quali arridano a conoscere la ragione del loro Generale, 
ma 
on si arrischiano a difenderlo per essere il numero dei contrarii Gicsuiti 
assai magiore, dal quale- temollo di venire oppresi, e perseguitati. 
La persecuzione è passata, e passa a voleI' formare una Congregazionc 
generale a fine ùi deporlo del Governo, in tempo, che tutti quei di fuori giUlli- 
cano che da Sto Francesco di Borgia in quà non ha havuto la Compagnia un 
Generale piÌl c1egno. 
. . Dicono al?
ni essere lui Giallsenista, facendoli in questo una granc1e ingiu- 
sbzla, tanto pHi che questo non ha niente che fare con Ie proposiziolli con- 
dannate in Giansenio, anzi si bene Ie hit impuO'nate acerrimamente nei suoi 
libri, ma però niun' huomo dotto ne fa conto alcuno cli simile calumnia, per 
esscre molto nota a' tutti, che molti del Giesuiti diedero questo titolo ingiu- 
r
o
o 
l' .Santissimo Pontefice Innocenzo XI per havere condannate tante propo- 
SIZlOlll nlassate, e 101'0 proprie, et anche danno il medesimo titolo a' tutti i 
Prelat
, dottori e dotti scrittori (quali sono innumerabiIi) e che hanno scritto, 
et SCflvono contro la morale relassata dei Giesuiti, à fine di descreditarli co!' 
vol
o, . gi<Ì. clle non possono co' gli huomini dotti. l\Ia quello che piÌl causa 
amnazlOne, è il considerare, che alcuni dei suoi persecutori principali
dentro 
8* 



iIG 


della Compagnia siano Spagnoli, e della sua medesima Provincia di Castiglia. 
i quali scrivono contro di lui, et in speciale il Padre Caneda Procuratore di 
cletta Provincia dinlorante in Roma, apparendo illcredibile la furia di questo 
relig'ioso contro il suo Generale a chi dovrebbe molto diferenti attentioni pcr 
tutti i rispetti divini, et hum ani : on de si llli COlnc altri, e particolarmentc Ii 
emissarij francesi, li quali tiene qui iI P. deUa Chiesa, non lasciano pietra 
alculla, che non movano per abbattere il povero Generale e descreditarlo con 
Sua Santità, procurando impedire, che non dij orechie a' gravissimi sogetti di 
ogni genere. che cercano difenderlo; et a fine Ji iml)eJire q uella obstillazionc 
del Padre Calleda, 0 olmeno per divertire, che non proseguischi In pcrsegui- 
tarlo; solo trovo il remedio da che La :\1. V. ordini con ogni caldezza al suo 
Ambasciatore, che con qualche decente pretcsto procuri farlo uscire di Roma 
in luogo ritirato, di dove non possa far danno, perche se bene il Genera1e 10 
desidera molto, non puote per sè solo mctterlo in esecuzione, rispctto i regiri, 
et astutie del P. Caneda, che glie10 iml'edirebbero, unite con gli altri Giesuiti, 
.. e in l'articolare dal P. Segneri Predicatore del Papa, che del continuo 10 sta 
illcitando contro il Generale, essendo sogetto che in vita sua non ha lctto 
Philosophia nè Teologia, come era necessario per arrivare ad intcndere una 
materia così difficile, e profonda, come è la sopradetta. 
Ho detto il mio ingenuo parere disappassiollato alIa 1\1. V. Ia di cui 
cathoJica persona guardi i] Dio ill tutta felicità per utile della Christianità. 
Roma 26 di Aprile di 1693. 


Signore, il Cardinale di Aguirre. 
. Qucsta lcttera, })iù tosto difende ai P.P. Assistenti, P. Caneela et altri 
particolari acusati de persecutori del P. Gellerale, che al Generale medemo, a 
chi pretenJe difendere il Card. di Ag
irre COlI sua lettera; atteso che tutti Ii 
amici del Generale procurorono con preghicre, e suppliche, e doppo tutti gli 
Assistenti, afine di disuaderlo nella publicatione del libro, di già tre volte 
riprovato dalla Religione, c questo prinla di essere riyeduto nè coretto, e sebene 
il P. Generale è così dotto e santo, e Ie di lui fatiche cosi gloriose, non l' 
però da mettersi in dubio, che la Religione sia più santa, e dotta di lui senza 
paragone alcuno, nè si può dire, che perseguita quello, che supplica. II Padre 
Generale ricorse al Papa et a' Principi implorando la 101'0 assistenza, e favore 
in difesa del di lui libro. I. P.P. Assistenti, e altri particolari, rapresento- 
rono con ogni nlodestia, et humiltà gli inconvenienti che havrebbero causati 
la sua publicazione nella forma che era stampata, dimostrandogli con tanta 
evidenza, che il Pontefice ordinò si soprÏ1nesse, et i1 medesimo Generale si videle 
necessitato a riformarlo, e corregerlo, come l' ha fatto; si che questa persecu- 
zione terminò per quello concerneva al libro; che questo poi im}Jugni, 0 nò, Ie 
proposizioni condannate da Alessandro VII, Innocenzo XI et Alessandro VIII, 
ciò è moUo fuori di proposito, nè la impugnationE di questo libro, quando 
questo fosse il suo assonto (il che non è, ma solo impugnare una opinione 
comUlle di tutte Ie scuoIe, et abracciata da tutta la Chiesa) poteva mai agi- 
ungere autorità, nè forza alla reprovatione de so mIni Pontefici, e che questa 
oppositione, e riprova alla ostinazione del P. Generale in volerIo dare a luce 
al dispetto de tutti; e che questa ostinazione et impegno del P. Genera]e hab- 
bia causato grande turbatione, e sconcerto nella Religione, ancora è certo, e 
che per questo e per altre cause la maggior parte dell a Compagnia ha giudi- 
cato necessario il rimedio della Congregazione Generale per agiustar Ie cose 
tanto sconcertate come è ben noto a tutto il mondo, anche questQ è certo; 
ma ehe questo sia afine di deporre il Generale, e non per dirigerlo, et assi- 
sterIo, in quello si veda Ia necessità, questo è un discorso moUo alieno dal 
concetto che deve tenersi di una Religione cosi santa, e ben concertata; et il 



117 


I llire, che da So Francesco Borgia ill lluà Ia Compagnia. nOll Ita bavuto un 
Generale piil degllo, noD. è cosa da esseI' giudicata da quello, che dimostra ha- 
vere un cosi mal concetto di tutti i Giesuiti; e di tenere per Giansenista al 
l'alh'e Generale, et a Innocenzo IX è temerità, che ricbiedeva molta prova, e 
piil considerazione in chi sparge specie così orrorose, e da pochi, 0 da nessuno mai 
sentite, prima cli esscre uscita fuori quella lettera, cosi ingiuriosa a questo 
santissimo Pontefice, et al P. Generale, col publicare questa taccia in tutti due, 
senza specificare altli autori cli quell a, che quello medesimo che 10 va publi- 
cando - il .cUr poi, che in Parigi, et in Roma, si sono armati contro il Generale, 
non potendo vedere che sia un Spagnolo; si contraclice il medesimo, che accri- 
mina nella mede
ima lettera, dicendo essere Ii principali persecutori Ii Spag-- 
noH, e dcHa sua medesima Provincia di Castiglia, et in particolare il P. 
I Called a, it chi tutto il mOlldo molto bene conosce per cosi honorato Spagnolo, 
e per cosi amante acl suo Rè, e Natione, come anche della sua Religione, e 
quanti discorrono sopra. questa materia senza passione alcuna, banno attribuito 
al di lui gran zelfl, ct amore al maggiore credito del di lui Generale, Reli- 
gione, e Natione, la efficacia, e spirito col quale procurò di dissuadere la publi- 
ratione del libro per bavere giudicato essere tanto contrario al giudizio de 
tutti; ne per fare questo giHdicio, non necessitava di tutta la Theologia del 
Cardinale de Aguirre, ne di quella del P. Generale, ma solamente che di una 
buona sinderesis de prudenza e buona ragione, mentre che la controversia del 
libro non era sopra la dottrina, sapendosi molto bene, che bencbè seguitat.a. 
cIa cosi pochi, non è però censurabile, come era la molta acrimonia, et inve- 
tive, che si facevallo in detto libro contro la opinione contraria, e suoi autori, 
, che so no molti, e molto qualificati in dottrina, e santità. Per venire questi 
censura ti de promotori di relassazione e di dottrina perlliciosa alle coscienze, 
come si dice in questa medesima lettera, con tanto discredito de tanti, e cosi 
santi, e savi dottori, cbe portano la opinione contraria, nè per giudicare questo 
era de bisogno, che il Padre Caneda havessi letto tanti anni di Theologia, 
come il Cardinale de Aguirre, ct il P. Generale, et il non haverla letta, non 
è già stato per non haverlo giudicato la Provincia. capace per quello; ma se 
bene per haverlo quell a impiegato in cose di maggiore importanza del servizio 
della Religione, havendoli fatto lasciare la Cathedra di Tbeologia ana quale 
la sua Provincia di Castiglia rhaveva destinato, come è molto notorio appresso 
quelli che in Spagna l'hanno trattato, e cbe possono fare giuditio più disapas- 
sionato, di quello che dimostra havere il Cardinale de Aguirre contro la Reli- 

:done della Compagnia, e contro quelli, che con zelo religioso procurano difen- 
dere la sua sacrata jurisditione in adempimento della 101'0 obligatione. E 
se come al Cardinale de Aguirre non havrebbe parso bene che gli Assistenti 

e ingerissero in volere governare la Religione di Sto Benedetto; cosi anche 
non li debba par ere stl'ano che gli Assistenti non approvino il cbe Sua Emi- 
nenza yoglia pretenc1ere di govern are la Comp agnia, e violentare Ie sue sacrate 
I
ggi .colla forza del braccio secolare, convocando contro di queUe gli Ambas- 
Claton de Principi, abusandosi tanto della innocentissima mano et autorità del 
suo Rè, afine di opprimere una Religione 
anto bene medta di tutta la Chiesa, 
e . per man
enere il capricio di due, 0 tre particolari di poco giuditio, e di 
llllllore spenenza delle cose, e con somma prosuntione, e satisfatione di loro 
medesimi in ogni materia, e con un sommo disprezzo di quelli che non appro- 
vanno i 101'0 poco fondati et aerei assonti con cosi notabile pregiuditio del P. 
Generale e di tutta la Religione, tenendola così inquieta, con tanto dolore de 
quelli, che hanno alcun zelo del decoro, unione, e quiete della sua Religione 
e con tanto applauso, e giubilo di tutti quelli che la aborriscono, t 


, 



. 


118 


27. 


Die Åssistenten des Orc1ens danken clem Kaiser für sein ùurch P. 
'V olff überbl'achtes Schreiben als ein neues Zdcben seines W ohlwollens gegen 
die Gcsellschaft. Auch die Gesel1schaft wünsche, wie del' Kaiser, 
chleunigste 
Beilegung des in ihrem Schosse ausgebl'ochenen Streites; das Buch des Ge- 
nerals missbilligen sie jedoch, sei yom Papst unterdl'ückt und corrigirt unter 
del' Presse und. darum jeder weiteren Verhandlung entrückt. Die Gesetze 
del' Gesellschaft haben Lückel1, die ausgefüllt werden Inüssen; ob dazu eine 
sofort zu berufencle Generalversammlung nothwendig sei, odeI' ob Alles bis zur 
nåchsten ver
choben werùen sone, müsse ùic Congregation del' Procuratoren 
entscheic1en. 


Augustissinle Imperato!" Don1Ïne Clelnentissime! 
S. C. l\Iajestatis Vestrae literas, quas P. Fridericus Wolff 
nobis attulit, summa CUln velleratione accepimns et exosculati 
sunlus. Ac quamqualll plurimis dudunl luculentissimisque argu- 
mentis constabat, qna sit in hane n1ÏnÍ111anl societatem nostrall1 
voluntate l\1:ajestas Vestra, novum hoc tanlen benignitatis argu- 
mentuIIl plane in admirationem nos rapuit. (
uantnm enim est, 
Caesarenl, tot inter gravis simas rei publicae curas non nlodo 
rerum nostrarum sollicitudine tangi, sed 110stram quoque suis 
excitare literis sollicitudineul non indignuul Majestate sua ducere? 
Sane vel hinc intelligimlls, Veo res nostras esse curae, q uúd is 
hanc curaUl sUlnnli sapientissÏIllique principis animo indidit. I1n- 
lllortales itaque gratias ipsi prinll1nl Deo, a quo haec tan1 luiri- 
fica 1\tlajestatis Vestrae in nos benignitas provellit dein Majestati 
Vestrae demisissinle aginlus. 


. 


Porro quod a nobis tlesiderat :l\fajestas V cstra, ill quoque societas ip
a 
majorem in modum exoptat; nempe ut compollatur quanl fieri potest citissime 
(luidquiLl turbatum est, utque sine strepitu, 
i hoc etiam fieri uno modo pus- 
sit, cOlnponatur. TIt igitur 110stri et erga l\Iajestatem Vestram, cui omnia nos 
debere profitemur obsequii, et erga societatem ipsam offieii ratio constet, nihil 
HOS certe eorum, quae conferre ipsi ad hanc rem possumus, desiderari patiemur. 
ÅC de libro quidem Patris llostri nulla jam disceptatio cst. Quem enim 
nos librum improbavimus, is dudum summi pontificis jussu suppressus est; 
alter de novo ac10rnatus ab auctore atque a nostris, quod volebamus, rite 
rccognitus, jam est sub praelo. Nihil igitnr hac quidenl de 1"e agendum su- 
perest. Sed nee alia nobis privata cum P Generali disscnsio est, ac si qua 
etiam intercessisset offensio, uti que non esset propterea commovenda societas, 
sed nostrum omnino foret, cum Patre iu gratiam redire. 
Sunt autem aliqua, ClementissÌ1ne Caesar, quae ad ipsius societatis qui- 
etem ac tranquillitatem post tot optimas leges desiderari adhuc videantur. 
ÅC ea quidem permaglli esse momenti adeoque communi societatis consilio serius 
ocius statuenda conditisque rite decretis firma1ll1a, omnes facile agnoscunt. Sed 
an propterea decernere in praesens generalem congrega tionem necessc sit an 
vero ea omnia ditferri ad triennium possillt, id quid em est clubiuUl. De hoc 
autem statuere non jam in nostra, nee in ipsius P. Generalis est potestate, 
sed totius congregatiollis procuratorum. Nos quic1em, si quae nobis occurrant 
rationes, quibus consuli tantisper nostris rebus posse videatur, dum sparsi la- 
tis
ime iniqui rumores consenescant, eas certe singulal i cura provinciarum pro- 



119 


I 
,curatoribus exponemus, idemque haud dubie faciet P. Gencralis. All autem 

 ipsi ulla hujusmodi ratione societati satis cautum existimaturi sint, non est 

 promptum dicere; sunt enim mirum in modum solliciti, ne quid simile deinceps 
'evenire omnino possit, quale istud est quod evenisse videmus. Interim im- 
mensas cuncti habemus gratias :\Iajestati Vestrae, quod pro sua clementia 
liberum nobis esse voluerit integrumque statuere, quod, omnibus diligenter 
expensis rationibus, optimum factu videretur. Nos porro Deum assidue pre- 
cabimur, ut C. 
I. V. una cum augusta conjuge ac prole servet incolumem in 
I annos plurimos, omniqne bonorum genere cumulet. 
I Romae 3. Nov. 1693. 
Sacrae Caesarcac ::\Iajestatis Vestrae 
Humillimi, Devotissimi 
ac obedientissimi servi. 


28. 


Lettera scritta dn ROBIa in Ispagna il 4. giorno dopo 
fatto il l>ecreto "de cogenda". 


I Die Congregation del' Procuratoren habe aIn 18. Nov. mit 17 gegen 16 
, Stimmen beschlossen, dass VOl' Ablauf der 9 Jahre (1696) eine Generalcongre- 
ga.tion zu berufen sei. Rom ist skandalisirt durch den BeschIuss und man 
glaubt, der Papst wenle seine Ausführung verbicten; denn die Generalcongre- 
gat ion würde das Uebel vergrössern, ihre Anticipirung gegen das Decl'et P. 
Innocenz X. verstossen. Die Verhinderung der Veröffentlichung sei ihr unmöglich, 
da del' hL Stuhl und die Inquisition die Veröffentlichung diesel' Doctrin be- 
fohlen. Del' spanische und kaiserliche Gesandte wirken beim Papste gegen 
den BeschIuss. Nul' die schon prãoccupirt nach Rom gekommenen Procurato- 
ren stimmten "cogendam". 


Porque se el deseo conque estara V . . . de saber el suceso 
de la Congregacion de Procuradores de la Compagnia digò que 16 
votos fueroll pro non cogenda, 1 7 pro cogenda. Conq ue el 
General hubo de su parte 14 Procuradores, que con SUi dos 
votos hiecieron 16, y 10s Assistel1tes 12, que con los 5 suios 
hicieron aqueI uumero. 
Roma esta escandaIizada de este Decreto "de cogenda", y se persuadell 
que el Papa impedira, que tenga execution, pues para votar Congregacion ge- 
neral es necessario que a tuicion de 130 religion sea cierto que la Congregacion 
gener
l extraordinaria ba de traer remedio aI mal, que la religion padece, y 
la ma
or parte de 10s Procuradores ha juzgado, que no sola mente no pondra 
remedlO aI mal que oy padece la religion sino que 10 aumentara; y el emba- 
zador de España, y e1 Cesareo apreteran fuertemente sobre esto a Su Santidad. 
Fuera de que esta anticipation est in fraudem Decreti Innocentii X, editi 
anllO 1646. Nam in iUo, quatenus ei suum robur re1iquit .\Iexanc1er VII, 
duo praescribuntur: 1) ut congregatio generalis singulo quoque novennio a 
celebratione uItimae congregation is generalis celebrari debeat; 2) quotiescunque 
c
Iebr
bitu! congregatio generalis hujusmodi, toties novi assistentes, ab iUis 
dIvers 1, qUI praecedente novennio assistentium muneribus functi sunt, eligi de- 



120 


beaut. Ek)to suppuesto. si se tielle congregacÏoll anticipcula Llentro de alÌo y 
mcdio, como csta decrctado, los assistclltes continmLran sns officios otros B 
años desde la ulthna Congrcgacion antici}mda. Pcro se si c8pera c1 alÌo de 
Ð6. que es cl determino de Ia Novennal, entonces se debcn cligir nuevos 
assistentes. 
Lo 3. e1 tener esta congregacion anticilmda trae su origcn del libro, 
deprimendo al autor, ya que no se puede impedir la el1icion del libro; y como 
pucde tollerar esto la Silla Apostolica y el Tribunal de Ia Inqui.
icioll, llue han 
lllandado que se publil1ue esta tloctrilla '? Conque se discurre pOl' cierto, que 
se impedira esta cOllg'regacion anticipada. 
Sabese que el Cardinal Janson pOl' impulso del P. Lachesc promovio este 
pcnsamiento, y a todos los Procuradores r1e Francia y a sus aliados les ordino, 
que votassen conforme al parecer del P. Assistcnte de Francia. Conque aqui 
interuino faccion nacional y 10s EspmÌoles que ay cn noma, savicndo de cierto 
que el rrocurador de Castilla fue con 108 assistcnte
, y teniendo pOl' ciedo, 
que el de 'roledo siguio el miSlllO r'Bubo; cstan corriùos ùc tan poco zelo de la 
honra de la naeion. Todos 10s '1 ue no vinieron predeterminaùos, votaron "non 
cogendalll", y los que votaron "cogendaul", venian predetcrminados por 10 del 
libro. }
sto es 10 que ay etc. 


Homa, 22. Nov. 16D3. 


29. 


Del' Kaiser Hisst 8elH ::\lisðfallen ÜLcr den lJeschlus8 del' Congregation 
del' Procuratoren ausdrücken: er gehe nicht mehr bIos gegen das Bueh ùes 
Generals, sondern gegen diesen selbst; ùie Uneinigkeit in del' GeseIlscllaft 
werde dadurch offellbar und die Feinde der orthodoxen Religion und del" Gesell- 
schaft werden darüber jubeln. Del' König yon Spanien werde die spaniscbcn 
Jesuiten die Generalcongregatiou Dicht besuchen lassen; schlie sse sich ihm del' 
Kaiser und König yon Frankreich an, sei ipso facto die Theilung der GeHell- 
schaft vorhanden. Der Schreiber des Briefes habe dem Nuntius in Wien im 
Auftrage des Kaisers zwei :Mittel vorg-eschlagen: Del' Papst möge das Decret 
lnnocenz' X aufrecht erhalten, odeI' fÜr die VOl' 1696 zu haltende Gcneralcon- 
gregation alle Requisite verlangeu, welche cine nach einem Novennium zu 
haltende hahen IHUSS. 
Sacrae Caesareae l\Iajestatis praescito et nutu, heri I11ustrissirnum et 
HeverendissÏ111um Dominum Nuntium Apoðtolicum conveni, eique repraesentavi 

acrae Caesareae J\Iajestatis displicentiam, quam ex successu Congregation is 
patrulll Procuratorum Romae habitae, non quidem propterea, quod aliquo ima- 
ginabili modo libertatem statuendi dictis imminutam, aut respectibus adscrip- 
tan} cuperet, sed ex eo coneepit, quod praevideat cx hac neglecta scintilla, 
nisi opportuno remedio praeventum fuerit, 
imul et propagandae Religionis 
salvificae media praecillet, (?) et Inincipum Europae janl satis exacerbatos ani- 
Inos, majoribus adhuc collisionilms exponet, triumph ante ubique, et maxime ill 
his Gennaniae partibus, haeresi, ex bac sUlnmi sui adversarii, id est, Societatis 
confusione, exultante et insolentiore reddita. Cum jam satis appareat. vcr 
Pa,trum Assistelltium consilia, non ampliu8 librum QuaE:stionis, sed caput He- 
verelldi patris Generalis impeti, cum totiu8 l11uncli scandalo, et zelantium 
Christianol'mll dolore, laetantibus summe haereticis qui ex regno in se ipso 
diviso jam ejusmodi inevitabilem desola tionem spectant; cum facile praevid
re 
sit, quod coacta extra tempus et ordinen1 Generali Congregatione, stante allhuc 
intra caput et membra dissensione, ea proditura sint, quae ut exemplo carent, 
ita pariter sui noxiam qualitatem, nihil utilitati::; in Religionem orthottoxam, 



121 


illlo et socictatem ipsalll adfenwt, gaUllelltiLus ejmmlOdi societatis lJlalevolis; 
tl uam advertullt non aml'lius spiritu conconliac, sed vertigillis agi, gravissi- 
mOrll111 schismatum et divisionUlll periculis exponi (nee cnim vel ex ipsis Reli- 
O"ionis, aut profanis deerunt, qui ignem bunc sufflent plenis buccis ct pravis 

onsiliis, et longius in latum incendium dilatent) et materiam ad hoc malum 
cOllcitamlum videri aptissimam. Nam in pracdicta circumstantia, qua non 
amplius libel', sed ut dictum, caput Religionis Jesuiticae, et persona patris 
Generalis petitur: Si Rex Hispaniae, uti facturus peI'hibetuI', Protectorem vel 
vindicem sui Nationalis se declaraverit, et patres Regnorum ac Provinciarum 
SUal'urn a praedictae Congregationis frequentatione arcuerit, idemque aL 
.A.ugustissimo Caesare postulaverit, horumque exemplo et Rex Galliae suos domi 
cohibucI'it, ipso facto inducetur divisio, et Monarchici Vestri Instituti accisio, 
qUOll veluti in stricta subordinatiol1is observantia funL1atum est, ita hac soliJa 
radice evulsa, rllinam sui lllinatur nulla factorum poenituLline deinceps reparall- 
llaIí:. Cui malo vraeveniemlo et. avcrruncando, duo praedicto Domino Nuntio 
I rCllledia proposui, quorum prius in eo consistebat, ut sua Sanctitas dignetur 
Praedecessoris sui Bullam manutenere, nec ante Novennii tempus elapsum COll- 
grcgationem Generalem permittere. Vel si hoc ob praemissa non viùeatur 
praeclicabile, dig-netur Congregatìoni illi extra. orclinclll et tempus habendae om- 
nia ad Novennalem institucndam necessaria requisita applicare, nec aUam 
:;ine 
bis permittcre. Utrumquc in potcstate Summi Pontiticis est positum, quorum 
alterutl'um a SUlllma Pastorali cura, qua sua Sanctitas tam zelose, quam lau- 
dabiliter defungituI', se impetratnram sperat Caesarea, et vere filialis pietas, 
lwice reprimendae haeresi, et amplificandae Religioni salvificae intellta. Et 
baec sunt, quae jussu Caesareo neverentiae Vestrac scribenda habui. 
Viennae 19. Deccmbl'is 16!)3. 


30. 


Al J\loito Rcverendo 
ses, della 


Padre, II Padre EU
eLiu rrruch- 
UOlllpagnia di Giesu, Assistcnte ùi 
Gerlllania - Ronla. 


1). Sabran schrcibt aus Genua an den Assistenten P. Truchsess, aa
s aIle 
dortigen Patres mit ilun gegell ùen General sich aussprechell, ausgellonlluell 
1'. Spinola, del' sich ùabei auf einen Brief des Beichtvaters del' Kaiserin, IJ. 
Miller in Wien stüzt. Inhalt des Briefes: üble Aufnahme des Beschlusses del' 
Congregation del' Procuratoren; man wundere sich abcI' darüber nicht, weil 
man die Künste kenne, durch welche jene bearbeitet wurden, welche gegen 
die Berufung del' Generalcongregation stimmell wollten. Schickt cin beige- 
schlossenes Blatt unù hofft, dass von drei odeI' wenigstens zwei französ., Pro- 
curatoren Gleiches geschehen werde, zum Gebrauche gegen die bcim Papste 
gegen die .Abbaltung del' Generaicongregation versuchten Dmt.ricbe. P. .l\Ia- 
nassel' wird im gleichen Sinne an den Assistenten yon Italiel1 schreiben. 
Reverende Pater in Christo! 
Adhuc ùetineor Gelluae expectatiolle GaUicae navis bellicae, quae hine 
uti spero solvet post triduum; non fuit mihi levi solatio quod hie Patrem 
Palavicini Praepositum et Patrem l\Ianasserum babeam quibuscum de rebus 
societatis libere ex tnto colloqui possim, quamqtlam et omnes fere alios meae · 
istis in :rebus sententiae esse deprehenc1am, excepto Patre Dominico S!)inola, 



122 


qui vehementer satis ab opposita stat: praemonitus fui, et mihi sat cavi, 
cum tamen impotenter aliqua eaque falsissima diceret, mihi temperare ita non 
valui, ut non aliqua refutarim, de quibus me ab ipso ad Patrem Generalem, 
vel ad Patrem saltern Secretarium additis etiam forte falsis, delatulU 
non dubitem, verunl id me non admodum sollicitum habet, cui vel 
pati hac in causa indecorum non videtur nec grave accidet. Aliquid mihi 
cum illo singularc hodie contigit de quo au Paternitatem Vestra;ill scri- 
bere operae pretium villetur. Solus cum illo iglli domestico astabam cum 
subito educto literarum fasciculo, Videbis, ait, quo sensu acceptus fuerit 
Viennae Congregationis Vestrae mirabilis exitus, en episolam Patris l\Iiller 
serenissimae Imperatricis confessarii, viri qui solus plus valeat omnibus aliis 
Societatis religiosis, qui recusavit esse a confessionibus Caesari, qui eum opta- 
bat, aliumque qui jam est ad id munus promovit. Accepi epistolam, Italice 
scriptam, et tertio vel quarto legi, ut Reverentiae Vestrae illam quam possem 
fidelissime transcriberem; appono ergo fere verba, certo totum sensum. Sic 
habebat. Accepimus heri inexpectatum nuntium de successu Congregationis 
Patrum Procuratorum Romae, videlicet quod uno suffragio indictum fnerit co- 
gendam esse congregationem Generalem, quanto cum scandalo id hic rescitum 
fuerit, vix potest exponÍ. Verum non ita miror sic contigisse, cum 
jam edoctus sim quibus artibus actum fuerit cum ill is qui 
s en tie ban t non e sse cog end a 111, u t s u f f rag i urn t a ill e n pro c 0- 
genda ferrent. Oret Reverentia Vestra pro optimo Patrc Nostro Generali, uti 
ego constanter faciam, et mei etiam memor etc. etc. Cum legissem, et quidem 
iterum aIta voce, cum jam quatuor vel quinque alii patres ad focum accessis- 
sent, reposui, me id tantUl1l scire, cos qui Roma scripserunt de i i s art i bus, 
falsissima scripsisse: ille subiratus abiit. Videt Reverentia Vestra, quid 
ctiamnulIl spargatur; utetur porro hac mea epistola ut sibi visum fuerit. Cum 
audiam agi Romae apud Sanctum Dominum Nostrum, ut decretum de congrc- 
ganda vim non habeat, credidi quam incluclo cartulam posse usui esse, et 
curabo ut similes mittant quos expecto hodie, tres Procuratores Galli vel duo 
saltem ex iBis: si usui non sint eas Reverentia V 
st.ra igni addicet. Si non 
obstantibus iis artibus habebitur (uti spero) congregatio, et Paternitas Vestra 
censet aliqua deb ere in congregatione Generali proponi, quae majorem vim 
habebunt si a Provincialibus coetibus etiam proponantur, offero operam meam, 
si ea. Reverentia Vestra mihi mandanda censuerit. 
Genuae 9. Jan. 1694. 


Reverentiae Vestrae 


Servus in Christo humillimus 
et indignus: lJUdovicus Sabran, 
Societatis J esu. 


Patrem IVlanasserum de contentis in praedicta 
Epistola statim fere ac legeram certioreln feci 
qui (credo) de ea ad Patrem Assistentem 
Italiae scribet; subjeci etiam ipsi aliquas ra- 
tiones quae evincerent, non posse dici nullam 
esse causam congregationis Generalis cogen- 
dae, quas ut opinor ad eundem Patrem 
Assistentem scribet. 



123 


31. 


I Al Blulto Rev. Padre 
Conlpa.g'nia die 


il P. Eusebio 
Giesù, Assistente di 
Giesù in R01l1a. 


rrrucllscS, della 
Gel'l11ania, nel 


P. Sabran theilt clem Assistenten Truchsess ein Bedenken eUles Patel'S 
: in Genua gegen die Gültigkeit des Beschlusses der Congregation del' Procura- 
I toren mit: die Stimmenzahl für die Generalcongregation sei nach der Verfas- 
I sung del' Gesellschaft nicht ausreichend. Die Geschichte des Buches (les 
.. Generals differire mit einer anderen; die Assistenten möchten für eine zuver- 
, 1iissige Geschichte Sorge trngen. 
Rev. in Christo Pater! 
Cum Genuae etiamnum soluturae hinc navis expectatione detiuear, ignos.. 
cat V. P., si salutaturus meis eam iterum literis cornpelIern. Occasionem prae- 
bet mihi aliquis hac in dorno pater, qui nuper agens de causis, quas Romae 
obtendunt, qui congregationis Procuratorum suffragium de cogenda irritum 
volunt, unicam (quam et justissimam vult) ma
ni esse ponderis cen::;et, cum 
in formulis tum congregationis generalis circa electionem Generalis tum pro- 
vincialis circa electionem Procuratoris expresse habeatur, si suffragia fuerint 
I impada, sufficere majorem nllmerum ad hoc, ut censeantur fuisse plura medietate 
suffragia, de hoc vero nihil dicatur in formula congrega tionis Procuratorum; 
I argumento id esse, quod in illa sic interpretari noluerint, sed vim totam ver- 
bis illis suam reliquerint de industria, ad p]ura medietate suffragia. Absit 
ut putem, me aliquiù posse suggerere, quod P. V. non statim per se occurrat; 
I subjicio tamen quod mihi occul'l'it, ne vel minima in re muned meo desim, 
videlicet: Ideo positam in duabus illis formulis illam declaratiollem, quia 
nulla pro
sus ea de re reperiebatur in constitutionibus vel in ulHs congrega- 
tionum decretis; omissa vero est in formula congrcgationis Procuratorum ut 
inutilis; cum facta fuisset in decreto 10 congregationis VIT., quod ut eviden- 
tius pateret, cum in antiquiore formula congregationis Procuratorum ad mar- 
ginem citatum esset illud decretum, in ultima etiam insertum est juxta. 
decretum 7. etc. Dignabitur etiam mihi permittere ut suggeram, cum 
in ampliori scripto P. Segneri veram de editione libr! historiam in pleris- 
que differentem ab alia, quae ab altero conscripta est, ]labeamus, et 
mortalia omnia variis casibus obnoxia sint, operae pretium fore, ut prae- 
cipua facta, quae in ilIo scripto asseruntur, eorum munita sillt manu, qui 
illorum veritatem testari possunt. Cras vel perendie certius hinc solvam, 
trajectoque semel mad, quam potero velocissime provinciam meam repetarn, 
ubi P. V. mandata, si quae mitJi dare dignabitur, ope rial'. Audio hic, injec- 
tam libri evulgationi moram; quam verum ill sit dubito. Sinat P. V., ut sa- 
lutelll hie P. Assistentem Galliae et P. Segneri. 
Gcnuae 16. Javv. 16!)4. 
R. P. V. 

crvus III Christo olJs(I{lUentissimus 
L. Sabran. 


32. 
Rev. Patri in Uhristo P. Eusebio rrruchses Soc'. Jes. 
pro Gernlania Assistenti Romae. 
P. Painter an Assistenten Tl'uchsess über die Beurtheilung del' eincn 
(17.) Stimme, welche für die Berufung del' Generalsynode den .Ausschlag gab. 



124 


l\lan schrciLe yon Rom, mall verùaukc es delll P. Cuper, ùaS8 er pro cog-enùa 
stimmte, olnvohl cr vorher pro non cogcncla war. 


Rev. in Christo Pater! Quas R. V. scripsit 2. Jall. accepi 21. ejusdem. 
Vacabam tUIn spiritualib1.1s cxercitiis, quae aù initium prioris hebdonìadae 
caeperam. 
Decrctanl congrcgationcm generalcm intervertclldam, rumor pcr totalll ' 
fere provincianl nos tram vulgavit. Quibus autem consiliis aut molitionibus, 
mihi quiùem nunquam satis innotuit. De suffragio 17. secanùo seu dividendo 
in duas l)artes, ita ut quaelibet pars sutfragiorum habeat 16 cum dimidio, 
recensuit aliquis procuratorum hac transeuntiU1l1, Red accepta res est a circum- 
stantibus })er modum jod. Cum autcm ille rcm serio agi assereret, secuta 
est apud plerosque admiratio, cogitantes forte, nodum in scirpo quaeri. Rcpo- 
suit non ncmo, eo modo votum 17. contrat1ictoria. cOlltincre; ex media 
cnim parte dicere, cogendalll esse gencralem, et ex a,ltera Inedia, non eSRe 
cogendam, vel certe aequivalere coñtradictoriis, tamcsti sit indivisibile. 
Ego ut verum fatear, non obstante affirmationc praec1icti P. Procurat.oris 
rem pro joco llabui, donec denique acciperem literas R. V., nuntiantes, serio 
de ea contelllli, neglecto aut eluso decreto 10. congregationis VII. generalis, 
non admittentis sectionelu suft'ragii, cum numerns est impar, sed supra medie- 
tatem esse declaralltis. 
De P. Cupero huc scriptum, male audire Romae, qUOll pridie al1tequam 
itum esset in suffragia, steterit pro non cogenda, die autem !4;)uffragationis 
votUlll dederit pro cog-enda. Comruendo me demisse in s. sacrificia. 
Augustae 28. Febr. 16Ð4. 


R. V. 


Servux in Christo 
Benec1ictus Painter. 


33. 


COl1scqucntiae nonnullae ex literis rOlllanis ö. 
lartii 
1 ö D -! da tis eru tae. 


}'olgen filr die Gesellschaft, weIcht> sich aus del' Nichtal1erkcnnnng des 
Beschlusses dcr Congrcgation del' Procuratoren ergebcll würden, weil derselLc 
llur Init einer StimulC Majorität gefasst wurde. 


1. Ergo caeca fuit hac tenus SoÛetas, quae hanc evidcntcru demollstra- 
tiOllClU non vic1it. 
2. Ergo multi Procuratores in provillciis sui
 electi in urbem suut ille- 
gitimc electi, quonun plurimi in electione sua tantum uno 8uffragio supen\- 
bant Inedietatem, ut testantur multae congregationes }nOVillciales. 
3. Ergo electi ad congregationem generalem, quorum aliqui tantul1l U11(1 
suïi'ragio 
uperabant medietatem, sunt illegitime elect.i. 
4. Ergo multae congregationes Procuratorum fuerUllt llullae; siquideIl1 illis 
illterfuerunt aliqui Procuratores a provinciis suis illegitime electi, nam nonnisi 
unico \suffragio medietatem superabant. 
5. Ergo nonnullae congregationes generales sunt invalidae adeoque nulla.e, 
siquidem aliqui electi illis interfuerunt, qui erant illegitime electi utpote tan- 
turn uno suffragio superantes medietatem. 
6. Ergo decreta, canones similium congregationum nullius sunt valorjs 



125 


adeoque nullam inducunt obligationem, quia invalidae fuenmt ejusmodi 
congre
a tiones. 
7. Ergo ilIa verba ad plura medietate suffragia nequ
unt sic intelligi, 
prout in accluso folio explicantur, siquidem ex tali intelligelltia tam absonae 
ncctuntur sequelae. 
8. Ergo Societas haec verba hactenus non voluit sic intelligi; multas 
enim ejusmodi electiones pro legitim is agnovit, ubi tantum unum suft'ragium 
meùietatem excedebat. 
9. Ergo abrogamlum est decretum 10. congregationis VII., ubi dare 
pc,mmtur illa verba: Quare in posterum, cum 3. quoque anno Romae de co- 
genda vel non cogenda congregatione generali in Procuratorum congregatione 
, agctur, e majore suffragiorum parte rem decernendam. Atqui ubi ullitas alldi- 
. tur, est major suft'ragiorum pars; ergo ista verba: ad plura medietate suffragia, 
lìic sunt clare explicata, quod sic inteHigenda sint, si nimirum medietas exce- 
I ùatur sive unitate sive dualitate sive pluralitate, quia sic semper emergit ma- 
, jor sutfragiorum pars. 
10. Ergo novennalis ideo ut ex omnibus apparet, expetitur, ut juxta Inno- 
I centii X decretum PP. Assistelltes exautorentur. 
11. Ergo contraitur menti Societatis et cOllgregationum generalium, quae 
unice hactenus exoptabant hanc specialem gratiam s. pontificis, ut decl'etum 
fIe cogemla novennali abrogaretur, sicut in una parte quoad regimen superi- 
orum jam abrogatum est per Alexandrum VII. 
12. Quomodo ergo jam tantopere expetitur novennaIis, quae autca judi- 
] cabatur ex plurimis gravissimis causis Societati praejudiciosa? 
13. Quas ob causas tantopere timetur ac subterfugitur congregatio per 
PP. Procuratores decreta? 
14. Cur ivsae constitutiones S. P. N. et formulae generaliulll congrega- 
tionum in dubium vocalltur, quae alias erant indubitatae? 
15. Quare tot ac tanta externorum patrocinia conquiruntur Societasque 
perturbatur? Büna causa non e
et brachio carnali. 
16. Quam ab causam in talltum odium vocantur PP. Procuratores, qui 
pro cogenda dederunt sufl'ragium; ita quidem, ut acerbae de iBis querimoniae 
etiam ad coronata capita perscribantur? Ubi ergo manet libertas suffragii, 
quam integerrimam esse voluit s. Pater Noster? Quorsum haec omnia ten- 
Llant, facile est assequi. 
Plures aliae occurrent consequentiae cuivis rem profundius consideranti. 


34; 


P. Diertius in 'Vilna beklagt den Streit in der Gesellschaft. In Polen 
sei nicht wie in Spanien mit dcm Könige dahin verhandelt worden, die ausser- 
ordentliche Generalcongregation nicht beschicken zu lassen. In del' Contro- 
verse über die 17. ðtimme wird die EntscheiJung des Papstes anzunehmen 
sein, Viele meinen, die 'Vurzel des Streites sei eine ganz andere und wcrdc 
verschwiegen. Um den Frieden in der Gesellschaft herzustellen, müssen die 
Âssistenten dem General als dem Haupte nachgeben, nachdem diesel" den Druck 
, seines Buches in Dillingell untel'driickell will. 
. 9 der Constitution für cine 
Genera1eongregation sei nicht gegeben. 


Reverende in Christo Pater! 


Accepi, quas dignata est Reverentia Vestra mihi dare 10. 
Iaii. Acceperat 
tunc hand dubie Ueverentia Vestra quas dederam 12. Aprilis. 



126 


Cum dol ore intelleximus mortem Patris Aegidii Estrix, de quo dubitare 
equidem non possum, quin sicut Reverentia Vestra scribit, existimarit, s e hac 
ipsa et.iam re (scribendo scilicetquaedam) non tantum de Patre Nostro 
sed etianl de societate universa bene mereri: quia testatus est, 
memini, taediosanl sibi fuisse vitam eam ob causam, quod in radice non po- 
tuerit extingui ilIa quasi scintilla, ex qua cum multis praesagiebat tantum 
incendium nasciturum, tant-aque mala exoritura, quanta deploramus. Jam 
enim reipsa incipinlus sentire, quod primis meis literis in hoc negotio scriLe- 
bam Reverentiae Vestrae, quod alii Religiosi, ipso societatis anno saeculari, 
jactabant, })aulatim verum fieri. Fumet, inquiebant, caminus societatis tam 
diu, quam noster, et fuligo dissensionmu non deerit. 
Scribit Reverentia Vestra esse actum interim in Hispania, ut 
Rex vet e t suo sad Con g I' e gat ion em G e n e I' ale m a c c e d ere, s i 
quidenl ea cogeretur ant
 finem Novennii. Pessime id actum est, 
a quocumque actum est; sed viJendum, an Praepositus Generalis talia potuerit 
impedire; quando non potuit impedire, ne contra se multa ad provincias de- 
fer1'entur, et in provinciis nonnullis agerentur. Hic in Regno Poloniae tale 
quid ag'Î, ne per umbram quid em intellexi. In controversia de decimo septimo 
suffragio parva aut nulla esse difflcultas videtur. Naill quod Banctissimus 
ùeciderit, amplectendum erit in hac juris quaestione, quae non est prima quae 
sedi apostolicae proposita fuit. Credo Patri Nostro sensum Pat rum Assisten- 
tium in hac q uaestione perspectissimum esse. Forte tamen causas habet ti- 
mendi, ut acguiescant, etsi major pars Provincialium pro non cogenda respon- 
deret. Denique habet haud dubie rationes suas, cur ad eum retulerit quaesti- 
onem hanc juris societatis, cui refragari non licebit. 0 mi reverende Pater! 
quem semper observavi sincero corde, et aestimavi, liceat candore religioso 
loqui. Quam jÐcundum mihi esset alicubi subcoquum agere, ea conditione, ut 
radix vera horum Illotuum penitus ex animis Olnnium evelleretur! Quae radix 
non fuit controversia libri; quod patuit, quanùo haec controversia fuit quasi 
abrupta. Tunc enim novae aliaeque causae, Congregationis Generalis cogendae, 
produci coeptae sunt; et quidem pleraeque, quae nascebantur e! concordia de 
libro non admisso. Quod multis occasionem dat suspicandi causas illas esse 
potius titulos assumptos, et latere aliam radicem, quae siletur. Absit tamell 
a me ut juùicem quemquam, quin potius credo, plures existimare, se bona in- 
ten tione ducL 
Attamen judicium trnue Ineum, fretus Reverentiae Vestrae benevolentia, 
aperte non omittam exponere. Quamdiu quasi vulgo notum erit, et in Pro- 
vinciis scietur, Patres Assistentes cum suo Praeposito Generali non esse con- 
cordes, tamdiu pax non erit in soeietate: Red societas scindetur in duas partes, 
quarum una Patri nost1'o, altera Assistentibus adhaerebit. Et in hac dissen- 
sione invenientur, qui indiscreto zelo societatelu perturbant, etiam seculares 
principcs subornando, cum gemitu eorU1ll qui societatem diligunt sincere. Nf'- 
cessarium proinde ad l)ristinam pacem remedium est hoc agere, ut in omnibus 
Provinciis constet, Patres Assistentes cum Praeposito suo Generali unum sapere, 
lU
anl rem societatis age1'e, et in domino inter se esse conjunctissimos. Jam 
ut sanctus Patcr Noster vere asserit in epistola de obedientia, magis con- 
veniens est, ut membra se cOllforment capiti, quam ut caput membris debeat 
cedere. l\Iagis igitur conveniens et aequum viùetur esse, ut Patres Assistentes 
se conforment Patri Nostro praesertim postqualn Pater Noster eo usque sese 
ad illos inclinaverat, ut impressionem Dilinganam vellet 
uppr
mere, et librun
, 
salva substantia, ad illorurn gustum formare. Ilia conJunctlO Patrum ASSl- 
stentium cum suo praeposito Generali, si per provincias cognita fuerit: mox 
pax integra redibit, et evanescent illae ùissensiones, ob quas aùversarii nostri 
IJlaudunt. Facile etiam pauci compescentur, si quid turbationis tenta.re prae- 
sum})serint. Non obstabit ullatenus huic paci qua
stio juris tle decimo septimo 



127 


suffragio. Nam tam membra, quam caput societatis, acquiescent decisioni seelis 
apostolicae in utramvis partern. 
Nihil mihi quidem in mentem venit, quod Reverend. Patres Assistentes 
remorari possit, quo minus totos sic sese cum Patre Nostro conjungant, idque, 
per societatem ut probe sciatur, efticiant. Non enim versamur in casu aliquo 
Paragraphi 9 COllstitutionis ob quem Congregatio Generalis juxta mentem 

ancti Patris Nostri cogenda esset. Nam si fuisset aut esset talis casus, pcs- 
Rime A9sistentes et Provinciales functi fuissent vel fungerentur suo officio. 
Et !'ane ne èogitatione quid em talem caSUlll, qualem -sanctus Pater Noster 
requirit, assequi possumus. Sentimus enim res societatis diligenter et pruden- 
tcl' et more ,aliorum Generalium in Provinciis currere. Si quid displiceat 
privatim, sicut forte in singulis Generalilms, his vel illis, hoc vel illud dis- 
plicuit, per hoc sane non debet tota societas moveri. 
Si id fieret quemadmodU1ll jam exposui, quantum gaudium, quanta 
gratulatio roox ubique oriretur! Repente no\'us splendor obedientiae et chari- 
tatis, qua ordo noster stetit, omnium animos exhilararet. 
Liceat mihi nunc supplicem esse Reverentiae Vestrae et per eam ceteris 
Reverendis Patribus Assistentibus, eosque exorare, ut tam glorioso operi, quoll 
tota }Josteritas laudabit, manum admoveant. Obtestor denique omnes, ut hanc 
meam supplication em aequi bonique consulant, quam solus amor societatis 
expressit. 
Commendo me humiUime sacrosanctis Reverentiae Vestrae sacrificiis. 
Ex dworzistisz pago collegii Vilnensis 4. Julii 1694. 
Reverentiae Vestrae 


Servus in Christo 
Ignatius Diertius. 


35. 


Reverendo in Christo Patri Eusebio Trllchses, Socie- 
tatis J esu Assistenti - ROlllae. 


Vierlius antwortet dem Assistenten Truchsess, er babe die Antwort des 
Generals auf das Postulatum nicht zur Hånd, weil er nicht in Wilna sei 
Ueber die 17. Stimrne. Er fürcbtete stets grössere Uebel als das, welches be- 
seitigt werden sollte. Durch die Nachgiebigkeit des Generals sei del' Haupt- 
grund del' Beunruhigung del' Gescllschaft gehoben. In den Provinzen glaube 
man daher an eine:Q., unnöthigen Kampf del' AssisiRnten gegen den General. 

ustana del' Gesel1schaft in Fo]ge dieses Kaml'fes. 


ReverenJe ill Christo Pater! 
Accepi quas dignata est Reverentia Vestra dare Tusculi 22 Maii. Gratias 
in primis ago maxÍ!nas, quod anxietates meas quas 12. Aprilis candide expo. 
sueram, Reverentia Vestra benigno animo exceperit. Nunc quid em etiam 
promptum non est, mittere exemplum Responsi Patris Nostri ad postulatum, 
propter earn etiam causam, quia apud me non est. Nam quia ob tricas, quae 
Vilnae sunt, censuimus omnes, Vilnam nobis adeundam non esse, coactus sum 
iter 40 et plus circiter polonicorum milliarium ad visitandum Pinscense Colle- 
gium aggredi; ita tamen ut non Vilnae, sell paucis milliaribus inde relinquere 
necesse fuerit, Patrem Franciseum Rucewicz sociul1l meum, propter di, fricultates 
quae hoc tempore occurrunt in mutatione personarum. HIe autem habet penes 
se illas alias que chartas, ut missis sibi libris curet inscribi. 



128 


Quod Reverentia Vestra scribit, omnibus in congregatione Procuratorul11 
contigisse, ut ratum tunc putarint habendum decretum, etiam mihi contigit ad 
prim urn ejus nuntium. Nam nunquam ante ejuslllodi casus objectus fuerat, 
aut occasio dubitandi. Postquam autem vidi, tan tam esse rationem clubitam1i, 
ut Congregationes Generales, ne ex ejusmodi dubitatione et disputatione in- 
commodum oriretur in electione personarum, tam in formula Congregation is 
Generalis quam Provincialis, dubiunl illud cxpressis verbis censueriut esse diri- 
melldum, quod non fecerunt in formula Congregationis Procuratorum: tunc 
solidum fundamentmn mihi visum fuit, ad minimum ùubitanùi de illo ] 71
1O 
suffragio et judicandi, quod sid quaestio quae in Congregatione Generali dirimi 
ùeberet, sicut ansam omnem sustulit Generalis Congregatio dubitandi in for- 
mulis Generalium et Provineialium Congregationum. 
Ego vero majora semper Inala timui, quam ea sint, - quibus remedium 
quaeritur: primo quia uniea causa movendi societatem universam, quae .tune 
offerebatur, sublata est, et Pater Noster ad honestam se inflexit eonditionem, 
secundo quia nos quideIn ignoranlus aliam ullam eausam, quae secundum con- 
stitutiones deberet movere totam societatem, tertio quia causae omnes, quae 
sublata capitali et tunc uniea de libro deinde sucesserunt, vel ortae sunt ex 
eo, quod honesta conditio de libro quam Pater Noster proposuerat, admissa 
non fuerit, vel non sunt ex iBis quas Pater N oster ponit ad cogendam socic- 
tatem universam. J\Iala autem majora quae semper timui, et Deus det, ne 
luagis crescant, ego ex hac radice oriri puto, quod per provincias credatur, 
Patres Assistentes contra suum praepositulll Generalem et judicio et voluntatc 
pugnare. Sit sane non verum, attamen creditur. HillC autem necesse est societa- 
tern scindi in duas partes, quarum una Generali, altera Patribus Åssistentibas 
adhaereat, quod malum est taln magnum, ut nulla causa, quae hactenus 
excogitata est ad cogendam Congregationem Generalem, cum illo comparari 
possit. Sane centies expedivisset Patres Âssistentes in conditiones libri edendi 
a Patre Nostro propositas consentire, quam ut permitterent, tantum malum in 
societatem induci. Hinc pullulant mala gravissima, dum de utraque parte, 
sicut audivimus, sparguntur recursus ad }Jrincipes, et similia }>ernicosissima 
societati, quarum relationum unus credit hanc, alter alteram partenl pro affectu. 
llinc manifestae calumniae contra Pat rem Nostrum etiam in aulis He-gum et 
principum jactatae, sicut in hoc regno constat etiam factum. Haec sane mala 
sunt maxima et probrosa soeietati. Hinc ipsae Congregationes Generales non 
pacatae timeri possunt. Nam credi coeptum non amplius, aliquot abhinc an- 
nis, in congregationibus nonnullis ultimis informationes simpliciter fuisse pro- 
positas, sed conatus nonli!parvos adhibitos fuisse ad voluntates inflectendas; 
unde facile gradus fieri potest ad potestates externas etiam Congrcgationibus 
nostris immiscendas. Accedit et illud malum, ut durante hac qualicumque 
diversitate judiciorum, Pater Noster non possit sine SUa invidia postulare 
abrogation em Congregationis Novennalis, quod congregatio duodecima tot votis 
cxoptavit. Denique longum esset mala sane gravissima enumerare, quae inci- 
pimns sentire, et necessario sequentur, quamdiu illa quasi discordia inter Patres 

.\.ssistentes et Generalenl creditur esse per Provincias. Scribit Reverentia 
Vestra responsum ad postulatum Provinciae non debuisse mitti, nisi iterum 
visum ab Assistente, et plura fieri praeter morem. Sed praeterquam quod. 
talia plura oriantur ex eadem radice, ejusmodi incommoda non possunt com- 
l)aral'i cum malis enumeratis et pluribus quae possent enumerari, quibus socie- 
tas scinditur et perturbatur. Haec sunt quae timebam et etiamnum timeo. 
et quae meo parvo judicio cessare poterant, si admissa fuisset conditio a Patre 
Nostro proposita, et tunc concordia plena fuisset facta. 
Scio me scribere Reverentiae Vestrae, quae non vult ut fucate et non 
sincere secum agam. Quamvis vero aperte agam, subjicio tamen mea lubenter 
meliori instructioni et judicio. Interea Deum quotidie oro, ut mala illa tanta, 



 



129 


fJuae incipimus 
entire, pro sua mi
ericordia a f.:oc
et

e avertat. Commendo 
nw humillime sacrosanctis Reverentlae V estrae 
aerJficns. 
Novogroclrci 17. Juli 16!14. 
TIeverentiac V pstrae 


Servus in Cllfisto 
Ignatius Dif'rtius. 


36. 


Uopia del J\T enlorialr che diede un Pat Ire alIa Santitii 
di N. Signore. 
L.- 


Der Papst möge dem Kaiser und König Yon Spanien die Ansicht beneh- 
men, dass die Assistenten den General verfolgen, um seelenverderbliche Grund- 
sätze aufrecht zu halten; ferner die Infamie beseitigen, dass die Assistenten 
ihre V ollmachten durch die Generaleongregation verlängern wollen; das An- 
sehen des P. Segneri restituiren; den Genera] zur Ausführung des Beschlusses 
I der Congregation der Procuratoren und zum Gehorsam gegen den Papst an- 
halten und endlich ihn verhindern, dass durch Begünstigung seiner Anhänger 
Faktionen in der Gesellschaft entstehen. Nur der Papst oder cine General- 
I Congregation könnten helfen. 
S' espone humilissimamente alIa Santità V ostra come scorgenc1osi i nel P. 
Gencrale della compagnia di Giesù g r infrascritti oblighi gravissimi i fig1iuoli 
(('deli di S. Paternità, bramosi di veder posta in sicuro r anima del loro 
Padre, 
upplicano la somma pietà e zelo deUa V. Santità di efficace provedi- 
I mento, si che conosca e sodisfaccia a tali obligazioni, e sono: 
Primo, di togliere con efficacia dalla mente dell' imperatore e de] rè di 
Spagna la persuasione, che la compagnia c particolarmente i PP. Assistenti 
perseguitino il Genera]e, per vo]eI eglino sostenere dottrin
 perniciose aU' 
anime, come esprime il rè medesimo nel suo decreto; e tutti sa piamo, esser 
ealunnia, sicome ancora r infamia, che ]a compagnia non vog1ia esser rifor- 
mata da lui. 
Secondo che tolga r infamia sparsa pel mondo, che oltre questo i PP. 
Assistenti per ambizione di continuare la loro carica, procurassero la congre- · 
gazione generalc. Sospetti indegnissimi contro persone tali e scelte tra tutti, 
per ogni con to degnissirne. . 
3. Cbe tolga il discredito del P. Segneri, ehe tutti sappiamo esser rl'li- 
gioso d' ogni perfezione. 
I 4. Che tolga della compagnia 10 scandalo che reca il "edere, che il P. 
Generale tanto opera con ajuti estrinseci, perche non si eseguisca il decreto 
tleHa emJgregaziOlle de' procuratari, dopo haver tanto operato, acciocht> tal 
llecreto non si facesse, mentre il s. fondatore obliga il Generale, che quando 
si determini cli chiamar la congregazionc generale, egli ne debba haver gusto. 
Jdque praeposito Generali gratum esse oportet. 
5. Che tolga anche 10 scandalo che riceve la com})agnia e che ricevono 
gli esterni nel vedere, che il P. Generale in vece di mostrarsi ossequiosissimo 
cd obbedientissimo ad ogni cenno di V. S. come S. Ignatio l' obliga, habbia 
bisogno di precetti, anzi quel eh' è peggio e che più scandalizza il mondo, 
c?n amarezza estrema della compagnia, ponga V. S. in travagH per Ii riguardi 
dl non digustar Ie COl'one a cagione degl' impegni t ne' qua1i sono poste dagli 
uffizij passati con esse a favorire Ie sue intenzioni. 


9 



130 


6. Che desist a dallo scandalo della sua religione, mentre i1 governo s'inca- 
mina a premiare ed esaltare que' suggetti, che si dichiarano a suo favore e 
a deprimere i cOl1traij, massimamente circa il punto, de cog end a vel non 
cogenda congregatione generali. Con che induce fazioni manifeste, 
mentre doverebbe farsi amare da tutti come vero padre t1i tutti, come gl' 
impones s. Ignatio nelle costituzioni. E in cit} dovrebbe anchc efficacemente im- 
perlire, che i Provinciali nelle loro disposizioni non diallo occasione di notare 
qupsto Rtesso, stimallùo così di far cosa grata al Generale. 1\'la rli questo 
ultimo pun to basterebbe una mera ammonizione a nome di V. S., e sarf>ù l)e 
oþortuno di farla anche al Provinziale romano. 
Circa poi il modo d' imlurre il P. Generale a soddisfare a queste sue 
obligazioni con bene illuminarlo e astringerlo V. S. ben vede che ci(} non pUt. 
farsi da veruno della compagnia in particolare, essendo massimamente il P. 
Generale di genio e di natura sommamente fisso nelle sue apprensioni e spe- 
culazioni; ma solo può sperarsi buon efl'etto dall' autorità suprema della V. S. 
ò da quella della congregazione generale. Questa anche solo illtimata farà 
tprminare subito ogni litigo, libererà la V. S. da tante molestie, cbe hà 1'er 
la com1'agnia, e la compagnia conseguira subito la quiete che sospira. 


37. 


Aùmodu111 Reverende })ater NOHter in OhrlRto! 


Die Veröffentlichung dessen, was 
egen den Beschluss ,ler Congregatinn 
del' Procuratoren geschriebell wurde, mittelst ùes Druckes solI verhindert wer- 
ùen. Tadel del' Veröffentlichung ùessen, was die Gal1icanische Angelegellheit 
betraf, und des Buches Vis rationum etc. Den Adressaten würdc die Sdmld 
der Veröffentlichung treffen. 
. --r 
Perlatum ad nos fuit, aliquorum consilium esse, ut typis ea mandentu
" 
quae Duper adversus decretum congregationis procuratorum sive, ut castigatiu
 
loquamur, adversus id, quod nobis videbatur, esse decretum, scripta fuerunt
 
Hoc cur improbemus consilium, nulla nobis quidem privatim est causa, quin 
. imo, si ea scripta prodirent in publicum, grave nobis haudquaquam foret, 
nostra etiam emittere, quibus conati sumus tueri commune judicium congre- 
gationis procuratorum, quae turn certe aliquid fuisse decretum. nec utique aliud. 
Sed enim societati non posset id non permolestum accider
.. Cum enim ilIa 
praeteritorum nimis quam satura sit, quae tot ubique rUlllOres excitarunt, supra 
modum doleret, emissis hinc atque hinc scriptis, novam hominum ubique ser- 
lllOnibus ac dul'aturam diutius materiam praebel'i, adeoque illo etiam se COlU- 
11l0do privari, quod unum ex dilatione congregationis generalis expectare poterat, 
hominum ut sermones interim consellescerent. Qnamquam igitur existiman- 
dum sit, P. V. pro sua prudentia et in societatem amore alienam esse ab 
illorum consilio, qui scripta hujusmodi sive omnia sive aliqua typis vellent 
excudi, ne tam en id sibi una unquaul ratione persuaderi patiatur, vehementer 
ipsam rogamus ac pro munerc nostro monemus. Ac quolliam ea scripta, quae 
Gallicanum negotium concernebant, typis excusa sunt abhinc quadriennium (iù 
quod minime factum oportuit) atque ante annum aliud quoddam scriptum insul- 
sissimum, cujus titulus est Vis rationum etc., eo diligentius P. V. cur an- 
dum erit, ne quo simili modo haec alia, de quibus nunc agitur, typis manden- 
tur. Hoc enim si fieret, facile ipsa videt, sibi omnino id imputatum iri. 



131 


Expectamus porro, ut P. V. huic nostro libello sive per P. Admonitorem sive 
quomodo libuerit, respondere clignetur, adeoque nos sollicitudine liberare.*) 
III domo profess. Rom. 12. Aug. 16
4. 
Admodum Rev. P. V. 


Obsequentissimi Servi 
ac tilii in Christo. 


38. 


R,ationes praecipuae, oh qllas videtur cogenda quanl- 
priInUlll Congregatio generalis, istae sunt. 
Die 5 Åssistenten suchen durch ein amtliches Aktenstück die Nothwrn- 
digkeit zu beweisen, dass möglichst bald eine Generalcongregation abgehalten 
werde. 


Prima Ratio. 
Evidentia hujus necessistatis, in rebus enim per se notis et necessariis 
non est opus deliberatione: flagrat domus, imminet naufragium; quaerere an 
opus sit aqua ad ignem extinguendum, aut scapha ad Htus repetendum, super- 
fluum est et importunum: dum deliberatur, ardet incendium, navis submergitur. 
TaUs est hodie Societatis conditio: intra SocÎetatem tumultus, commo- 
tiones, partes, et extra Societatem scandalum, appellationes, adversariorum COll- 
spirationes: agitur de doctrina, de moribus, de instituto Societatis, haec omnia 
impetuntur, violantur, evertuntur, nihil attendenti potest esse manifestius. 
Nee a1iud remedium, ut in extremis malis, occurrit praeter C ong re- 
g at ion em g e n era Ie m quae, ut ex Constitutionibus patct P. 8 c. 2. clebet 
eogi ob res admodum difficiles. Quid difficilius potest fingi? ad universam 

ocietatem spcctantes. Quid magis spectat, quam quod complectitur jura. 
Praepositi Generalis, Assistentium offieia, leges et formam essentialem nostri 
instituti? magni momenti. Quod majus momentum, quam integritas aut 
eversio nostrae Religionis? 
Minuunt quantum possunt hane necessitatem et banc evidentiam qui 
sun t ex par tea d vel' s a, et aperte dicunt controversias istas esse ma joris 
strepitus quam rei. Strepitus quidem patet et totâ late Europâ spargitur: rei 
vero gravitas et pondus a nobis sentitur et ponderatur. 


Secunda Ratio. 
I Tunc maximc cogenda videtur Congregatio generalis quando ejus cogen- 
dae libertas non modo impugnatur et minuitur, sed apertissime violatur et 
tollitur, at qui [uee meridiana elarius est illam libertatem opprimi a Patre 
Generali et ejus fautoribus. Hoc ejus et fautorum suorum scripta, hoc faeti- 


*) Del' Schluss des Briefes ist am :Rande noch auf folgende Weise aus- 
gedrückt: l\Ieminerit P. V. quantopere quamque merito improbatull1 fuerit, 
quod ea scripta typis excusa fuerint, quae Gallicanum negotium concernebant, 
ut nihil dicam de illo insulsissimo scripto, cui titulus est etc. Eo igitur dili- 
gentius curandum erit P. V., ne quo simili modo prodeant ea scripta, de qui- 

us nune agitur. Nam si prodeant, nimirum quidem providerit, ut id ipsi 
Imputetur. 
Scripta nuper ðblata fuerunt Emm. Cardinalibus. 


9* 



132 


ones, hoc intercessioncs, hoc llOdierni conatus clamant; et sun1um oportet eRSt:' 
et coccum, qui non hoc hauriat totis sensibus et animo: Tollitur haec 
libertas. Primo in Synopsi m i s s a arc ve r end 0 pat reG e n era Ii in 
PI' 0 vi n c i as, ubi nitide vocatur Congreg-atio Generalis inutilis, noxia, scanda- 
losa, si fiat. Secundo tollitur eadem cJaritate in e x ami n era t ion u m 
eodem sensu et verbis. Tertio tollitur in libeJIo famosi status misso ad aulam 
Caesaris, vel a patre Generali vel ab ejus Secretario. Quarto tollitur literis 
Regis Catholici scriptis et emendicatis in gratiam Patris Generalis. 
Quae quia pond us maximmn habent a ilignitate et potentia regia expen- 
dendum est diligenter. primo, a quibus obtt'lltae fuerint; secundo. quid conti- 
neant; tertio, quia prohibeani aut subeant; quarto, quibus hominibus utantur. 
Hic enim Assistentes, ut persccutores sui Generalis odioso nomine appellantur; 
hic Provinciarum Deputati ut adversarii et hostes ejusdem Patris Generalis 
designantur; hic tota Societas, ut corrupt a in suis electionibus aicituI'; hic 
sola virtus Patris Generalis opponitur sui ordinis injustitiac et oL1io; 11Ïc tegi- 
tur protcctionc regia Pater Generalis ut fidus vassal1us 
mae majestatis ne quid 
in ejus l)ersonam f1ig-nitatem rationes a, suis hispanis clc1iberetur ct statuat.ur: 
fac ut ilIac Jitterac locum ltal)(Òant in provinciis Regi Catholico subditis, in 
Hispania, Italia, BeIg-io, ltHliis, ubi crit Iibertas Societatis in dccernenda, in 
regenda, in probanda in suis decretis ct leg-ibus congregatione generali? fac 
ut alii Principes aliter in hac parte sentiant, quam H.ex Catholicus, ubi iterum 
stabit libertas, quae est ultimum et unic.um asylum atflictae Societatis? negat 
quidem Pa.ter Generalis, se ilIa
 1iteras procU1'a
se; utitur interea heneficio 
literarum, nec quidquam praest.itit ant lnaestarc voluit, ut illas vel revocari 
curaret vel molliri. A t hoe ncgarc.
 est fnmum noLis vendere esto enim 
directe, hoc est, has lit e ]. a s il)SC non petieri t a Hege Catholico, an non 
procuravit, indirecte? sed efficacius, scù aliquo modo homestius per interces- 
siones Eminentissimi Cardinalis Daguir, Canlinalis de Salazar, per tricas Pa- 
tris Diaz Franciscani, })er praeselltiam Patris'de Sarmiento Rectoris Salmanti- 
censis, qui ad hoc unice 1\Iadritum venit, ut causam ageret Patris Generalis in 
Curia. 1\10s cst istius Patris GeneraliR, ut si qua in re aliunde certissima 
vacillet aut dubia sit aliqua facti circnmstantia; continuo totunl factum neget 
pt perneget. Certe visae sunt litter.ae Cardinalis d'Aguir ad R.egem Catho1i- 
cum plenae contumeliis iu Socictatem et lauf1ibus Patris Generalis; aurliuntuI' 
quotidie voces Patris Diaz pa.trocinium Patris Generalis assumentis in aula 
l\ladritana; habcmus in manibus litteras Patrum nflstorum hispanorum, qui 
illas intercessiones referunt, et gemunt arlemptam sibi libertatem; negabit ta- 
men Pater Generalis haec a se procurari et modo gandeat })fivi legio protec- 
tionis regiae, caetera facile ncgliget. 


'rertia Ratio. 
Cogendae Congregationis generalis causas supra enarravimus ex P. 8 
Constit. c. 2, eas latius explicat formula congregationis Procuratorum. in qua 
unice deliberatur an cogenda aut non cogenda sit ista congregat.io'
 O})ortet 
itaque illas consulere: Enunciantur c. 1. 
 7 0 . 
Primo quaeritur, an detrimentum aliquod grave sit passa Societas. Res- 
pondeo: detrimentum est, quale .resarciri vix poterit; detrimentum est gravis- 
simum. primo: sublata libertas; secundo detrimentum: intercessiones principum 
cum effectu subsecuto; tertio detrimeritum: appellationes et recursus ad aHa 
tribunalia omisso tribunali Societatis consueto et legitimo, quarto detrimentum : 
violata fama Societatis; quinto: accusatio intentata a Patre Generali contra 
suos Assistentes quod hactenus inauditum. 
Quaeritur secundo, an s
rventur constitutiones et decreta Congregati- 
onum? Respondeo: violantur praecipua, nec importunum debet esse aliqua bis 
aut tel' repetere. cum sint causae istius rapita praecipua et inter 
e lIecessario 



133 


COllllCXU. Primo violatur, ut t1ixillIUS, in uno articulo quidquit1 in con
titnti- 
ou.ibns statuitur circa libcrtatclll cogendac COllg'l'cgationis. Secundo violalltur 
decreta et censurae quae cont.ra intercessiones feruntur et contra turbantes 
statum Societatis rrertio violantur omnes leges quae circa revisiollem, editi- 
onem, ap;>r.)b tti01l
rn, CeIBura
 librorum. Qll'1rto latur tota ratio guber 
uanùae Societatis quae essentialiter constat in unione perfecta Patris Generalis 
cum suis Assistentibus, a qui bus se sejunxit ratione sui libri quae causa vel 
nulla est ut bene probant Assistentes, aut tam parva, ut non egeret tanto 
tumultu et scriptionibus Patris Generalis. Quinto violatur decretum duodevi- 
cesimum Congregationis nostrae de libertate facta omnibus tuendi quam volent 
opinionem, benign am aut severam ill materia de Probabili quam libertatem 
ita destructam voluit Pater Generalis, ut nihil ad hoc obtinendum omittat. Hoc 
praecipue intenùebat codex Dilinganus cum intolerabili acerbitate contra prae- 
cipuos authores Societatis et cum aperta falsitate de sensu Congregationis 
nostrae circa hoc decretum. 
Quaeritur tertio, an 0 bservetur disciplina religios
 et profectus in spi- 
ritu'l Respondeo: pertinet ad unumquemque Deputatum videre quomodo se 
disciplina habeat in sua provincia et quale sit studium in nostris acquirel1dae 
perfectionis. Cmn sit illa pars maxima et praecipua Gubernationis, asserere 
pOSSUl1lU
 esse postremam in Gubernatiolle Patris Generalit-:, cum de ilIa nUll- 
quam agat cum Assistentibus privatim, nihil scribat, nibil Ioquatnr immersus 
nnice compositioni suo rum liborum. 
Quaeritur quarto, quomodo se habcat in Societate charitas. unio, pax 
41uâ bene servatâ stat et stab it Societas, quâ destitutâ aui imminutâ necesse 
est perire funditus Societatem, omne enim regnum in se divisUlll desolabitur? 
Respondeo: evidenter ilIa charitas, haec unio, hoc pacis cOllservandae studium 
ab evangelio tantopere commendatum, toties inculcatum in nostris Constituti- 
nnibus, tam diligenter hactenus observatum, quo Societas more exercitns uni- 
tissima semper extitit et pugnavit, haec inquam unio vel dissoluta, vel certe 
labefactata videtur in hac controversia. In quo haec tria attellte consiùeranda 
ct perpendenda sunt a deputatis, primo, quae fUel'it origo controversiae; se- 
cnndo, quis processus; tertio quod remedium. - 
Origo prima fuit impressio furtiva codicis Dilingani, cujus publicatioui 
obstiterunt et nunc etiam obsistunt Patres Åssistentes non tantulll quod fur- 
tiva esset et contra leges tam ecclesiasticas quam religiosas, sed quod ille 
liter! et in prudentia maxime et in chari tate contra Societatem, et in doctrina 
in multis peccaret, quod satis constat cellsurâ de illo facta a Pontificiis Revi- 
soribus, qui libel' non poterat effugere certam damnationem a sancto officio, si 
qua lis compositus fuerat, talis apparuisset. 
Processus seu ratio ag
ndi in hac controversia ex parte Patrum Assisten- 
timll fuit, primo supplicare per duplex memoriale apud Patrem Generalem ut 
abstineret a publicatione hujus libri: extat utrumque mellloriale pIe num mo- 
destia et rationibus. Secundo Pater Generalis annucre visus est supplicationi, 
et per Patrem Secretarium missum ad Patrem Assistrntem Galliae promisit.se 
destiturum a publicatione sui libri; hoc idem et eadem die Pater Generalis 
confil'marit Patri Assistenti Galliae: fidem tamen promissam Pater Generalis 
aut violavit aut elusit: nam tunc acerrime egit apud SUOS fautores, adver- 
sarios omnes nostrae Societatis, ut librum illum claret in Incem publicam. 
Tcrtio Assittentes hoc audito semel atque iterum adierunt summum Pontificem, 
et voce tenus sine libello, sine ulla acerbitate verborum, cujus rei hostis est 
summus Pontifex, rogarunt suam sanctitatem ut vellet librum illum non publi- 
cari. Quarto annuit postulato summus Pontifex, et primo quidem frequentibus 
per suos ministros monitis, deinde praecepto positivo jussit Patri Generali, ut 
desisteret a publicatione et tractatione hujns negotii usque ad futurum con- 
cessum Procuratorum. Q,uinto liber
vit se hoc praecepto per unum Eminen- 



134 


tern Cardinalem Pater Generalis, nihil itaque ex parte ÅssistelltiulIl fuit prae. 
ter illos libellos suplices Patri Generali oblatos, et unalll et alteralll auùien- 
tiam a summo Pontifice. 
Processus Patris Generalis ex sua parte fuit increùibiliter violentus, quoù 
ex tribus maxime capitibus colligitur. Primo ex mu1titudine libellorum quos 
in hac materia conscripsit per se et suos fautores, et quos legisse sufficit, ut 
appareat summa illa acerbitas hominis exulcerati in suam Societatem et in 
suos Assistentes. Secundo ex intercessionibus principunl quas licet HIe neget, 
ut negat recursus, appellationes, provocationes et certo certius est aliquas per 
se, alias per suos fautores obtinuisse. Tertio ex ejus quasi confoederatione 
cum apertis adversariis Societatis, quos hic nominare non est necesse, nec 
Romae ignorantur. Componatur 11aec violentia cum silentio et modestia Assi- 
stentium. En originem et magnitudinem mali. 
Nec aliud remedium occurrit praeter Congregationem generalem. Illius est 
enirn et quidem solius cognoscere 2 definire, judicare, punire; nam quem ad- 
modum in rnorbis corporurn nihil aut parum extern a remedia proficiunt nisi 
natura ipsa intus se exerat, et sese aliquo modo reficiat: sic in morbis Reli- 
gionum nihil juvat externas opitulationes adhibere nisi ipsa religio in se 
quasi collecta vitalelll illam vim et potentiam exerceat, qua solâ sanari et 
corrigi potest. Hoc autem fit unice in Congregat.ione generali ubi spiritus 
Societatis adhuc integer quid quid vitiosum est in corpore aut expellet aut 
sanabit. 


Quarta Ratio. 
Tunc summe necessaria est Congregatio generalis, quando systema seu 
constitutio Societatis partim actu evertitur, partim magis ac magis evertenda 
in posterum timetur. Atqui haec est nostra hodie rerum conditio. System a 
Societatis est ut illa gubernetur authoritate suprema Patris Generalis, sed 
temperatâ per consilia, per sapientiam et virtutemAssistentium, quibus 
committitur ilIa providentia, ut loquitur Sanctus Ignatius, nomine totius Soci- 
etatis; ad hoc singulari sacramento obligati sunt, de cujus natura, officiis, 
valore et caeteris circumstantiis non est hic disputandi locus. Genus autem 
hoc Gubernationis cessasse omnino videtur. Parum refert disserere, an hoc 
factum sit culpâ Patris Generalis, an forte culpâ Assistentium, modo constet 
tristi experientia, nec Patrem Generalem suos Assistentes audire, nec Ässisten- 
tes satis probare rationes agendi Patris Generalis, dissociatis utrinque sensibus, 

i non animis. Poterunt Patres Deputati interrogare Patrem Generalem de 
quibus, excepta controversia de libro, de suis Assistentibus conqueratur, an 
debitam reverentiam et obsequium illi negaverint, an ejus authoritatem apud 
Provincias laeserint? Än tot libellis injuriosis aliis libellis aeque injuriosis 
responderint? An omnes aeque in eum et in Societatem peccaverint, an unus 
tantum aut alter qui praeter a1ios Patrem Generalem offenderit? Certus sum 
nihil ad haec responsurum Generalem, si veritatem sectetur, quod tantisper 
Assistentium integritatem offendat. 
Än vero si Assistentes interrogentur, quid sentiant de Patre Generali 
coram deo, semoto omni affectu et passione, quales decet esse homines reli- 
giosos et religion is amantes, ingenue respondebunt. 
Primo, si spectetur vita privata Patris Generalis in religiosae disciplinae 
obs
rvantia nihil habent quod vituperent, multa quae laudent, nonnulla quae 
in absolutissima virtute desiderent. . 
Secundo, si spectetur haec idea publicae virtutis quam requirit sanctus 
Ignatius in suis Constitutionibus in persona Generalis, in illis deficere non est 
dubiuDlj sed quia odiosnm est illas dotes singilatim prosequi, has 
omnes absolvit sanctus Pater his verbis: Certe non desit exi- 
mia pro bi tas et amor erga Societatem et j udici urn bonum. P. 9, c. 2 0 . 



135 


Praetel'lui
sâ probitatc vrivata quam non attingimus, manifestum est nos habere 
({eneralem primo valde mediocrem praeferentem prudelltiam, seclUlùo nullius 
fere in regendo experientiae, tertio fervidae et praecipitis naturae in de1iberando, 
si quid deliberare potest, cum impetu potius feratur quam consilii maturitate, 
quarto in deliberatis seu bene seu male conceptis fìxum, pertinacem, intrac- 
tabilem, quinto in executione violentum, de qua violentia luculenta sunt exem- 
pIa in Patribus Ortiz, Caneda et aliis, sexto ad haec destitutum consiliis non 
modo suo rum Assistentium, quos nunquam consulit, sed etiam aliorum, praeter 
unum aut alterum ex nostris, alienissimus a caeteris quamvis viritute, doc- 
trina et experientia excellant, addictus (saltem in hac Controversia) uni Fran- 
ciscano, et aliquot adversariis Societatis. 
Ex quo colligitur quam charitatem, quem amorem habeat erga Societatem. 
Amat ilIe quidem suos libros ut pater, deperit filios: illos plerumque edit fur- 
tivo partu, (ut constat saltem de quinque aut sex.) l110s habet in mente, in 
oculis, in sinu, de Hlis cogitat, loquitur, laborat; quamvis oHm damnatos a 
superioribus Societatis et ab ipsis Pontificibus e tenebris eruit incessabili co- 
natu, molitione, ardore; pad ct Societatis concordiae anteponit; turbetur ilIa 
vel pereat, modo libel' un us aut alter lucem aspiciat; qua:mvis illi libri ex 
judicio doctorum nihil habeant in inventione exquisitum, nihil in ordine et 
methodo compositum, nihil in scriptione et stylo mediocriter politum, ill os 
tamen seu foetum elegante:m eXl'onit legendos or1i tcrrarum, uno verbo Pater 
ueneralis libros sUos ingenii sui filios amat, Societatem suarll non amat. 
Tertio si spectetur ejus gubernandi ratio, nihil habet plane commune cum 
consiliis Assistentium. Primo nihil quod sit alicujus momenti i11is communi- 
cat, exempli gratia: facti sunt nOll ita pridem l1uo episcopi ùe Societate in 
Indiis, de ill is nihil retulit ad Assistentes, quamvis haec ad dignitates pro- 
motio sit contra institutum et professionem Societatis. NOll abnuissent quidem 
Assistentes ob rationes bene multas et jussa Pontificis, at de boc tacere Ge- 
neralem non decebat. l\Inlta innovavit in Inovincia nomana., in praefecturis, 
in seminariis, in professoribns, semper tacuit; revisorem unum amovit, alte- 
rum substituit, nihil retulit ad Assistentes, ut saltern illorum consilia audiret. 
Secunc10 consultationes quidem g-enerales observat, sed praeter informationes ad 
gradus, ad praefecturas, ad dimissionem nihil attingit, solitus saepe praever- 
tere judicia Assistentiulll, saepe illis contradicere, in dubiis et perplexis, quod 
minime probabile est, ut plurimum amplecti. Tertio extra commltationes nun- 
quam agere cum Assistentibus de statu suarum provinciarum, quae maxima 
esset pars bonae gubernationis, ut haberetur cognitio rerum, personarum, stu- 
diorum, disciplinae etceter; oritur autem illa vel negligentia vel indifferentia 
in gubernando ab indole Patris Generalis, ab exili experientia, ab incredibili 
illo ardol'e quo flagrat libros edendi quibus totus incumbit. Quarto dubitari 
jure potest, an ille bene sentiat de Societate. Certe vulgi rumor est et gaze- 
tarum, velIe illum reform are Societatem in doctrina et moribus, jesuitas vero 
reluctari, et maxime Assistentes. Huic autem injuriae quae maxima est non 
est dubium occasionem dedisse Patrem Generalem, primo suis libris, maxime 
Dilingano refertissimo injul'iis et accusationibus gravibus contra Societatem; 
secundo libellis hinc inde sparsis et potissimum sua, ut vocat, succincta nal'- 
ratione; tertio illius conjunctione cum adversariis Societatis et doctrinae, cum 
illi perinde sit an Societatem odel'int et persequantur, nlOdo suis libris et con- 
siliis faveant; ita Fagnanum, 1\'Iel'corum, Gonetum, Baronium elogiis cumulat. 

aec omnia referent et probabunt Assistentes, si a deputatis provinciarum 
mterrogentur, qui bus conficietur ilIa ratio potentissima cogendae Congregati- 
onis, quod systema religiosae gubernationis everti in praesenti a videatur. 
Quinta Ratio. 
:\IuIta sunt hoùie l1uae necessario a Generali Congregatione definienda 
sunt et tractanda et quibqs praesens remedium adhibendum est nostris ma1is. 



136 


Primo judicare debet incessanter Societas cOlltroversiam illalll inter Pa- 
tre1l1 Generalem natam et .Åssistcnte
, quamdin enim discutient, et dissentient 
quidem in praecipuis capitibus, non potest cm.sum suum tenere guberllatiu 
rcligiusa. Pater Generalis habet suos Åssistentes pro persecutoribus. Quid 
gra,.ius? Patres Assistentes non modo se ex illa parte tuentur, sed iusu}Jer 
graviter conqnerentur de Patre Generali ob intolerabilclll agendi et procedendi 
rationem contrariam nostro instituto; quid majoris momenti esse potest in 
Societate? Sola Congregatio Patri Generali et Assistentibus superior et judex 
controversiam istam absolvet. 
Secundo de Admonitore Patris Generalis aliquod statuelldunl; nam eUlU 
istud officium sit quasi fraenum et temperamentum nimiae potentiae Genera- 
lium, necesse est ilIum admonitorem eligere qui Societati et Åssisteutibus 
praesto esse possit in admonendo Patre Generali; talis autcm vix esse potest 
secretarius Generalis, ut infeliciter experti sumus in hac controversia in qua 
non admonitoris partes sed actoriß et quidem valde vehmnentis sustinuit pater 
secretarius. 
Tertio nunquam :major necessitas incubuit definiendi quiJquiù pet.tinet 
ad editionenl librorum in Societate, respectu ipsius Patris Generalis; de pri- 
vatis quidern sunt leges sat is fixae, de üenerali non item, nam cum Societas 
rrederet vel illos sufficienter comprehendi lege communi de revisionibus, vel 
l'erte aden prudelltes, ut non indigerent peculiari et privata lege, nihil tIc 
libris Generalium dicitur ill Constitutionibus aut in decretis Congregat.ionum. 
At jam experti sumus fieri posse, ut Generales aliquando egerent hoc 
fraeno. Constat enim quanta fuerit bactenus Patris Generalis ill scribendis 
libris cupido, impotentia, infelicitas, quorulll hie catflJogum contexere super- 
fluum e::;t, cum notulll sit illos lnaximam partem furtive fuisse editos quod 
plaue indignmll est bono et candido authore, partim aperte damnatos, partim 
suppressos teneri in tenebris judicio summorunl Pontificum, lllOlicllte interim 
Patre Generali omnibus viribus ut lucem aspiciallt. Itaque cum leges ecclesia- 
sticae ex una parte, ex alia ipsa ratio et justitia naturalis exigal1t ut nihil in 
publicum exeat nisi revisulll et approbatunl, expedit Patrem Gcneralem in 
Sorietate iis legibus teneri, quae si observatae fuissent, hodie non gemeremus 
Societatis infortulliuul. Praetexit quidem Pater Generalis rectam in scribendo 
illtentionmn, honorem dei et Societatis, doctrinae suae integritatem, imo et 
necessitaten1 etceter; at haec ipsa subjicienda sunt judicio Societatis, ne quis 
in propria causa sibi nimium assumat; hoc imprimis cavendum, ne liber ille 
continuo probetur qui doctrinam probabilem et aliquo nlOdo sanam continet, 
cnm sint infinita motiva deducta ex prudentia, quae librum alioquin bonum 
publicari vetent, quoties hoc experti sumus, et etiam experimur. 
Quarto de bet Societas q uamprimum sucurrere periculo quod imminet 

chismatis et divisionis in Societate. Divisio autem et schisma est ex illorum 
malorum genere, quod tacite cOl1ceptum ut scintilla in cinere mox erumpit in 
incendium et omnia indifferellter corripit. Primo ex illa controversia nascitur 
clivisio in doctrina, et quidem non levis, sed capitalis sub famoso nOlnine 
quod Pater Generalis invexit, Probabilistarum et Antiprobabilistarum, .QIiis 
sectantibus opinionem Patris Generalis, aliis acriter impugnantibus. Secundo 
sequitur non minus animorum, quam doctrinae divisio, quod longe acerbius 
est, a speculativis enim ad practica facile descenditur; nee facile corde et animo 
conveniunt, qui sententiis discrepant, Inaxime in doctrina morali, cujus radicem 
et fundamentum ponit Pater Generalis in sua opinione ut laxitatis et corrup- 
tionis origin em in sententia opposita. Tertio manifesta erit dissensio in Guber- 
natione, hinc enim adulatio, ambitio, spiritus nationalis, pertillacia in suo 
sensu, quae omnia consequuntur ut mali fructus ex radicê corrupta, et quae 
jam suboriri cernimus, nonnullis secreto Patri Generali adu1antibus et causan- 
tibus se minus probari, aut etiam rejici a Cathedris, a Gubernatione, a sug- 



137 


O'cstu ctceter., eo quod scvcram Patris Generalis opinioncm sectentur, aliis COH- 
, tra insurO'entibus et damnantibus et Patris Generalis opiniollcm ct cjus agclldi 
rationes tam noxias, ut lmtant, paci Societatis; haec, inquam, nasci jam vitlc- 
mus ex literis Provinciarum, imo Pater Generalis bene multas exposuit in suae 
opinionis et personae gratiam eo stylo conscriptas. Ubi interim illud }Jauli, 
quod est compendium nostri Instituti, ut idem sapiamus omnes, eamdem chari- 
tatem habentes etc. '? Haec a Societate exulare necesse cst, nisi ipsa 
ocictas 
sibi per Congregationem gelleralem succurrat. 
Quinto: cum Pater Generalis nostris adversariis junctus nobis et Socic- 
tati laxitatem improperet, quod ut falsum et calumniosum libris benc lUultis 
ct doctis refellimus: videndum est quamprimum in Congrcga tionc gCllerali, in 
quo consistat ista laxitas, quam certe emendari necesse est si quae sit, at si 
, fietitia tantum, standum communi sententiae authorum probatorulll, et conces- 
sae libertati. - 


Sexta Ratio. 
Judicium Åssistentium pro cogenda Congregationc generali cst IlIaxUtu 
pOlHlcris, fluamvis enim non obliget ex praeccpto, ccrte ex lcgibus prudf'ntiac; 
nam plimo extra Congregationem Procuratorum jus cst Åssistentium suo nominl' 
Congregationem generalem cogere, si cogcndam censcant. Et aù hoc non quin- 
que Assistentium arbitriulll, scd tantum trium necessarium est, ct forte in hat; 
causa coegissent illam (ut ipse summus Pontifex aliquando cen
nit ct concessit) 
nisi Åssistentes Hlaluissent legi cOIllmuni stare, ut causa deferretur ad coetum 
ProcnratorUlu, quoù idem summus Poutifex cOl1firmavit. QuiWluC autclll Åssi- 
stelltes jam una voce et animo cogendam arbitralltur, et eo libentius mentem 

nam aperiunt quod Pater Gcneralis illal11 liLertatem apertis
ime violavit. 
Seeuudo: causa .Assistentium conjuncta est cansae Societatis, imo tot a causa 
est SOéietatis et non Assistelltium, quid enim privato nomine habeJ'ent Assi- 
stentes, homilles religiosi nullo proprio commoùo ct utilitate ùucti, nulla pas- 
sione afi'ecti, nulla spe aut metu correpti, qui tamen judicio et animis conjunc- 
tissimi putant e
se summam cogendae Congregationis necessitatem, et qualis 
a fundata Societate nulla major cxtitit 
 
rrertio: si illis in hac materia non crcderetur, quis esset ill posterUlJ/ 
juvandae Societatis modus, cum Societatem Åssistel1te
, Societas ipsa Assi- 
stentes desereret? ' 
Quarto: qullul1l est medium in )lOC negotio: aut graviter peccarullt 
Åssistentes contra officium et leges suas, ct tunc a Congrcgatione generali alllO- 
vendi et punielldi sunt, aut rite et. ex officio fecerullt, obsistendo I'atri Ge- 
neraH, et tunc audiendi, et Generalis ipse redigelldus ad officium per authori. 
tatem legitim am Congregationis. 
Joanlles Bonnier, 
Assistells Franciac. 
Euse bius Truchses, 
Assistens Gerlllaniac. 
raschasius de CasanuemL, 
Âssistens Hispaniae. 


Julius Ballms, 
.àssistt"'llS Italiae. 
.intonius tIe Rego, 
.1ssistClls Lusitalliac. 


a9. 


Dic GClleralcollgregation sci zu beruten. Begründuug der NothwcllJig- 
keit aus dem Verhalten des Generals und seiner Anhänger, nalllentJich nach 
del' Congregation der Procur
 toren. Er habe weder die Verbreiter falscher 



138 


Gerüehte über die Absichteu der Assist.elltell, lloeh die UrhelJer vou rler Ge- 
sellschaft nachtheiligen Sehriften (den P. Sccretiir), insbesondere del' 
chrifi: 
Vis rationum etc. zur Hechenschaft gezogen, sie durcl. sein 
tillschweigell 
vie]mehr gebilligt. Einige Sätze aus letzterer Schrift: 
. . . . . *) directiolli ac providel1tiae Societatis. Et tallta quidell1 est 
Societatis in ipsum praepositum facultas, ut in yuibusdam casi- 
hus eU1l1 ab officio, inl0 et at> ipsa Societate removere possit. 
Porro praesens rerum status is est, ut gravissinla Societati 
universae detrin1enta timeri n1erito debeant, praesertin1 divisiolles 
animornn1, cum inter subditos ipsos turn etiam cum capite, ac 
apertae factiol1es st.udiaque partium odiosissima. Merito igitur 
haec res sollicitos habet Assistentes, qu:bus 
ocietas nlagnanl 
parten1 suae erga praeposit
ull providentiae comn1Ïsit. 
Jam inter 6 ilIa capita, circa quae potissimum Societatis erga praeposi- 
turn providentia versatur, tertium ad animam ejus spectat, CUlU etiam viris 
perfectis aliquando hujusmodi cura vel circa personam vel circa officium sit 
necessaria. Tum cap. 5. Je modo quo procedere debet Societas in üs quae ad 
praepositum Genera]em pertinent, CUB} Jixisset s. Pater: Imprimis praepositi 
Provinciales in conspectu Dei considerare et efficere quod universali bono Soci- 
etatis debent in praec1ictis ad praepositum Genera]em pertinentibus, prout in 
Domino senserint, teneantur. Deinde ibi n. 2. de 3. cap. una cum 2 praece- 
dentibus cap. 4. enumeratis curam committit Assistentibus. Qui quidem, ait, 
apud Praeposituln manentes in cOllspectu ereatoris ac ùomini sui dicere ac 
efficere, quidquid eirca 3 prima in l>l.aecellenti capite dicta ad majorem Dei 
glorialn fore senserint, teneantur. 
Quamquam vero dubitare fas non sit, quin P. Generalis, quillquid in 
praesenti negotio dicit agitque, ill omnino dieat agatque ex firma animi per- 
suasione, quod zelus divinae gloriae ac communis boni omnino id exigat; non 
pauca tamen oecurrunt ac passim notantur, in quibus licet ille obsequium se 
praestare Deo putet, a culpa tamen aliter excusari non posse vic1eatur, nisi ea 
invincibili cuidam errori triùuamus. Et quoniam gravissimae sunt ejus in hac 
parte obligationes, sequitur, in his maxime Assistentes obligari ex officio suo, 
ut animae comnlunis nostri parentis et communi Societatis aedificationi 
consulant. 
Quaenam vero sint illae graves obligationes, quas P. Generalis non 
videtur in se agnoscere, paucis indicabo. Alte impressum est Regis Catholici 
animo ut ex ejus Decreto constat, PP. Assistentes persecutionem movisse ad- 
versus P. Generalem, idque propterea quod librum is vellet emittere ad impug- 
nandum perniciosas quasdam opiniones, quae gravis om nino calumnia est. Ad 
hanc ergo persuasionem Regi eximendaln gravissime tenetur P. Generalis dup- 
lici titulo; nam et caritas in Societatem ipsosque Assistentes id exigit, pro- 
videntia etiam paterna tollendi scandalum. Sunt enim qui putent, banc im- 
pressionem Regis animo faetam a P. Generali sive per se sive per alios. Et 
confirmatur haec opinio, dum recentiora etiam studia memorantur ad impedien- 
clam l"eVoeatÜ)nem illius regii decret.i. Sane cum inter caetera quae P. Generali 
a Societatis providentia praescribuntur, maximi (momenti '?) sit libertas, quau1 
Societas sibi reservavit, cogendi quandoeunque videretur congregationes gene- 
rales, quidquid hanc libertatem toBit, vel minuit, id omne pro viribus avertere 
tenetur P. Generalis, ne oceasio praebeatur querelis, quod Societatis erga Ge- 
neralem providentiam Generalis velit eludere ac frustrari. Neque vero dubium 


*) Der Anfang fehlt. 



139 


cst quin l'. Generalis, si moJo v
lit, facile pos8i
 impedire, . IlC quis patrulll 
aliquiJ staiuat agatque ad versus hbertatem cogelldl cOl1gregatlOnem generalem. 
Sed res eo jam devenit, ut P. Generalis ipse non dissentire videatur aù 
eeL persuasione quae Regis animo fuit impressa; in hoc igitur cardo ùifficul- 
tatis consistit, quo pacto possint Åssistentes persuasionem illam eximere animo 
P. Generalis. Cur verO P. Generalis 5. Åssistcntibus non credat, quod ipsi 
1 de sua ipsorum mente testentur? Certe abrogare ipsis fidem in hac parte, 
contrariamque persuasionem non solum retinere, sed etiam diffundere ad alios, 
vel jam diffusam non dissipare, res est gravissima. 
Non contemnendum ergo videtur consilium, ut PP. Åssistentes conficiant 
I bac de re libellum et P. Generali offerant. Vel enim is acquiescet, et salva 
I res est suaque Societati redibit pax et tranquillitas; vel non acquiescet, ct 
serviet libelIus iste ad informandam Societatem sive congregatam sive I)l'ius 
etiam quam congregetur. 
I Expont3nda quoque forent P. Generali praecipua quaedam detrimenta, 
I , quae in dies augentur magnis incrementis, puta divisiones animorum ct fac- 
tiones, scandalum nostrorum et externorum, aliaque hnjusmodi, quae avertere 
tenetur P. Generalis. 
I Videtur P. Generalis multa quae aliis aperte constat procul a vero abesse, 
ita inducere in animum, tamque firm iter iis adhaerere, quasi essent omnino 
I certa et evidel1tia, tum vero positis ejusmodi persuasionibus progredi ad ea 
quae a nostris constitutionibus, legibus, moribus procul abhorrere videantur. 
I Quae res grave parit scandalum. 
Quid quod Cardinalibus s. officii persuasum fuit, Åssistentes opponere 
sese editioni 1ibri odio strictioris doctrinae, renovataeque querimoniae de nostro- 
I rum opinandi libertate ac laxitate in materiis moralibus? 
Praeterea numquid et ante congregation em procuratorum et post illam 
magno stur
io persuasum aliquibus principibus, totam istam adversus Generalem 
praepositum persecutionem oriri a Gallis, qui odio nationis aegerrime ferant 
Generalem Hispanum? Numquid vulgatum in quorundam principum aulis, 
P. La Chaise totius hujus tempestatis esse auctorcm? Et quinam sunt illi 
emissarii Patris La Chaise, per quos HIe hanc procellam in P. Generalem mo- 
visse dicitur? Numquid post congregationem Procuratorum scriptum ad prin- 
cipum aulas, Procuratores GaHos ipsius Regis jussu adactos 
 Cardinale Jan- 
I sonio, ne aliter sUffragium ferant, quam ex mente Assistentis Franciae '? 
Numquid etiam aliqui asseveranter affirmant libereque spargunt, Assistentes 
moliri novam gubernationis formam velIe que inducere aristocratiam in Societa- 
tern? Unus certe alterve nominari possunt, qui haec spargunt. P. Generalis 
officium est inquirere ac punire. 
Quid de libellis illis dicemus P. Secretarii, qui etiam summo pontifici 
oblati sunt vel1eruntque in manus purpuratorum '? In his libellis quam multa 
temere, quam multa incaute, quam multa injuriose dicta? Quid de illo libello, 
I cujus titulus est: Vis rationum etc. Gravis suspicio est, auctorem hujus Ii. 
I belli unum e nostris esse, quin etiam designatur is, qui vel con fecit libellum 
vel ex Hispanico latine reddidit vel typis excudi curavit. P. Generalis offi- 
cium erat, in istos inquirere graviterque punire, postquam d,:prehendisset. 
Quod dum non facit, quid aliud credamus quam vel ipso volente prodiise vel 
saltern vulgata probari? 
Ex libello typis edito, cujus titulus est: Vis rationulll pro Rev. P. Thyrso 
Gonzalez S. J. Praeposito Generali etc. . 
Queritur alicubi auctor quod aliqui ob peculiares rationes insectentur P. 
Generalem, imo et congregationes aliquae provinciales (a saeculo inauditum) 
decreverint, cogendam congregationem generalem, quae res famae P. Generalis 
maximo detrimento sit. Exclamat is in haec verba: Prope est itaque ut 
exclamem; 0 tempora, quibus perosa oHm ambiti
 jam nunc serpere aut coepit 



140 


in 
ocil'tate aut saltem villetnI'. l-luiJ si adessent pr. illi religiosissimi, 4Jui 
post P. Gueranli l\lercuriaui obitUIll in 1. congrcgatiolle generali ita in P. 
Oliverium l\Janaraeum, Vicari urn GeneralcltI, fuerullt invecti, nee alia de causa. 
Jli
i quia levi munusculo benevolentiae magis quaIll ambitionis signa fuit ab eo 

lollatus aliquis Carllinalis, ita, inquam, fuerunt comllloti, ut, utrum csset 
rigide pUlliendms, diligenter agi voluerint. Quid si addesscnt, et suis oculis 
viderent nonnuHos, qui non dig-nitatem praepositi Generalis jam e vivis sublati 
fnrtim obtinere meditantur, sed qui palam gloriantur, se Societatem universam 
connnovisse et decretum de convocanùa congregatione generali in P. Generali
 

ledecus quaesivisse, se etiam atque ('tiam, ut multarum suffragiis congregati- 
anum csset frequentatum, curavisse. 
Postea cum commemorasset auctor iHam Societatis turbationem sub 1'. 
Claudio, cum aliqTIi contellderent Societatem Hispanicam a reliquo corpore 
separare, subjungit: Venlm quidem est, tunc flammam quae religioni exitium 
minabatur, vigere ope duorum Hispanorum non absimili ab ea, quae nunc 
igni, Societatis visceribus maxime pernicioso, pabulum sufficitur. Et post pau- 
rula: Atque utinam non ess('nt ad unguem descripta, quae modo a
cidunt, a 
P. Sacchino in Societatis Historia etc. Iterumque post paucula: Hucusque 
allatull1 satis ostelldit, quantum sibi fuerit laudis P. Generalis promeritus sui 
cJendi constantia tractatu
. Hinc nOll solum potest, sed etiam conscientia 
telletur ilIls ad artibus utendum, quas libri ad editionem noverit aptas. 
Nec arguendus propterea est P. Generalis, si con8tanti allimo, ut sua 
doctrilla tallquam sana, solida, tutiol" pontificium apud tribunal declaretur, 
claborat. In hoc enim s. fundatorem Ignatiulll imitatur ctc 
Nil pariter injuriosUlll in Societatem peractmll, si s. fundatoris exemplI) 
et a.pud tribunal maxima auctoritate conspicuulll de sua conditione ùoctrinae 

uoque justitiae nomine, ut ratio haberetur, curavit. 
Opponi ait Generali, quod non sit ad gubernandum ic1onem; ac tum ait: 
Hoc quidem ferre non possum. Quomodo enim qui nuper optimi praelati lau- 
dem est consecutus, dum res adeo difficiles Galliarum ea prudcntia composuit, 
ut fuerint omnes summa affecti admiratione, quia nunc pati illorulll audaciam 
lion vult. qui ip
i Generali cupiunt dominari, tanti muneris incapax evasit'l 
Profecto P. Generalis ilIa earet politica, qua callidi tenebrarum filii il'sius 
falnam polluere meditantur. At asscrullt: P. Generalis omnino ab Assisten- 
timll consiJio discedit. Parum procul dubio, ut ipsimet probe SChUlt. discessit; 
nam omnes illas notas parum prudentes, quibus in superiorurn Romanorum 
delectu fuit l)erustus, non subiisset, licet omnibus contendissent nervis, qui 
P. Generalis regimen volunt deturpare, ut totam Societatem harum fanm no- 
tarum, qui proxime ad Generalem accedebat, non delegisse paeniteret. 
Ait ùeinde, paenituisse aliquas congregationes provinciales, quod decre- 
verint, cogendam congregationem generalem. Alias gratulari sibi, quod secutac 
non sint exemplum eongregationi3 romanae, quae cum nunc sentiat nullum 
attuJisse decretis suis Societati decus, jam cognoscere debet, illi capiti esse 

mccumbend.um, quod toti Societatis corpori Deus imposuit, non eui prava 
animi affectio, ut obsequium quisque praestaret et Jllorem gereret, fuit ad- 
hortata. 
His positis sig-nificatisque cogatur congregatio generalis. si lubet. NOll 
ùecrnnt Deo favente. qui non alio ducti amore quam jU8titiac ct divinarum 
Societatisque legum ita 41e rebus proferant scntentiam. ut ii, qui totius reli- 
gionis perniciosissimo bello decus obtcnebrarunt, paenas, quibus totum coetum 
affligunt, solvant et triulllphatis iniquorum artibus 
 toti orbi P. GcnC'ralis 
virtus et animi 1ll0l1eratio colluceat. 



141 


40. 


i Pel' la Pl'oyidenza del1a Compagnia di Giesù verso 
I il Suo Generale lstituita òa S. Ignatio. 
. P. Brunacci begründet ausführlich die Nothwendigkeit der Berufung- 
I einer Genfralcongregation: sie sei in den Gesetzen und Statuten der Geselh:chaft 
I begriindet; de!" gegenwãrtige Streit erfordere nothwendig ihre Berufnng. Del" 
(;eneral könne ein Decret del' Congregation der Procuratoren "de cogen,la" 
I nicht nnausgeführt lassen. Vergeblich bekãmpfe man die Rechtmässigkeit des 
: Rfschlusses. Klagen über das Verhalten des Generals nach dem Beschlusse. 


1. Chi an1a l'Istituto della Compagllia, pt ha zelo di cooperare 
I alla sua cOllservatione; haverà in primo luogo premura di tener 
lontani quei disordini che telldono alla sua destruzione sino da 

 primi fondanlenti, sopra i quali S. Igna7.io eresse questa gran 
i ll1achilla contro i llemici della divina gloria. 
I 2. I fondamenti di qllesto istituto consistono principalmentc nella forma 
del suo governo. laquale è singolare con lume speciale da Dio suggerita a) 
S. Fondatore, e contiene due parti: La prima è dell' autorità, che si dà al 
,Generale. La 2 a è della soggettione che si prescrive al medesimo verso Ja 
Compa
nia e sopra queste gran colonne fondamentali ha il S. P. collocato 
i tntto l'Istituto, il quale non potrebbe sussistere, qualunque delle due due dettc 
parti fondamentali si sottraesse. II che obliga ad una somma avvertenza per 
mantenerle intatte. 
3. S. Ignazio dunque neUa pC 9 delle Costituzioni cap. 3. De autoritate 
Praepositi Generalis erga societatem, così parla nO p" ut bene gubernetur 
Societas expedire "aIde yidetur, ut Praepositus Generalis ornnem habeat autori- 
tatem in Societatem ad aedificationem, quae potestas (unde Praepositi officium 
cognoscitur) haec erit etc., e và distintamente dichiarando, come dal Generale 
hanno da (1ipendere tutte Ie rlisposizioni di soggetti, cariche con una somma 
ampiezza; ma perchè prevedeva il pericolo che in progresso il Preposi to Ge- 
nerale s' abusasse dalla si am pia potestà dopo cl'haver stabilito p. 9 cap. primo 
che la sua carica SiR perpetua iu vita, aggionge nella 3 a clichiaratione: de 
remedio autem, quo evitentur aliqua incommoda, quae sequi possent in hujus- 
modi officio, si ad vitam teneatur, inferius cap. 4 0 agetur. 
4. Hot nel cap. 4. dell' istessa parte 9. alqualc per titolo pone de autori- 
tate vel proviclentia quam Societas habere debet erga Praepositum Generalem, 
quivi stabilisce la 2& parte circa il governo della Compagnia dando alla 
m
desima Compagnia ogni potestà verso il medesimo Generale. sino à poterlo 
deporre della carica., anzi anche licenziarlo da.lla Compagnia secondo i casi, 
c
e cib richiedessero per bene universale di essa, e gloria di Do. Facultas, 
lllce n. p., vel providentia Societatis erga Praepositum (habita semper ratione 

oni universalis et majoris aedificationis) seu in rebus, quae ad Dei gloriam 
I Juvare possunt, consistit etc , e nella dichiaratione di questa facoltà, e providenza 
a
giunge, et exercebit earn per Assistente
, fra Ie altre di queste cose stabi- 
,bIte per la providenza detta, anzi la più importante in prattica è il convo- 
carsi la Congregazione Generale ana quale appartengono Ie ri
olutioni neces- 
.

rie circa Ie cose di maggiore importanza, anco verso il Generale Perciò 
dl 
uesta convocatione à lungo parla nella parte 8.
 clove al cap. 2, qnibus in 
caslbus congregatio generalis fieri debeat, nella dichiaratione doppo haver 
fletto, Hoc autem discernere, et statuere Praepos
ti Generalis erit, sogginnge 



142 


immediatamente, cum tamen aliqua acciderent, quae urgerent magnÎqup 1110- 
menti viderentur, ut qui assistunt Generali, et Provinciales, ac Pl'aepositi 
locales pluribus inter se suffragiis iudicarent, quod cogi debeat Congregatio ge- 
neralis, ut in 9. parte dicitur, cogetur. Idque Praeposito Generali gratum 
('
SP oportet, et ut Congregatio hujnsmotli magna cum diligentia fiat, idem 
Generalis statuere debet. 
5. Circa la convocazione della Congregatione generale non per la morte 
<leI GeneraIe, come cosa in sommo importante all' occasiolli di gran momento 
Ie Congregationi generali hanno poi stabilito, ch' ogni tre anni si convochi 
in Roma la Congregatione, che chiamano de Procuratori, nella quale il P. 
Generale, i PP. Assistenti, e Procuratori a tal fine mandati da tutte Ie Pro- 
vincie, risolvino a voti secreti, se Ie eose della Compagnia siano in tale stato 
che si giudichi necessaria la Congregatlone generale per provedervi. Et in 
ciascheduna Provincia si convochi prima la Congregatione provinciale per 
eleggere il Procuratore da mandarsi à Roma e per dire il suo sentimento in 
publico ciascuno de Congregati, e Ie ragioni, per Ie quaU stima, cogendam 
esse vel non cogendam Congregationem generalem. Sebene il Padre mandato 
habbia di poi nella Congregatione de Procuratori libertà di dare il suo suf- 
fragio, com' egli giudica ben informato in Roma con Ie notitie di tutte Ie 
Provincie de P.P. Assistenti, e del P. Generale. Per questa Congregatione de 
Procuratori hanno Ie Congregationi generali stabilita la formola da osservarsi. 
6. Nel mese di NoveInbre 1693 si compì il triennio ultimo, nel quale 
fatassi la detta Congregatione de Procuratori decretò "esse cogendam." II P. 
Generale 10 publicò licenziando i PP. Procuratori per tornarsene aIle 101'0 
Provincie. Non molto c1oppo la partenza de' Padri, cominciò il P. Generale 
con altri aderenti a motivare che quel decreto deIla Congregatione fosse nullo. 
Quindì passò a dire, che almeno la nullità di quel decreto era dubiosa. e che 
ad esso apparteneva la risolutione del dubio, in prova di che furono formate 
ampie scritture in gratia di S. Paternitå. Avvisato da PP. Assistenti il son11110 
Pontefice di quel che passava, deputò prima due Sr! Cardinali çhe s' informas- 
sero per aggiustare queste dift'erenze, e dappoi vedendo l' importanza gran de 
ùella cosa, com' anco per maggiore risguardo alIa sodisfazione del P. Gene- 
rale, risolve d' aggiungere tre altri Emminentissimi ai due primi, e 10 signi- 
ficò in1mediatamente al nuovo Secretario quando prima d' andare à Castello 
fù a licenziarsi da S. Santità. II P. Secretario circa questa deputatione hebbe 
animo di rispolldere, che apparteneva al P. Generale la risolutione di questo 
dubbio, ma S. Santità replicò che toccava à sè. Hebbe la bontà N. S. di 
aspettare il ritorno del P. Generale con gl' altri Padri da Caste.llo, che fÙ 
circa un mese doppo, et all' hora alIi primi due Emminentistimi Sr! Cardinali 
Panciaticci, et Albani aggiunse gl' altri tre Emm. Spada, il Sr
 Card. Vicario 
Carpegna et il Sr.e Card. l\Iarescotti, e per ordine della St
 sua, il Sl:e Card. 
Panciaticci ne fece avvisare il P. Secretario pel' dirlo al P. Generale, e PP. 
Assistenti. Si è doppo sentito che il P. Generale ha mostrata non poca ripug- 
nanza a questa deputatione dicenc1o, ehe la risolutione di tal dubbio spettava 
al Generale. 
7. Quì si deve avvertire di quanto grallde importallza sia il dare quanto 
prima fine a questo 1itigio, e quanto praegiudiziale sia all' Istituto della Com- 
pagnia la pretenzione motivata d' annullare quel decreto della Congregatione 
di Procuratori. Poicchè direttamente s' oppone ana Providenza della Com- 
pagnia verso il Generale da S. Ignazio stabilita per impedire gl' abusi, che 
potrebbero 8eguire da quella potestà data ai Generali, mentre il S. Fondatore 
conobbe ciò, s' otterrebe, con far, quando si scorgesse necessaria, la congre- 
gatione Generale, la qua Ie havesse ogni facoltà verso il Generale, siche iI 
Inedesimo Generale nel suo operare havesse sempre nell' animo questo freno 
che facilmente possa esser egli posto ad esame del suo governo, e come osservi 



143 


,la direttione delle Costitutioni, e si vaglia bene ad aedificationem della po- 
I testà per consultar con essi Ie eose di qualcbe importanza, tanto più che ogni 
tre anni a voti secreti s' ha da decretare, se 10 stato delle cose nella COlH- 
pagnia sia tale, che richieda questa Congregatione Generale. 
I 8. Ogn' uno vede la forza grandissima di questo freno, per cui S. 19nazio 
stimò di provedere ad oglli pericolo, che i Generali si abusassero da lara si 
ampia l'otestà in vece di limitar questa come Ie altre Religioni; ma perchl' 
questo freno habbia il suo effetto è manifesto che llon debba restar dubbio 
veruno, se quando i P.P. fanno decreto "de cogenda Congregatiolle generali" 
I possa il Generale havere qualche probabilità di poterne impedire r esecutione; 
essendo dunque venuto il caso, nel quale si !)one in dubio, se i1 Decreto ulti- 
mamente fatto tlalla Congregatione ò.e Procuratori, che cogatur Congregatio 
Generalis, debba haver eff'ettú, si velIe chiaramente la somma importanza del 
punto, da cui facilmente dispende 0 la confirmatione e maggiore sicurezza 
costituita dal S. Fond
tore nella providenza già spiegata dalla Com pagni a 
verso il suo Generale, 0 il pregiudicio e detrimento gravissimo fatto a detta 
Providenza. 
9. E per meglio intend ere il cimento pericolosissimo, in cui viene posta 
la Compagnia con questa diligenza d' anullare il Decreto "de cogc[]da" fatto, 
ùeve notarsi quante industrie si sono usate prima, ti' impedire questo decreto 
non si facesse, et adesso per impec1ire r esecutione. 
I 10. Quando si avicinò il triennio per farsi la Congregatione de Procura- 
tori e perciò in ciascuna Provincia si ragunavano i Padri a fare la Congrc- 
gatione provinciale sopradetta, e per eleggere il Procuratore da mandar
i a 
Roma, e per dire ciascuno il suo sentimento, an cogenda esset Congregatio 
generalis, uscì improvisamente, e se publicò un Decreto Jella ..\Iaestà Cattolka, 
in cui s' asseriva sapersi, che tutti i P P. Assistenti perseguitavano il 10ro 
Generale per r avversione ch' hanno aIle sue dottrine per altro salutari aIle 
anime, contro Ie opinioni perniciose, e che perciò intendevano di far convocare 
la Congregatione generale nella quale fosse deposto dal Generalato. Che 
quanto aHa dottrina del suo libro S. 1\1. lasciava al Sommo Pontefice la riso- 
lutione di stamparsi, ma quanta alla persona del Generale, ne dichiarava la 
sua protettione et ordinava ai l\Iinistri di tutti i suoi Regni che fa('essero sa- 
lJer questa sua protettione verso il Generale alli PP. della Compagnia che si 
radunavano per la Congregatione provinciale, et al Procuratore che mandavano 
aRoma, si come fu eseguito. Novità da pone in estremo cimento la libertà 
<.lella Compagnia nel dire ciascuno de Padri il suo voto in queUe Pl'ovincie, 
e nel dare il suo suffragio in Roma i loro Procuratori. Anzi ciò fù portatû 
poi in Roma per un gravissimo motivo a tutti i PP. anche dell' altre Pro- 
vincie, accÌò c:.e tutti vederido il perie-olo, che la Compagnia vi corresse, 10 
sdegno del Rè di Spagna con decretare il "cogatur" se ne attenessero dicendo 
che ciò doveva prevalere agl' altri motivi contrarij. Artefizio del quale non 
apparendo disgusto in quei che favorivano la parte del P. Generale, ne in sua 
Paternità cagionò strana meraviglia, sapendo tutti che S. Paternità con una 
llmrola laquale havesse scritta 
l Piissimo Rè per difendere la libertà dclla 
rompagnia nelle Congregationi sarebbe subito disfatta quella macbina si 
yericolosa, e crebbe la meraviglia, sapenùosi non poter essere, che calunnioso 
II supposto impresso a quell a .l\Iaestà contro i cinque PP. Assistenti i qUft.li 
con ciò venivano gravemente et iniquamente infamati per tutte Ie Provincie, 
e che perciò il P. Generale, oltre r obligo di difendere corne Generale la li- 
bertà delle Congregationi haveva ancor quest' obligo (come Padre e giudice 
,retto di tutti i suoi Sudditi) di difendere dalla calonnia che path-ano i PP. 
.!ssistenti, sapendo egli benissimo i motivi, per i quali s' erano opposti al 
,suo libro, cioè non per amore di dottrine ]arghe, e persecutione contro il Ge- 
nerale, rna perchè r avenllo egli stampato in Dilinga, doppo esser prima da 



144- 


clue Generali Antece8Rori riprovato per molte censure de Revisori ever essen-i 
moIte cose, che finalmente havvutasi la Iicenza dal Pontefice per rh:tampare 
in Roma. l' istessò P. Generale acciò il libro fosse d' onore à sè, et aHa Com- 
pagnia, conobbe la nccessità di riformarlo in gran parte, come pur moIte nItre 
cose furono censurate da Revisori deputati aal P. Maestro del S. Palazzo. 
11. Oltre questa odiosissima inventione per impedire i1 Decreto "de co- 
gcnda" furono per tutte Ie Provincie mandate varie scritture ordinate a per- 

madere, che sarebbe pernicio
o aHa Compagnia il Decreto "de cogenda 
Generali Congregatione", senza che da altri" si scrivesse in contrario, non ha- 
vendo mai data fuori Ii PP. Assistenti scrittura alcuna, 0 risposta, ne anchr 
per propria difesa. AIle scritture s' aggiunge la libertà del parlare mentrp 
chi favoriva il partito "de non cogenda". -non baveva timore alcuno di pro- 
curarlo arditamente, benchè non s}Jettasse ad esso di dare il voto. 
] 2. E perchp il decreto sopradetto del Rè di S:pagu3 faceva grande im- 
pressione, fù sparso che anco la l\Iaestà dell' Imperatore era del mede
imo 
sentimento, e che nf\ il Uè, nt' r hnperatore haverebbero lasciato venire a 
Roma i suoi sudditi, quando si chiamasse la Congregationc generale, et in 
Roma aà Ministri di queste Coronc si facevano caldi officij per imprimere a 
N. K queste persuasioni. 
13. 1)er impegno audle maggiore di qucIle llaziolli spargevano che il 
partito "de cogenda" era promo8so in grazia de Francesi, e ciò con granrle 
asseveranz
, benchè manifestamente si dimostrasse che il Rè di Francia non si 
era punto ingerito in quest' a fi"are. Sopra di cht' ultimamente il Padre dell a 
Chiesa scrisse una lunga, et efficacissima lettera al P. Generale. dolendosi di 
venire anche egli in ciò iniquamente calunlliato. 
14. S' adducevano anco aJtri motivi per indurre la Congregatione ae 
Procuratori al voto de "non cogenda". e specialmente che meglio era aspettare 
il Novennio, nel quale per decreto d' Innocenzo X. si sarebbe fatta la Con- 
gregatione generaie con ogni quiete, ma fù benissimo avvertito, che i motivi 
per convocare la generale Congregatione era no urgenti, e per provedere ai 
clisordini era necessario chiamarla quanto più presto 8i pot,esse, e non tirare 
in lungo per altri anni tanto più che sarebbe stato facilissimo, che in tanto 
quel decreto della Novennale si togliesse da Pontefice, al che non mancavano 
modi eflicacissimi per mezzo pure delle medesime Corone, ed aItre inventioni, 
stante che la Compagnia espressamente nelle Congregationi generaIi ha ordi- 
nato che di quel decreto Ponteficio si chieda a 
. 
tà r abrogazione con che 
facilmente s' assicurava che in vita del Generale non si convocasse Congre- 
gatione Generale, e si togliesse al suo governo quel freno posta da S. Ignazio, 
perchè non sia totalmente dispotico, e monarchic.o. Di più questo stesso decreto 
della Congregatione generale non permetteva di domandare positivamente al 
Pontefice r opposto da Farsi a suo tempo la .Novenna]e in vece di chiedere ]a 
rivocatione a nome dell a Compagnia. Oltre che nella Con gr. 8., quando fl. 
dal Pontefice ordinata la Novennale, fù disputato, se stante ciò, si dovessero 
torre Ie Congrega tioni da Procuratori per ogni tre a nni, lequaIi si fanno prin- 
cipalmente per decretare, an sit cogenda Congregatio generalis, e fù risoluto 
di ,.,non", perchè i motivi per decretare la Generale potevano accadere tali 
cose da neeessitare a provedere subito con la Congregatione generale, che h
 
ogni })otestà, aneo verso il Generale. Così finalmente i PP. Procuratori giuntl 
in Roma, e ben ponderate Ie cose correnti con tutti i motivi hinc inde giudi- 
carono con la maggiore parte de voti, che .,Congregatio esset cogenrla" 
come s' è detto. 
15. Partiti i P P. Procllratori benchè il P. Generale nel publicare il De- 
creto haV(
sse detto, che 8"i vedeva esser volere divino che "cogatur Congregatio 
generalis", hora nondimeno persiste nella sua pcrsuasione che quel decreto de 
.Procuratori sia nulla., 0 almeno dubioso deJIa Rua nu
lità, e che appartenga a 



145 


se la risolutione di questo dubio - se ciò si passasse, ogn' un vede eh' il 
freno posto da S. Ignazio a Generali per impedire gl' abusi dell' ampia po- 
testà restarebbe stranament.e indebolito, potendosi facilmente da Generali in 
questo, 0 altro modo eludere i1 Decreto delle Congregationi de Procuratori col 
pretesto di qualche dubio, presumendo che a se spetti la risolutione de dubij. 
16. Quindi i PP. Assistenti in conformità tlegl' oblighi del suo officio, 
non havendo modo da render persuaso il P. Generale ad eseguire il Decreto 
dell a Congreg-atione de Procuratori, esposero a S. Santità la sopradetta deputa- 
tione de Sri Cardinali per risolvere il dubio sopra 10 stato delle cose. 
17. Intanto pare che S. Ignazio voglia far conoscere ]a sua speciale pro- 
tettione, ed assistenza, perchè si conservi in tutto il suo istituto in eose si 
sostantiali, e fondamentali di esso, poichè adesso è matto il Secretario del 
dispaccio ch', immediatamente operò col Re di Spagna senza voti del Consiglio 
per quel Decreto sopradetto, e che ultimamente assicurava che S. l\Iaestà non 
permetterebbe la venuta de suoi sudditi alla Congregatione generale, e doppo 
la sua morte Ie cose spettanti aHa causa passano per Consiglio, il qnale ha 
risoluto ehe S. :1\1. lasci la libertà alIa Compagnia nelle cose correnti, et a 
nome anelle di S. 1\1. s' è scritto al Sre Am hasciatore in Roma che lasci pure 
a Religiosi Ie cose 101'0. e specialrnente alla Compagnia, et il Confessore dell' 
Imperatore in questo medesimo tempo scrive una lettcra ostensibile, nella quale 
rispondendo all' interrogatione, se veramente l' IrnpBratore lasciarebbe a suoi 
sudditi la 1ibertà di venire alla Congregatione generale, quando questa 8' inti- 
masse, dice d' haver parlato alIa ::\1. Cesarea laquale haveva risposto .che quando 
il Pontefice giuùicasse ciò spediente per la pace della Compagnia, non si sarebùe 
opposta alIa venuta de PP., e soggiungendo il Confessore, se poteva ciò libera- 
mente. scrivere, in risposta hebbe che scrivesselo pure. . 
18. 11 dubio motivato per la nullità del decreto della Congregatione ùe 
Procuratori 10 fondano nell' essere stati i suffragii 17. pro cogenda, e 16 pro 
non cogenda che fanno in tutto 33, e dovendo secondo la formola risolversi 
la cosa ad suffragia plura medietate, nel caso nostro per essere iI numero di
- 
pari de voti, l' eccesso solo d' un voto viene ad essere eccesso solo di mezzo 
voto e non d' uno intiero sopra la metà, essendo scdici e mezzo la metà di 
33. Dubio che si trova motivato appresso l' Abbate Panormitano de elect. 
cap. 1. Cumana il quale 10 rigetta com) affatto insussistente, e nel caso 
nostro l' insussistenza è rnanifestissima, come si vede nel foglio annesso. 
19. Giova intanto avvertire ehe il P. Generale d' una parte si duole de 
PP. Assistenti, come prima cagione di queste discordie nella Compagnia, Ina 
dall' a1tra parte vorrcbbe continuare con essi in vece di chiamar la Congre- 
gatione gene1'ale, alIa quale potrebbe esporre queUe sue doglianze, perchè 1'1'0- 
veùesse al disordine con la rnutatione degli Åssistenti, 0 con tali decreti.che 
s' astringcssero gl' Assistenti a ciò che egli stirn a convenire, massime che il 
buon governo del Generale p1'escritto llalle costitutiolli, e decreti delle Con- 
gregatiolli generali com;Îste nell' osservanza del modo, ch' il Generale ùeve 
tener neHe sue disposizioni da farsi colI' assistenza, e consigli di quei Padri 
assegnatigli di tutte Ie Nazioni. Se dunque il Generale vede non poter con 
y'uesti Assistenti soddisfare all' intento della Compagnia deve a ci() provedere 
con chiamare la Congregatione generale che può efficacemente provedervi, e 
questo quanta prima, e non voler tirar avanti per altri più anni il governo in 
questa forma, laquale per difetti degl' Assistellti egli stima essere di fomento 
a discorùie e perturbazioni della Re1igione, ma ben si conosce ùa questo stesso 
che il governo ha bisogno della Congregatione generale la quale veramente 
I proveda per la parte dalla quale procedono Ie pelturbazioni e discordie. E 
mentre i PP. Assistenti concordemente tutti premono che si convochi, et all' 
incontro il P. Generale tanto ardentemente a ciò s' oppone, la presumzione è 
I grande, ch' il bisogno procede da quel che si desidera nel Generale. E per 
10 



146 


qnanto s' è penetrato, scorgesi, ch' il P. Generale nelle cose di maggiore im- 
portanza per bene universale, 0 risolve a suo beneplacito, non consultando esse 
con gl' Assistenti, 0 consultalldone, fa poi quel10 che torna a sua maggior 
utilità nelle cose, aIle quali ha preso impegno contra il senso degr Assistenti. 
Vedesi ciò chiaro dal principio del suo governo, ha vendo fatto 
tampare il 
suo libro del Probabile sellza consiglio alcuno degl' Åssistcnti, com
 anco l' 
aUro della Potestà. del Ponteficc, sellza reudersi mai ai 101'0 consigli, doppo 
essersi ciò scoperto; - cose importantissime al bene uni vcrsale, che richiedeva 
avvertimenti, e cautele moltis:Üme, com' egli meùesimo ha lloi conosciuto, e 
gl' istessi Pontefici l' hanno astretto a provedervi. 
20. Nel punto poi "de cogenda, vel non cogenda Congregatione generali", 
dove cose di somma importanza particolarmente si notano, la prima che in vece 
d' animal' tutti a dare il suo voto con ogni libertà, come ciascuno si conosce 
obligato, il P. Generale col premiare i favorevoli al suo intento, e deprimere 
i contrarij, come assai chiaro apparisce, troppo preguidica alIa virtù de con- 
siglieri, e fomenta Ie passioni de' più imperfetti, dependendo tutti dalle dis- 
posizioni del supremo. 
21. Quindi si sentono inaspettate disposizioni nelle letture, e nell' altre 
cariche, notandosi promossi i favorevoli a se, e depressi, 0 rimessi i contrarii, 
e massimamente quei cbe nelle Congregationi provinciali furono necessitati a 
dire publicamente il suo senso. La 21\ cosa è la diligenza ch' usa nel 
procurare, cbe quei, i quali doverranno intcrvenire ana Congregationc generale, 
siano del suo partito, il che maggiornlente apparisce in fare i Provinciali, che 
tutti devono intervenire, e benissimo si ve.de, cbe in tali disl)osiziolli ba la 
mira aU' intento di levare i suffragii favorevoli a suoi sensi. E si sa, cbe, 
quando gli è detto che la disposizione non pare buona, e che perciò i Padri 
di tal Provincia non l' approvaranno, egli 
mol dire, che ha altre informationi 
secrete, et con questo dà animo ai più imperfetti di dar informationi secrete, 
e appassionate per far promuovere gl' immeritevoli, mentre habbiano il merito 
di seguire il partito favorevole a suoi sensi, e si rende inutile per Ie dispo- 
sizioni l' assistenza de PP. assegnati dalla Compagnia e da Dio al Consiglio 
dell' Generale, et alIa sua direttione. La Quale forma di governo, che si risolve 
nell' operare del Generale a suo piacere, come totalmente opposta all' intento 
del Istituto, meritamente i P P. Assistenti brameranno, che s' esamini dalla 
Congregatione generale, e con decreti salutevoli si proveda al bisogno. 
22. Stan do Ie cose così ancor pendenti, il p. Generale si stende spesso 
in dichiarare il suo senso, cbe non sia giovevole fare la Congregatione gene- 
rale, ma in questo punto la Compagnia l' obbliga a conformare, e soggettare 
i suoi sensi a quello della Congregatione de Procuratori, et a eseWguire con 
diligenza il decreto con mostrare an co di levarne il gusto, e r opporsi con 
questo ardore, serve più tosto ad accrescere 10 scandalo dentI.o, e fuori della 
Compagnia. 
23. Tanto più che la principal ragione per convocare la Congregatione 
generale è quella dell' unione, e pace tra Ie membra; e delle membra col 
Capo della Compagnia, dell a Quale unione S.. Ignazio nelle costituz. pe 8. 
cap. 1. pone questo principio: "Nee conservari nee regi atque adeo nee finem 
ad quem tendit Societas ad majorem dei gloriam, consequi potest, si inter se 
et cum capite suo nlembra ejus unita non fuerint". E spiegando Ie Joti che 
per questa unioue con le lllembra si richiedono nel capo, e nelle membra, 
"Praecipuum, dice, utriusque partis vinculum ad membrorul1l inter se et cum 
capite suo unionem amor est dei, et, quod inde sequitur, omnis rerum tempo- 
ralium contemptus, in quibus sui ipsius alnor gravissimus hujus unionis ac 
boni universal is hostis intrare solet". Quindi nella formola della Congregatione 
dû Procuratori, spiegandosi quali siano Ie eose di gran momento, Ie quali 
perciò richiedono la Congregatione generale,. Cap. 1. 
. 7. se dice: "Intelligent 



147 


praesertim an aliquid sit, in quo alicubi insigne detrimentum passa sit socie- 
I tas, vel passura timeatur, quod singulari providentia, atque industria vel 
resarciendum vel curandum sit", e poco doppo: "quomodo unio animarum se 
habeat in societate, et an grave aliquod periculum illins labefactandae me- 
tnatur. Hor Ie perturbationi, e discordie gravissime già da tanto tempo 
cominciate e che sempre più vallno crescendo tra Ie membra fra di se, 0 col 
Capo nel corpo della Compagnia, sono pur troppo note dentro, e fuori della 
Religione, e se già queste i PP. Procuratori conobber9 essere tali da llecessi- 
tare a convocare la Congregatione generale, molto più si vede avvanzata 
questa necessità per tante altre cose seguite da poi, massimamente per questi 
ritrovamenti contro la validità. del decreto fatto con la pretenzione de doverne 
I I' istesso Generale dare la sentenza, nè poco pabulo al fuoco delle discordie, e 
fattioni, aggiunto il tenor di tanto mortificare quei, che hanno dato segno 
d' opporsi ai sensi di S. Paternità in questa causa, ed inalzar i favoreyoli 
con apertura, e franchezza notissima, ancorchè la contrarietà ai sensi di 8. 
Paternità sia unicamente fondata nell' obligo delle coscienze in cose di tanto 
momento, portando tutti i motivi humani più tosto a pro curare d' essere 
ben visto, et aggraziato dal P. Generale. Tutta la Compagnia restaria libera 
dalle discordie, e fattioni e consolata dalla bontà del P. Generale con pienis- 
sima pace, mentre egli per ciò sogetti il suo piacere a quello della Congre- 
1 gatione de Procuratori et ogni proprio interesse al 
ene universale della 
Religionc, ed all' edificazione commune. 
24. Una riflessione nOll può tralasciarsi, ed è della connessione che S. 
Paternità ha nel suo operare con la sua dottrina, che ha stampa ta de recto 
usu opinionunl probabilium. 
Questo retto uso, egli 10 risolve principalmente in due dottrine. La 
prima è ch' all uso retto dell' opinione probabile si richiede e basta, che r 
operante la giudichi vera con giudizio fermo, e uon fluttuante. La seconda 
che la probabilità deve intendersi subiectiva, cioè secondo il giudizio del 
sogetto operante, e non secondo il giudizio estrinseco degl' altri, benchè dot- 
tori grandi, e di maggior numero. Dottrine a giudizio di persone dottissillle, 
e prudentissime bastanti ad indurre larghissime opinioni, e gravissimi disor- 
dini. II che si conferma chiarissimamente con la prattica, che S. P. usa nella 
presente controversia, mentre con tanta franchezza, e fermezza senza punto 
rendersi aIle ragioni contrarie stima non haver obligo alcuno ad eseguire il 
decreto della Congregatione de Procuratori, poterlo stimar dubioso per la ra- 
gione riprovata universalmente, come di nessun peso, cioè dell' eccesso solo di 
mezzo voto, e spettarne a se la risoluzione, benchè in causa propria, e potersi 
dolere, che il Pontefice non ne lasci a lui la decisione. 
Si come anche fermamente nega haver egli obligo di tante altre cose 
gravissime, pratticando r opposto, com' è di lasciare correre r infamia di suoi 
PP. Assistenti calonniosa; permettere Ie disunioni gravissime de suoi sudditi 
fra di loro, e con se stesso con manifeste fattioni, e tanto scandalo dentro, e 
fuori della Compagnia; valersi dalla sua potestà contro la libertà de sudditi a 
dare i suoi yoti secondo la loro coscienza, mentre si a pertamente deprimi i 
contrarij, et inalza i favorevoli; va\ersi an co dalla potenza de Principi Supremi 
}Jer esser protetto, e sostenuto contro la libertà del nostro istituto, anzi contro 
la libertà del Supremo Giudice, ch' è la Sede apostolica, ponendo in necessità 
d' astenersi dalla pronta resoluzioue di quel che porta il bene universale della 
Religione; e finalmente il pregiudicare si notabiImente alIa providenza istituita 
da S. Ignazio 12er parte della Compagnia verso il Generale, mostrando tanta 
durezza nell' accettare il freno della Congregatione de Procuratori circa la con- 
vocazione della Congregatinne generale, come se egli stimasse lecito a se contro 
Ie leggi dell' Istituto il procurare d' impedire, si convochi la Congregatione 
generale, e che sia in alcun modo riformato il suo modo d' operare nel governo; 
10* 



148 


anzi che più tosto 
ia cspcJipllte al bene ulliv
rsale .cll' egli contillui IJer l'lU 
tempo a governare senza valersi dell' ajuto che può havcre, e ricusa degl' 
Assistenti, de quali ha tanta diffitlenza, non valentlosene anche in cose gravis- 
sime, e molto più g-iudicandosi col consiglio, et opera di qualche frate, di cui 
sono notissime Ie confusioni. e perturbaziolli reccate anchc ad altre Religioni. 
E tutte queste cose giudica preferire la probabilità subiectiva, e fissamente gin- 
dicata per vera dall' operante benchè contro Ie autorità, e ragioni contraric 
stimate communemente potentissime. 
25. Con ('he l' esel11pio tlella sua prattica manifesta assai chiaramente 
gl' assurdi della dottrina preferendo in prattica non so qual bene a lui fissa- 
lllente apparente al bene commune, sommo, et universale della Compagnia che 
risulta dal togliere in essa i disturbi, e sì gravi disordini, i quali con una 
parol a può il P. Generale subitamente c1ileguare, come sarebbe, se l'l'onta- 
me!. te egli medesill10 ha vesse chiamato la Cong-rega tione generale, lllostrando 
anche di gradirla, e chiamandola iubito per più presto Ii be rare la Compagnia 
da sì gravi detrimenti intrinseci, e da bcanc1ali strinseci che sono di tanto 
pregiudicio al frutto de nostri ministeri' et alla gloria diyina. 
26. La necessità d' eseguire il decreto della Congregatione de Procuratori 
apparisce anche manifestissinla, perchè altrim
nte, quando si farà la prima 
Congregatione Generale vivente, 0 morto il presente Generale, si vedrebbc 
astretta a fare qualche gran mutatione nelle cose dell' Istituto per riparare 
la providenza, cbe la Compagnia deve ha vere verso il suo Generale, acciè) l' 
ampia sua potestà non resti senza alcun temperamento, ù freno, mentre fluel 
che istituì 19nazio si vedrebbe disfatto dalI' esempio dato in questi tempi con 
i sopradetti artificij prima con impedire, che si decretasse il chiamarr ILL 
Congregatione generale, e poi quando è stata decretata con impctlire l' esecu- 
tione con simili cavilli, et invenzioni stranissime sino a valersi in cit. dalla 
prottezione di supreme potenze secolari, et a ridurre in gran parte la dispo- 
sitione de' sogetti, e delle cariche all' illalzamento de suoi favorevoli, e tlepres- 
sione degl' altri, bencbè per la fissa persuasione che tutto ciò conferisca al 
bene universale (conle s' è detto al nO 2-1) facendo con mirabile fallacia, che 
quest a serva alIa propria utilità e ben subito scorge che, se s' introduce altra 
providenza diversa da quella posta da S. Ignazio, sarà molto pericolosa, non 
solo ad alterar r Istituto, ma anco d' una sostantiale, e fondamcntale muta- 
tione, con fara varie limitationi alla potestà de Generali, come l' hanno tutte 
Ie altre Religioni socondo i1 proprio loro Istituto. Dove che se si manterr<Ì. 
inviolabile il freno posto da S. Ignatio che i Generali habbiano indubitabile 
sicurrezza di non poter impedire la Congregatione Generale, lJ.uando i PP. Assi- 
stenti con i Provinciali delle Provincie ne conosceraUllO il bisogno, ciò !'ar
ì. 
sempre bastantc ad' un' efticacissima. providenza per impedire gl' abusi della 
loro potestà senza bisogno (1i restrittione nell' ampia potestà del Generalato. 
Questo scritto (> Llel P. DOlllenico Brullacci. 


41. 


Begründung ùer Nothwendigkeit der Berufung eincr Gellf'ralcollgregation, 
insbesondere aus del' Haltung des Generals, die sehr scharf beurtheilt wird. 


}\1Iolto Rev. Padre in Christo! 
1. V. R. mi dice nella sua de 27. di :Maggio, che così molti huomini 
savij non trovano alia ragione soda, grave, urgente, per la quale s' habbia da 
far, come altri vorrebbe, congregatione generale. 
Ia egli è da credere, che ci 
sieno delle ragioni di molto peso, da che pur alcune congregazioni d' Italia, 



149 


anzi pur alcune più remote giudicarono "cogenL1am", e queUe medesime, in cui 
prevalsc la sentenza contraria, ne stettcro granJemente in forse. Se però 
CJ.uelle ragioni non so no note costì, sto per dire, tanto meglio è. Dicasi dun- 
, que in nome di Dio "non cogenda". Che se in ciò s' errasse, I' erro
e potrà 
'esser corretto dal Procuratore, il quale, quando sarà qui, s' informerà bene 
I del tu tto. 
2. So che 
li .Åssistehti, dappoiche il P. Generale mandl) attorno tante Ie 
scritture, If' quali tendono a persuadere, che non si de bba voler congregazione 
generale, furon richiesti da più bande, che volessero anch' essi mandarne al- 
cuna, perchè così potesse formarsi nelle provincie più accertato giudicio "de 
cog-enda vel non cogellda"; e ben credo io che, se gli Assistenti bavesser ciò 
fatto, non vi sarebbe stato gran dubbio in quella deliberazione. J\ia sempre 
gli ho sentiti dire, doversi lasciar giudicare Ie provincie secondo la notizia che 
hanno; non essersi mai praticato, fuorchè in questi ultimi anni, che 'I Ge- 
nerale inviasse così fatte scritture alle provincie, quand' è imminente iI tempo 
di far Ie congregazioni, e ne preoccupasse i giudizij; non volersi dunque imi- 
tare dagli Assistenti ciò che non s' approva nel Generale; l' ultima decisione, 
se debba farsi congregazione generale, 0 no, riservarsi alIa congregazione de' 
Procuratori; a questi doversi dire tutte Ie. ragiolli, che per ventura vi fossero 
pro cogenda, e conservare, in quanto si può, appresso gli altri la buona opi- 
llione e venerazione di chi governa. 
3. J\Ia con tutto che gli Assistenti habbian havuto questo riguardo e 
questa cura, non di meno si è saputo assai più di quello che basta per poter 
giudicare, se vi sia bisogno di congregazione generale. Primieramente non 
v' è ormai nè pure uno Scolare, anzÌ nè pure un folIe Coadjutore, che non 

appia, che' I P. Generale ha fatto stampare in Dillinga un suo libro, il qual 
libro fù già in altri tempi riprovato costantemente da' revisori, e rigettato 
da due Generali, e che '1 ba fatto stampar furtivalnente, non pur senza che 
gli Âssistenti nulla ne sapessero, ma eziandio senz' alcuna nuova revisione, 
anzi pur senza licenza del Maestro del sacro palazzo, contra venendo in ciò ad 
un solenne decreto d' Urbano VIII, del qual decreto ci viene ogni anno rino- 
vata publicamente la memoria. 
4. Questo libro poi per se stesso è stimato intolerabile, non già percbè 
impugni la sentenza più commune nella Compagnia intorno all' uso delle opi- 
nioni probabili, come alcuni s' avvisano, ma per altri capi. Vero è che l' 
imlnlgnare così professatarnente una sentenza tanto commune nella Compag- 
I nia mal si conviene al Generale della Compagnia. ma di certo non si sarebbe 
ciò vietato ad un .lettore di Salamanca. Insopportabili sono l' esorbitanza delle 
invettive, l' arditezza e l' atrocità delle censure, l' imprudenza e l' odiosità 
delle narrazioni etc., tanto cbe tutti quei, che videro il libro, dicono ad una 
voce, ch' egli havrebbe apportato maggiore scorno e pregiudicio alIa Com- 
I pagni a, .
e usciva in luce, cbe non saprebbero arrecarle i maggiori suoi 
avversanJ. 
5. Par co sa incredibile, che un Generale della Compagnia fosse, 0 così 
poco prudente, che non s' avvedesse del mal che farebbe con questo libro, 0 
I così poco amante dell a Compagnia, che ciò conoscendo pur ad ogni modo vo- 
Ilesse stamparlo. J\Ia questo è niente; molto più sembra incredibile quello che 
poi si feco, per 10 spazio di quasì due anni, e si fà tuttavia per sostenere l' 
\ impegno, e per venire a capo di dar al mondo, in qualunque Inodo si potesse, 
,questo bel parto. 
6. I primi a ::;aperne furono i PP. Spaglluoli, e questi, come tanto in- 
t tere
sati nella reputazione del autore, che non fecero per rimuoverlo dal suo 
, proponimento ! II P. Assistente di Spagna, suo confessore, huomo religiosis- 
'S
ll10, ne 10 prega cone lagrime agli occhj e colle ginocchia in terra, e posegli 
dmanzi agli occhj Ie più efficaci ragioni, che poss?no concepirsi, distese in una. 



150 


sensatissima scritura. Unironsi poi tutti e cinque gli Assistenti a farIo itera- 
tamente avvertito del pregiudizio, che farebbe a se stesso, della vergogna e 
del dol ore che ne sentirebbono i nostri, del trionfo che ne farebbono i nemici. 
Ma nè prieghi, nè ragioni, nè ammonizioni valsero a farIo desistere dall' 
impresa. 
7. Vero è che al secondo l\lemoriale degli Assistenti fec' egli mostra di 
rendersi, anzi pur espressamente fece dir loro, per mezzo del Secretario, haver 
egli deposto il pensiero di publicare quel libro, e non volerne far altro. Ma 
questo fu solo per far che gli Assistenti s' addormentassero, e non perchè vo- 
lesse quietarsi l' autore. Certamente non si quietò, e ben presto si riseppe da 
più lati, COlu' egli sotto mano faeeva ogni opera, perchè gli fosse permessa la 
publieazione, la qual era sospesa dal maestro del s. palazzo finchè non fosse 
da lui veduto il libro, ed approvato. 
8. Vedendosi dunque delusi gli Assistenti, sene dolsero appresso il Ge- 
nerale; ma dalla sua risposta ben compreaero, eh' egli senza dubbio pnbliche- 
rebbe il libro, quantunque disapprovato dalla Compagnia, sol che gli venisse 
fatto d' agiustar r affare a palazzo. Furono dunque costretti gli Assistenti a 
indirizzarsi anch' essi a quella parte; ma ciò fecero con gran circospezione. 
Non andarono mica tutti a parlarne al Papa, ma un solo a nome di tutti, e 
v' andò quegli, che in que I tempo era solito d' andarvi più volte per altri 
affari commessigli. Non si è dato l\Iemoriale, acciochè non venisse in altre 
mani; ma i1 tutto s' espose in voce, sì che non pur evitossi ogni strepito, ma 
eziandio la curiosità dell a Corte non hebbe che sospettare. 
9. II papa ordinò da prima che tutti gli esemplari si facessero venir alle 
Inani del maestro del s. palazzo, acciochè niuno furtivamente uscisse in luce; 
ma poi fu giudicato, che a questo fine nledesimo fosse meglio, farIi custodir 
diligentemente nello stesso luogo, ùov' erano, e così fu fatto per ordine 
pontificio. 
10. Già l' autore ne havea fatti venire alcuni esemplari, ed uno ne diede 
al maestro del s. palazzo, acciocchè'l rivedesse, avvisandosi di poterlo indurre 
mediante il patrocinio d' alcuni personaggi ad approvarlo. Ma Iddio volle 
che 'I maestro medesimo del s. palazzo ne giudicasse assai conformemente a 
quello che ne giudicarono gli Assistenti. Disse dunque a S. Santità, parergli 
che gli Assistenti habbiano molta ragione di opporsi alIa publicazione di questo 
libro, imperocchè, lasciando da parte la dottrina, intorno alIa quale pur an- 
cora ci sarebbe che ridire, non potersi negare, che in quello, che alIa prudenza 
s' appartiene, il libro non pechi così fattamente che tale, qual' è, di certo 
non potrebbe permettersi ch' uscisse in luce. Ciò udito, conferluatosi '1 papa 
nel pensiero, che sin dal principio havea conceputo, comandò che il tutto si 
rimanesse soppresso, e ciò da parte di S. Santità fn intimato all' aut ore dal 
maestro del s. palazzo. 
11. Non per questo si quietò l' autore, ma fatta, come a lui p
uve: alcuna 
correzione del suo libro, Dio sa quale, e diffidando tuttavia degli Assistenti, 
nè si fidando de' nostri revisori, si pose a procurare che '1 papa ne commet- 
tesse il giudizio ad alcuni di fnori, ed ove questi ne fossero soddisfatti, si po- 
tesse dar fuora il libro, non atteso il giudizio della Compagnia. Ed acciochè 
non paresse che a questa si facesse torto, s' argomentò egli di provare con 
una scrittura, che '} Generale della Compagnia, quando voglia dar a lnce 
qualche suo libro, non sia tenuto di sommetterIo alIa censura de' domestici. 
Ma si fe' conoscere al papa, quanta ciò sia contrario a quello, che costumarono 
i Generali passati, e che molto meno potrebbe permettersi tal esenzione al 
presente Generale, sì poco cauto nello scrivere. 
12. Tanto bastò perchè il papa non acconsentisse a quella pretensione 
del Generale, ma da che pur erasi mossa una tal questione, i1 papa, che 
amava di sbrigarsi, ne prese destro di differire qualunque revisione di questo 



151 


libro infino a tanto c11e si fosse ben chiarito, qual forma debbasi osservare in- 
torno aHa revisione de' libri del preposito Generale. E perchè S. Santità s' 
era messo in animo di riserbarne il giudizio alIa Compagnia medesima, deter- 
minò che s' aspettasse la eongregazione de' Procuratori, e mandò Mons. Fa- 
broni dal P. Generale, a dirgli che frattanto non muovesse più altro intorno 
al suo libro. 
13. Da questa determinazione del papa ognuno fè presagio che s' bavesse 
da far congregazione generale. Imperocchè ben sapendo i1 papa, che i Proeu- 
ratori non hanno da far aUro che decidere, se debba farsi congregazione 
genera Ie, 0 no; ben vedevasi, ch' egli non per altro aspettar volesse i Proeu- 
I ratori, se non perchè presupponeva, doveI' questi c1ecidere che si faccia la con- 
I gregazione, nella quale poi s' havesse a stabilire ciò, che si conviene intorno 
a questo, e a qualunque altro libro del Generale. 
14. Ben intese il P. GeneralQ, dove questo negozio andasse a parare; 
bench' ei mostrasse di credere piutosto, che 'I papa volesse dare ai Procuratori 
medesimi facultà più am pia, che per altro essi non hanno, e farH giudici del 
libro. l\Ia egli havrebbe ancor compresa più chiaramente r intenzione del papa, 
se 1\lons. Fabroni gli havesse detto, come pur disse il papa, che, se troppo 
molesta gli fosse una sì lunga dilazione, 0 convocasse egli la congregazion 
generale senz' aspettare quella de' Procuratori, 0 il farebbe S. Santità mede- 
sima. Non dissc ciò :1\1ons. :Fabroni al P. Generale, non parendogli che ci 
fosse necessità di dido; perchè il P. Generale fe' sembiante di voler aspettare 
con ogni sommessione la congregazione de' Procuratori, e frattanto acquietarsi 
del tutto, come S. Santità voleva. 
15. J\Ia ebe? L' effetto fu tutto all' opposto. Lagnossi'l P. Generale 
da per tutto di questa dilazione, e infel'vorò più cbe mai Ie praticbe per far 
cbe '} suo libro uscisse non solo più speditamente, ma più sicuramente, im- 
perocebè parevagli cosa mal sicura che la fortuna del suo libro havesse a de- 
pendere dal giudizio de' nostri. Nondimeno queste machine, benchè sospinte 
dall' aMra favorevole d' alcune persone d' aUo affare, incagliarono, come in 
una secea, nella fermezza del papa. 
16. Vedendosi dunque ch' egli era troppo malagevole il volere sfuggir 
del tutto il giudizio della Compagnia, si venne finalmente a tentar quello di 
che per 10 spazio d' un anno e più non s' era fatto, nè pure un motto. Ciò 
era che gli Assistenti dovessero prender a rivedere il libro, e notar tutto 
quello c he lor paresse doversi, 0 risecare, 0 emendare; e davasi 101'0 speranza, 
che I' aut'ore a tutto condiscenderebbe, sì veramente che fosse salva e intatta 
la sustanza della sua dottrina. Ove poi si fosse convenuto del tutto, volevasi, 
che gli Assistenti medesimi (poichè al P. Generale non dava r animo di farIo 
dopo Ie iterate repulse) dimandassero al papa, che si potesse ristampare il 
libro così corretto, e publicarlo. 
17. Tutto questo propose il P. Secretario, come da se, agli Assistenti 
senza punto impegnarvi la parola del P. Generale. Non bo però difficultà di 
credere cbe '1 P. Generale a tutto questo facilmente bavrebbe detto di sì, 
})ercbè nel promettere, quando gli torna conto, suol egli essere assai liberale. 
::VIa credo altresì, che, quando poi si fosse venuto alla pruova, Ie cose sareb- 
bono andate molto diversamente dalle promesse. Certamente l' esperienza 
delle cose passate non poteva dare verun fondamento agli Assistenti di sperar 
che l' autore fosse per conforrnarsi al loro giudizio, eziandio se altro non bi- 
sognasse cbe correggere quelle sole cose che offendono, e non son parti del 
corpo della dottrina. 
18. Ma quanto si sarebbe inasprito r autore, se si fosse voluta intaccare 
aneor la sostanza della sua dottrina, la qual egli voleva che fosse intatta? 
Vero è ehe non s' erano intraversati da principio gli Assistenti percioccbè ri- 
provassero la dottrina del libro. Non la riprovarono, perchè non r esamina- 



152 


\ 


rono, e non esaminaronla, perchè non fu mestiero andar tanto a dentI.o, mentre 
agli occhij correvano tant' altre cose, per Ie quali senz' alcun dubbio meritava 
il libro d' esser riprovato. 1\ia non, se questi svarioni fossero corretti, potreb- 
bon però gli Âssistenti approvare il Hbro, senza esaminarne la dottrina, tanto 
più che non pochi dotti huomini la reputano mal sicura. 
19. Vuole questo nostro autore, come mi dicono, che ciascuno d.ebba 
operare secondo l' opinione che a lui semLri la più probaLile; sì che non sia 
mai lecito, che nell' operare Phuom' si conformi all' opinionc altrui, se non se 
l' altrui opinione gli se rendesse ana fine pill probabile tli quella, ch' egli 
havEa fitta in capo. Or di questa dottrina si ilubita forte, 
eJ in vece di ristrig- 
nere, (ciò che pretende r autore) non ella trnda più veramente ad allargare 
di vantaggio la licenza dell' operare. Certamellte pare ch' el1a favoreggi 
troppo il giudizio proprio di ciascuno, il fomenti, e fortifichi, nè si confaccia 
bene colle regole della perfetta obbedienza insegnataci da s. Ignatio neB' 
aurea epistola, ch' egli scrisse di questo argomento, e neUe costituzioni mede- 
sime. E che bella cosa sarebbe, se un Generale Ilella Compagnia si facesse 
autore d' una dottrina, che repugnasse a quella del santo fonùatore! Änzi 
sarebbe pur cosa disdicevole, che al Generale si potesse far una tal obbiezione 
da' suoi, e si vedesse lui, se non altro, certamente imbarazzato in istrigarsi, 
e stentare pur assai a mettere in salvo quella santa obbedienza cieca, tanto 
commendata da' santi e forse non la salvare altrimenti, che contradicendo a' 
suoi proprij' principij. 
20. l\.1a sù, ponghiamo, che la dottrina del Hbro potesse :vassare, e chc 
l' rimante si corregesse, in quanto si può, pur nondimeno luiglior senno sarebbe 
non darlo in luce. Ditemi, non era egli buono quell' altro libro, che fece il 
P. Generale contr' alcune di queUe famose asserzioni dell' assemblea di Parigi, 
e stampollo, già sono quatro anni e più? Certamente la dottrina era bella e 
buona, e voglio credere ch' ogni parte del libro fosse ben corretta, 0 se alcuna 
cosa non vi stava bene, ch' ella di leg-gieri sarebbesi potuta corregere. Con 
tutto ciò i pontefici non han voluto che quel libro uscisse in luce. E ne dob- 
biamo ringraziare la divina providenza, perchè, se il libro si fosse publicato, 
quest' animosità del Generale di certo havrebbe lllessa (come si dira in altro 
luogo) a gran cimento la Compagnia. Quindi dunque poteva egli apprendere, 
(se alcuna cosa fosse bastante a farglielo apprendere), che per giudicare, s' egli 
sia bene, che un libro esca in luce, oltre a queI, ch' è dentro, moUe cose di 
fuori vogliono considerarsi. 
21. Or pongasi mente, se al Generale della Compagnia si convenga publi- 
care un libro contro il probabilisimo (così chiama egli la sentenza benigna 
intorno all' uso delle opinioni probabili, e non è maraviglia, che parli con 
disprezzo di questa sentenza, da che pur egli ancora i nostri, qualunque volta 
ne fa menzione nel suo libro, non chiamagli altramente che Giesuiti) pongasi, 
dico, lnente, se al Generale si convenga rimettere così a bella posta in campo 
la pill odiosa quistione, che siasi agitata ne' nostri tempi, e suscitar nuove 
battaglie alla Compagnia, la quale per questa causa ne sostenne già tante. 
Certo, s' ei volesse dar fuora un libro, non per impugnare, ma per difendere 
la sentenza che in questa materia è la più commune tra' nostri, questo mede- 
simo non gli starebbe bene, sì perchè non deve il Generale senza neccssità pro- 
vocare contro di se Ie penne de' nostri avversarij eel esporsi alle loro rampogne, 
sì perchè, dove la Compagnia permette che fra due sentenze opposte possa 
ciascuno attenersi a quella, che llleglio gli quadra, (come 10 pennette segnata- 
mente in questa materia), non dovrebbe il Generale farsi parte, ma tenersi nel 
mezzo, ed unicamente hayer cura, che amendue Ie parti si conteng-ano dentro 
a que' limiti, che sono concessi, e non gli trapassino. Or quanto lneno si con- 
vicne al Generale, non ilieo (Caetera desunt.) 



153 


42. 
Brevis synopsis de editione libri patris Generalis ct 
118, quae circa illum contigerunt. 
Zweck und Grundsãtze des Buches des Generals, wodurch er si cll den 
I beiden ganz allgemeinen l\Ieinungen widersetzt und die Gesellschaft in die 

rösste Verwirrung bringt. Dabei citirt er französische, des Jansenismus ver- 
tlãchtige Schriftsteller und nennt er die yon ihm bekãmpfte Meinung die Seele 
alles LaxismuR u. s. w. zur Freude del' JansenisteJÍ und Dominikaner. Das Buch 
, dürfe deshalb nicht edirt werden, es müsse aber auch die Absicht des Gene- 
rals und des Secretãrs vereitelt werden, yon dem Papst unù den Cardinãlen 
lli
 Erlaubniss zur Herausgabe des Buches zu erlangen, oder die allgemeine 
, 3Ieinung durch die Inquisition verdammel1 zu lassen. Das könne nur eine so 
bald wie möglich zu berufende Generalcongregation erreichen. I.Jiege in illrer 
Berufung etwas Infamirendes für die Gest'llschaft
 so wãre es doch noch mehr 
I tIer Fall, wenn del' General und Secretãr Hue Absicht erreichten. 


I .. Primo. Scopus Patris Generalis optimus per editionem bujus liLri prae- 
cludere aditum laxitatibus, quae videntur irrepsisse a paucis in sodetatem. 
Secundo. TIt hic scopus facilius obtineatur, tradit .Auctor doctrinam in 
hoc libro, quod nunquam liceat sequi opinionem probabilem contra legem ex 
duabus probabilibus, nisi videatur probabilior operanti, et consequenter asserit, 
nunquam Jicere, sequi opinionem minus vel aeque probabiIem, nisi sit proba- 
biHor operanti, qua ratione facile exc1uditur laxitas opinionum; non cnim qui- 
vis quamcumque opinionem laxam animo sincero et sine passione pot est j udi- 
care probabiliorem. 
Tertio. In quo contrac1icit auctor duplici opinioni valde communi: primo, 
quod aliquis ex duabus opinionibus aeque probabilibus possit sequi opinionem 
contra legem, etsi ipsi non videatur probabilior: secundo, quod aliquis possit 
sequi quamcumque opinion em etiam sibi minus probabilem. 
Quarto. Principia auctoris sunt haec: nemo potest sequi opinionem, nisi 
quam potest judicare, esse veram. Atqui ex opinionibus aeque probabilibus 
ueutram potl
st judicare, esse veram l neque minus probabilem potest judicare, 
, esse veram: ergo etc. 
Quinto. Opinionem aeque probabilem contra legem non potest judicare 
prudenter, esse veram; quia argumenta unius partis aeque probabilis enervantur 
r per argumenta alterins partis aeque probabiIis. Sic non possum judicare, po- 
tiu
: esse verum, quam falsum, si ex duobus testibus aeque fide dignis unus 
, 
estatur, urbem esse captam, alter, non esse captam. Longe minus potest quis 
I Judicare pruden tel', illam opinionem, quae sibi apparet minus probabilis, sive 
magis semota a veritate, esse veram potius, quam falsam. 
Scxto. Refutatur opinio Patris Genel'alis, et negatur inprimis, ad hoc, 
I ut sequar aliquam opinionem, me c1ebere judicare, esse veram, sed solum 
probabilem; secundo, negatur, enervari motiva dissimilia aequalia, ut non 
possim judicare, sententiam contra legem esse veram; tertio, etsi appareant 
pro parte contra legem motiva minus gravia, tamen hoc ipso, quod adhuc 
I maneant gravia, possum adhuc propter illa assentiri, licet contra ria appareant 
graviora, modo non ita enervent motiva millus probabilia, ut ilIa faciant sim- 
pliciter levia. 
Septimo. COlltroversia est inter Patrern Generalem et Patres Åssisteu- 
. tes, utrum iste libel' debeat edi, et quidem coram summo Pontifice et Cardi- 
nalibus. Pater Generalis omnino contendit eq.endum; Patres Assisteutes resi- 



154 


stunt ex duplici capite: Primo, quod possit sequi confusio et perplexitas in tota 
societate; hactenus enim fere tota Societas, et maximc Confessarii secuti sunt 
liberrime in }uaxi opinionem, quae docet, nos posse sequi quamcumque opini- 
onem certo probabilem. Et haec tradita est fere ubique in scholis nostris, 
consulta a nostris in Confessionali, et extra. Pater Generalis per suum librum 
vult imponcre hoc onus, ut nemo possit sequi opinionem probabilem, nisi ipsi 
videatur probabilior. 
Octavo. Sequitur, Confessarios, ConsiHarios et aHos semper teneri exa- 
minare, utrum sententia contra legem sit probabilior; item Parochos et Pastores 
animarum, utrum sit probabilior a ratione et auctoritate; immo ipsos Poeni- 
tentes, si audiant diversas opiniones a diversis Confessariis, teneri examinare, 
utra sit probabilior. Unde sequitur maxima perplexitas in ConfessarÏis et 
Poenitentibus, et injungetur intolcrabile onus examinandi, utra sententia sit 
probabilior ab auctoritate et ratione, quae comparatio etiam doctis frequenter 
est impossibilis. . 
Nono. Sequetur major perplexitas et confusio ex eo, quod ex una parte 
homines Societatis videant, Patrem Generalem contrariam sententiam damnare 
tanquam animam omnium laxitatum; ex altera parte sequendo sentcntiam 
Patris Generalis incidant in infinitos scrupulos et perplexitates, si teneantur 
amplecti probabiliorem. 
Decimo. Alterum caput, propter quod non expedit edi liLrum Patris 
Generalis, est, quod citet in suo libro l\lontaltium, Wendrockium, Episcopos 
et Parochos Galliae, manifeste infect os J ansenismo, Gonet, Contenson et alios, 
qui gravissimt traducunt Societatem propter usum opinionis minus probabilis; 
et in aliquibus approbat judicia illorum, cum tamen hi omnes et calumniae 
illorum sint sufficienter saepius refutatae, quas quasi renovat Pater Generalis 
citando BIas. Secundo, quod opinionem asserentem, licitum esse, sequi opini- 
onem minus probabilem, vocet animam omnis laxitatis, perniciosam, corruptivam 
morum, per quas censuras et citationes dat ansam nostris adversariis Janse- 
nistis et Dominicanis triumphandi contra societatem ex testimonio ipsius 
Patris Generalis. 
Undecimo. Periculum est, ne Pater Generalis obtineat a. Summo Ponti- 
fice et Cardinalibus, uti minatur Pater Secretarius, licentiam edendi librum 
etiam invitis Patribus Assistentibus et tot a Societate, CUln summa perplexitate 
secutura in Societate, et toto mundo praedicante contrariam sententiam, et 
gravissima ignominia Societatis. 
Duodecimo. Etsi Pater Genera1is se offerat ad correctionem libri, non 
videtur posse prudenter sperari, talem correctionem admittendam a Patre Ge- 
nerali, ita ut Olnittantur citationes gravissimae contra Societatem, et ipsa 
censura Patris Generalis, quod sententia communis toti Societati sit anima 
omnis laxitatis, quia hoc ipso Pater Generalis non obtineret finem absterrendi 
bomines a sententia benigna. _ 
Tertio decimo. Pater Generalis et Pater Secretarius minantur, senten- 
tiam communem Societatis deferendam ad sanctam Inquisitionem, ut damnetur. 
Quarto decimo. Ob haec incommoda quaeritur, utrum, cum alias ex 
decreto Innocentii X debeat convocari Congregatio Generalis anno 1696, nimi- 
rum nono anno a priore Congregatione Generali, non expediat, hoc tempus per 
biennir.m anticipari, ut convocetur allno 1694, primo, ut maturius tolJatur 
dissidium inter Pat rem Generalem et Patres Assistentes, secundo, ut obtinea- 
tur a Summo Pontifice, ne edatur liber (cum tantopere urgeat Pater Generalis, 
esse summam necessitatem edendi cito librum ad toUendum usum contrariae 
sententiae, etsi interea promittat libertatem opinioni contrariae, quam permit- 
tere non potest, si communis sententia est anima omnis laxi tatis) cum summa 
perplexitate et ignominia societatis propter gravissimas calumnias inibi citatas 
øt gravem censuram ipsius Patris Generalis. Tertio, ne eondemnetur sententi& 



155 


communis Societati ab Inquisitione. Quarto, ut, quoniam Pater Generalis vult 
reformare doctrinam Societatis propter Probabilismum et laxitates ejusdem, 
excogitentur a tota Congregatione remedia contra laxiores opiniones, ut hac 
ratione consulatur bono et famae Societatis, et cessent querelae contra 
Societa tern. 
Quinto decimo. Non videtur esse securum, diutius exspectare ob gravis- 
simum periculum, ne interea edatur liber, vel condemnetur sententia communis 
Societatis. 
Sexto decimo. Etsi ex convocatione Congregationis sequatur aliqua in- 
famia, nihilominus non videtur fore tanta, quam si edatur liber, vel selltentia 
condemnetur Societati communis: neque videtur sequi infamia rationabilis, si 
cogatur Congregatio ad tollendas laxitates in Societate, quas tolIere per suum 
librum intendit Pater Generalis. 


43. 


Die Congregation der Procuratoren habe allein über die Berufung einer 
Generalcongregation zu entscheiden; der General aber danp nur noch über den 
geeigneten Zeitpunkt zu erwägen. Er habe das Resultat der Congregation 
der Procuratoren ursprünglich selbst anerkannt und nur später sich geweigert, 
die Generalcongregation zu berufen. 
1. Congregationes Procuratorum ad hoc institutae suut, ut deliberetur 
decernaturque, cogenda sit annon cogenda generalis congregatio. Decernitur 
autem ad plura suffragia, seu (ne quid jam nunc praejudicare videar) ad plura 
medietate. Quodsi decernatur cogenda, intra sesquiannum est cogenda; quo 
autem mense, quo die intra hoc temp oris spatium cogenda sit, praepositi 
Generalis judicio relictum est. 
2. In postrema Procuratorum congregatione adfuere, qui suffragii jus 
haberent, 32 suffragia, ergo fuerunt in universum 33; nam praepositus Gene- 
ralis habet duo suffragia. Pro cogenda congregatione generali lata sunt suf- 
fragia 17, pro non cogenda 16. 
3. Recensitis ergo palam pronunciatisque suffragiis cum vars major esset 
pro cogenda, cogendam omnino esse congregation em generalem pro certo decre- 
toque omnes habuerunt, ipseque adeo P. Generalis palam pronuntiavit, quando- 
quidem ita Deo visum sit, ut generalis congregatio decerneretur, se (quod 
unum scilicet erat reliquum) de tempore, quo sit cogenda, deliberaturum. Itaque 
hoc decretum in acta relatum est, et ipsa dein acta, ut a Secretario congre- 
gationis conscripta erant, P. Generali praelecta sunt, qui, ne verbulo quidem 
immutato, approbavit omnia suoque sigillo, uti moris est, obsignari fecit. 
4. Soluta congregatione Procuratorum brevi post patuit, P. Generalem 
aliquid animo coquere. Principio tamen non aliud audiebatur, quam, durum 
ac vere indignum ipsi videri, cogere congregationem generalem propter unum 
duntaxat sutfragium, quo haec sententia contrariam vicerit. Haec ipsa vero 
querimonia satis ostendit, nullum tunc adhuc dubium ipsi fuisse, quin pars 
ista causam obtinuerit; nam quod partern alteram tantillum superasset, nisi 
hoc ipso causam quoque vicisse crederetur, haud difficulter ille fuerat concoc- 
turus. Quod ergo ipsi dolebat, plane hoc erat, quod pro cogenda tot extitis- 
sent suffragia, quot omnillO ad id evincendum sufficiant. 



156 


44. 


Vertheitligullg des Beschlusses ller Congregation ùer Procuratorell: die 
(;escllschaft sei in 2 Parteien gespalten; ùie eine hänge tlem Gelleral als dem 
ullbeschränkten Leiter der Gesellschaft aus Gehorsam an; die andere den Assi- 
stenten, inclem sie aus den Constitutionen crkenne, dass die IVfacht des Gene- 
rals nicht so unbeschränkt sei, dass die Gesellschaft ihm gegenüber keine 
:\ utorität hahe. Die letzteren sind ùesha,lb keine Gegner fler Autorität des 
Generals. 
U niversa Societas hoc tempore in duas partes abiit. Altera promovet 

ensa P. NostI-i circa notissimam cum PP. Assistentibus controversiam; altera 
vero probat Assistentium sensa. 
Prior magnam habet speciem religiosae subjectionis et erga P. Generalem 
ubservantiae. Cum enim s. fundato
 constit. p. 9. c. 3. ad onam Societatis 
gubernationem expedire judicaverit, ut praepositus Generalis omnem 11aLeat 
auctoritatem in Societatmll ad aedificationem, isti sibi persuadent, un am obse- 
quii gloriam sibi esse relictam, ac1eoque omnia ejus acta sibi probanda, omnes 
ejus conatus secundandos obnoxie atque pro viribus esse promovendos. Pars 
altera dum studiosius legit Constitutiones, deprehendit, amplissimam quidem 
auctoritatem praeposito Generali esse tributam, sed quae cum ea auctoritate 
ac proviJentia cohaereat, quam Societas retinet erg-a ipsum pracpositum suum 
Generalem. Videatur cap. 4. et 5. p. 9. Constit. Facultatem autem istam ac 
provitlentiam exercet fere Societas per Assistentes, ut capite illo 5. dedaratur. 
8ic ergo temperatur praepositi potestas, ut, si servetur hoc temperamentum, 

perandum omnino sit, detrimellta omnia arceri posse, quae pronum alioqui 
foret, ex tanta illa praepositi Generalis auctoritate oriri. 
Non ergo adversari P. Generali putandi sunt nec ejus auctoritatem iUlllli- 
llutaln velIe, qui earn volunt obnoxiam. (Caetera desunt.) 


45. 


Begl'ündung del' Nothwendigkeit ciner Gcneralcongregation VOl' Ablaut' 
des Novenniums. Wichtige Gründe seièn dazu vOl'handen; wenn diese nicht 
zureichten, würde es nie solche geben, welche die Erwägung, ob eine General- 
Congregation nothwendig sei, oder nicht, veranlassen könntell. Dieselbe sei 
auch nach Ablauf des Novenniums ungewiss; wenn del' General yom Papst die 
Abrogation des Decrets P. Innocenz' X. nicht verlangen wolle, gleichwohl werde 
es vielleicht abrogirt. Die Gesellschaft sollte selbst die Abrogation verlangen 
nnd zur Unterstützung elf'S Verlangens die Generalcongregation VOl' dem Ablaut' 
des Novenniul11s abhalten. Eine bessere Gelegenheit dazu gebe es nicht. 


Cum im}Jeratulll fuisset a Pontifice Jnnocentio X., ut quovis noveunio 
cogatur Congregatio Generalis, quaesitum fuit in Congregatione VIII., num 
celebrandae sint nihil om in us Congrcgationes Provinciales quovis triennio? 
t'uitque statutum, celebrari eas debere haud secus, qualn ante, quovis triennio, 
non modo alias ob causas, sed ad hoc ipsum, ut videatur? an sit expectandum 
novennium. In tertia autem Congregatione Provinciali non iam Procuratores, 
sed Deputatos eligendos esse, qui una cum l'rovinciali ad Congregationmn 
Generalem se conferant. 
Inùicavit ergo Congregatio vel tribus duntaxat a celebrata Congregatione 
Generali elapsis annis causas esse posse cogendi denuo Congregationem Gene- 



157 


ralem itemque, si tres tantum restcnt auni all fincm novcnnii, posse nihilo- 
minus iustas esse causas, ob quas, non èxpectato eo terminc" COllgregatio Gene- 
ralis sit cogenda. 
Erant vero iam ante triennium non leves causae, ob quas decer!1enda 
videretur Congregatio Generalis: et fuere decem (?) qui t.anc in sentcntiam 
iverunt...\C) Reliquos, ne in eandem concederent, hoc unum maxime movit, quo\l 
tres tantum elapsi essent anni a Congregatione Generali XIII. Nunc elapso 
triennio illud aliquos movet, quod trcs tantum restent anni ad finem novennii, 
quo elapso cogenda sit Congregatio Generalis ex Innocentii X deereto. .âtqui 
hoc pacto nunquam decernenùa est Congregatio Generalis, si neq ue post 
primum neque post alter urn triennium est deccrnenda. 
Causas vult attendi Societas, non quot vel elapsi sint anni ab ultima 
Congregatione Generali, vel supersint ad terminum novennalem. Quales autem, 
obsecro, fingere nobis causas possumus, ob quas decernellda sit unquam a Pro- 
curatoribus Congregatio Generalis, quas, inquam, causas graviores istis, quae 
nunc sunt? Dixi, a Procuratoribus: narn si quis ex iis casibus evcniret, qui 
expressi sunt in Constitutionibus, nuBis tunc Procuratoribus csset opus ad rem 
decernendam. Quodsi ergo eae, quae nunc sunt, causae non videantur sufficere 
ad cogendam Congregationem Generalem, nullae unquam sufficient Vana est 
ergo et ludicra omnis de cogenda vel non cogenda Congregatione Generali 
tleliberatio, cum quae sit in Provinciis, turn quae Romae a Procuratoribus. 
Equidem yidentur PP. Procuratores, qui nunc adsunt. satis agnoscere, 
causas 
iusmodi nunc nobis. esse, quae generalem Congregationem exposcl1nt: 
sèd putant aliqui, ea omnia, de quibus agendum esset in Congrcgatione gene- 
rali, quae nunc ùecerneretur, ad novennalem proximam differenùa esse. 
Sed quaero primum, undenam constet, futuram post triennium Congrc- 
gationem general em ? Pollicitus est, inquient, Pater Generalis, se non l)cti- 
turum relaxationem decreti Innocentii X, ut porrigentis se ad þroximam 
c.ongregationcm novennalem. Quid turn postea? Non petet abrogationelll 
eius decreti, sicut non petiit Decretum Regis Catholici. QuemaùmoLlum autcm 
hoc ipsi decretum nihilominus obtigit, quamvis non petierit, ita obtingere 
quoque poterit abrogatio lnnocentiani decreti. 
.. Quaero deinde, an non optandum nobis sit, ut abrogetur decretum Inno- 
centll X. de Congregatione novennali? Nemo abnuet, quando commune ho
 
votum fuit Congregationis XI. et XII. .Atqui ad hoc obtinenùum nihil esse 
potest efficacius, quam ut nostra ipsi sentcntia cogamus Congregationem ge- 
l
el:alem, non ex})ectato novcnnii exitu. Ita namque patebit re ipsa, Societatem 
slbl non dee
se in hac parte, nec proin esse opus, ut certum statutumque sit 
tempus,. quo eam cogi ad consulenùum in commune oporteat. Quanwis ergo 
g?n
rah.s Congregatio videretur alioqui dift'erri all trienllimll posse, iuvaret 
Ill
l
lonllnus eam anticipare, quando i})sa eius anticipatio hane nobis afferre 
u.tIhtatem potest, ut novennalium cleinceps Congregationum onel'C Societas 
hberetur. 
Ac mihi sane videtur, haud ullo facile tempore lnnocentiaumu illm1 decre- 
tum. abrogatum iri, si nunc supersedeamus generali Congregatione. (luis enim 
nescIt, decem Congregationes Provinciales, quod nunquam contigit, atque inter 
has Romanam iudicasse, cogendam esse Cdngregationem generalem 
 Quis etiam 
est, qui nesciat, quantopere Pater Generalis a Congregatione Generali abhor- 
reat? Nemo igitur credet, non fuisse causas, ac eas quidem graves, ob quas 
e
set cogenda generalis Congregatio, cum praesertim in ipsa quoque Provin- 
Clarum Congregatione pars non exigua, ut ominari licet, statura sit pro 


*) Aus dem Folgenden erhellt J dass die zehn Provinvialcongregationen 
gemeint seien, welche für .Abhaltung einer Generalcongregation sich ausge- 
sprochen haben. 



158 


cogenda. Credent igitur, si non decernatur, rebus ita, uti nunc sunt, consti- 
tutis, ideo non fuisse decretam, quia praevaluerint machinae a Patre Generali 
a.dhibitae. Patebit ergo necessitas Innocentiani decreti, ut saltem quovis 
llovennio celebranda sit Congregatio generalis. Et cede, si res agantur, uti 
nunc agi videmus, non expedit abrogari decretum Illnocentii, sed potius expe- 
diret, iam praefigi sexennium vel septennium. 
Nostrum tamen est, insistere decreto Congregationis XII. de procuranùa 
abrogatione Congregationis novennalis: sed prius esset a nobis decernenda 
Congregatio, quae libertati Congregationum Provincialium et Procuratorum con- 
suleret. Nam ubi consultum satis huic fuerit, turn vero iuvabit abrogari 
novennaleIl1. 
Si novennalis expectetur, ill am quoque ere demur fuisse omissuri, si licuis- 
set. Lepidum igitur est, quod pro ea, de qua nunc rleliberatur, Congregatione 
Generali, offeratur ilIa, quam evitare non licet. 
.. 


46. 


Ad Declarationem adUI0du111 I{everendi Patris 
ostri 
Generalis Respon
ulll PP. Assistentiulll. 
Die Assistenten gestehen zu, dass cine weitere Discussion über das Buch 
des Generals nicht mehr am PJatze sei, da ein allderes, rite revidirtes unter 
der Presse sei. Zur Verhütung ähnlicher Wirren mùsse aber V orsorge getrof- 
fen werden. Ob dazu eine Generalcongregation nothwendig sei, oder ob General 
und Assistenten bis zum Ablaufe des Trienniums die Geschäfte weiterfÜhren 
sollen. habe die bevorstehende Congregation der Procuratoren zu entscheiden. 
Sie seien für Abrogation des Decrets Innocenz' X. Nachschrift: Wenige rrage 
VOl' del' Congregation del' Procuratoren habe del' General den Assistenten 
sagen lassen: er wolle ihnen ihre Desiderata bis zur Novennalcongregation ge- 
währen, so dass vorher keine Generalcongregation nothwendig sei. 
Quae inter Patrem Generalem ct Assistentes controversia esse ferebatur, 
de libro erat. Quando autem is quidem libel', quem Assistentes improbabant, 
supressus est, alius vero eiusdem argumenti, quem nova cura Pater Generalis 
adornavit, rite recognitus, sub praelo iam est, nihil hac quidem de re agen- 
dum superest. Quoniam vero per eius, quam diximus, controversiae occasionem, 
societas grave admodum, quod negari non potest, detrimentum accepit, irnmi- 
nuta nimium quantum eius apud summos, medios, infimos existimatione ac 
intern a etiam ejus tranquillitate, coniunctioneque animorunl haud parum sane 
Iabefactata, ea nunc scilicet omnium, prae omnibus autern ipsius Patris Gene- 
ralis cura esse debet, ut ct resarciantur haec damna, quoad eius fieri potest; et 
praecaveantur in posterum. An autem huius rei causa generalis omnino con" 
ventus sit cogendus in praesens, an expectandum adhuc triennio, omlliaque 
interim ipsius Patris Generalis et Assistentium providentiae committenda; 
quando in hoc ipsum tempus incidit Congregatio Procuratorum, hujus erit 
statuere. Foret autem praeter omnem morern, hoc ipso tempore, quo iam 
est de cogenda, vel non cogenda Congregatione generali deliberandum, priva- 
tam quandam inter Patrern Generalenl et Assistentes conventionem pactionem- 
que institui. Sed neque in his temporis angustiis expendere satis Assistentes 
possent, quae maxime sint, de quibus cum Patre Generali esset transigendum. 
Ac ut aliqua forte ipsis nunc - quoque occurrant, quae optari possint; tamen 



159 


an ea expetere ipsos deeeat, maiori aliquanto eonsideratione opus est, quam 
quae adhiberi oeeupatissimis his diebus potest. Certe si quae forent, quae 
leg-ibus moribusque nostris nondum quidem essent stabilita, sed tamen eiusmodi, 
. ut ea omnino stabiliri operae pretium videretur, ea generalis potius Congre- 
I gationis iudicio forent reservanda. Nee utique Assistentes possunt requirere, 
ut Pater Generalis de praestandis iis, quae desiderari ab ipso possunt, incon- 
sueta quapiam ratione ipsos reddat securos. Equidem si Procuratorum Con- 
o gregatio non iudicaverit, cogendum in praesens generalem Convent urn, sed 
committenda omnia providentiae ipsius Patris Generalis et Assistentium, dum 
I elabatur hoc novennium, Assistentes eonsiliis ll10nitisque suis et quacumque 
possunt ope iuvabunt Pat rem Generalem adeoque suggerent, quae ipse nunc 
, sibi suggeri vellet. Sin vero PP. Procuratores existimaverint, opus esse cura 
et sollicitudine totius Societatis, adeoque cogendum generalem conventum, non 
adeo incommode quaedall1 in id tempus servari poterunt. 
Ceterum quod Pater Generalis ab ea, de qua nunc unice deliberandum, 
Congregatione generali, hoc est ab ea, quae sit cogenda ex Proeuratorum sen- 
tentia, expleto nondum novennio, tantopere se abhorrere palam profiteatur, 
id equidem non videtur probandum, ll1ultoque minus, quod eius evitandae causa 
novennalem paciscatur Congregationem ex Innocentii X. decreto cogendarn, 
I cum laborandum nobis potius esset, ut ex voto Congregationis XII. novennalis 
Congregatio abrogetur. Quantum ergo ad Assistentes attinet, non cst, cur 
Pater Generalis suam iBis fidem obliget pro celebranda Congregatione novcn- 
nali: bane enim ci obligationem uItro remittant. 


(Von anderer Hand.) 
Pater Generalis pauculis diebus ante Congregationem ProcuratorulU cara- 
vit dici Assistentibus per Patrern Fridericum \V o Iff, esse se para tum all ca, 
quae a se praestanda PP. Assistentibus viderentur. Dicerent modo, quill desi- 
derent: se de omnibus velle illos omnino certos ac securos lwaestare usque 'ad 
Congregationem novennalem, ut adeo opus non sit, Generalem Congregationem 
nunc decerni a Procura toribus. 


47. 


P. Philippo Regans, Provinciali Flandrobelgiarunl 
Bruxellis. 


Rechtfertigung des Beschlusses der Congregation del' Procuratoren 
"de cogenda." 
Rev. in Christo Pater! . Ad literas, quas R. V. dedit 15. 1\Iaji, ego qui- 
dem rescripsi ante 2 hebdomades, sed quod era.t praecipuum, non attigi; nunc 
faciam et spero, id R. V. ingratum non fore. . 
Videtur mihi R. V. etiamnum dubitare, satisne causae fuerit ad decer- 
nendam congregationem generalem. At enim in IJanc prius sententiam iverant 
12 om nino congregationes provinciales. Sed et in plerisque illarum congre- 
gationum, in quibus contraria praevaluit sententia, multos pro cogenda tulisse 
sutfragium accepimus. Non ergo mirum videri potest, in congregatione pro- 
curatorum praevaluisse sententiam de cogenda, et uumquicl expleto novennio 
cogenda necessario foret generalis congregatio, tamesti nulla prorsus foret 
causa cogendi. Quamvis ergo quis putet, non eo loco res nostras esse, ut 
omnino necesse fyerit, anticipari congregationem, non est tamen, cur queratur, 



160 


earn fuisse anticipatam, si modo aliqua sit in anticipaudo utilitas, quae l1if- 
ferendo fuisset amissa. Porro yix quemquam esse putem, qui non aliquam in 
anticipatione utiIitatem agnoscat. Certe turbatum aIiquid in societate mul- 
tumque de plÏori existimatione deperditum, dudum omnes agnoverunt. Qua- 
propter ante congregationem procuratorum adhortaLantur nos, qui societatem 
amant, ipseque inprimis Caesar, ut quantocius adhiberemus remedium, ne 
lllalum i})sa mora invalescat, adeoque non expectaremus congregationenl gene- 
ralem, quod haec nimis sera videretur. Visum autem est congrcgationi procu- 
ratorum, non alio pacta satis res nostras componi posse, nisi per congregationem 
genpralem. Nunc, quod plane mirum, nemo illorum, qui tantopere urgebant 
remedium, adhortatur Patrelll nostrum, ut ne ad sesquiannum differat congre 
gationem, sed contra non pauci, quibus serum nimis hoc videbatur remedium, 
hoc ipsum nunc, non ad sesquiannum duntaxat, sed ad ipsum usque finem 
novennii })utant differendum. Aliter. inquiunt, consuIi Societatis rebus poterat, 
omissa congregatione generali. Sed aliter consuli Societatis tranquillitati non 
posse judicarunt illi, quibus res nostrae mag-is sunt perspectae, quibusque ùe- 
mum unis hac de re statuendi potestatem Societas fecit. Sed putet sane, si 
quis plenam omnino perfectamque rerum nostrarum cognitiol
ell1 habere sibi 
videatur, putet, inquam, rectius facturam fuisse congregationem procuratorum, 
si non decrevisset in praesens generalem congregationem? Num iJ adeo ipsi 
manifestum ac evidens est, ut etiam conditum jam decretum putet esse rescin- 
.lendull1? :Mirum sane, si quis hoc putet; nam illas quoque leges, quas forte 
satius fuisset, non condi, satius est tamen, servari, postquam conditae sunt, 
(luam rescinc1i. Semper erit ùifficile, decerni congregationem generalem, tum 
quoque, cum e re Societatis n1axime foret, eam deéerni. Et nos scilicet hanc 
rem volumus adhuc difficiIiorem in postcrum reddere? Quot modis actum est 
et quam insolitis, ut a decernenda congregatione generali averterentur, quibus 
jus erat suffragii? Et averti se sane multi sunt passi, objecta ipsis magno- 
rum principum indignatione. Pars tamen major id statuit, quod res Societatis 
postulare videbantur; et istos nunc reprehendemus, eorumque judicium refor- 
mandum putabimus? Fuerit sane nunc quidem minus, quam isti putarunt, 
necessaria generalis congregatio, tuendulll tamen ipsorum judicium, ne, si 
rescindatur, hoc ipsum tentari turn quoque contingat, cum ilIa erit revera 
necessaria. 


Tediae Runi istae, quas ad R. Y. scribo, ut meis ejus literis lfi. .l\faji 
.latis rrsp01H1('alll. IiR nimirnm, films 15. 1\faji dedit, faciam Ratis. 


48. 


Ueber die Stellullg ùer Höfe zu Wien unù 1\Jadrid zu dem Beschlusse 
"de cogenda" llnll die Bedeutung der 17 SUmmen in <leI' Congregation' c1er 
Procura toren. 


Molto Rev. Padre in Christo! 
Ho 130 gratissima di V. R. de 10. del corrente, responsivt1 alla mia de 3., 
e penso, che gli 
arà capitata r aUra de 6., in cui gli significava il migliora- 
mento notabile del P. Assistente, che ogni dì si va confermando. E questa 
mia de 6. doveva alIi 9. giungere' costà. 
Trasmetto a V. R. la copia, che mi cbiede, ed io haveva di quella lettera 
de 19. Decembre 1693, ed a dirla mi pare troppo indegna di ministro alcuno 
di Cesare, ma più tosto composta in Roma e divulgata ad arte da qualcb' 



161 


adulatore poco accorto; poi che Ii spedienti proposti sono disutili al fine che 
si proponent, e solamente utili a sodisfare Ie brame dell a synopsi. Forsp (1i 
riò potranno dire" qualche cosa Ii PP. Stainer e Rubio. 
Penso d' aver detto, che nell' avisi segreti de 22. Giugno venne scritto 
, cla costà ch' essendosi sparso, che il Signor Ambasciatore di Spagna havea 
ordine del Rè ài non ingerirsi nell' affare della nostI.a congregazione, egli si 
bovò in obligo di portar' alIa Santità Sua Ie lettere de] ultimo ordine, don' 

l' iml)onevano tutto il contrario. E questo r ciò che in questa sua m' 
accenna Y. R.. Tutto è falso, e ùivulgato ad arte, perciò che persone ben 
iHyisate deUa corte de }Iadrid mi scrivono a 17 di Giugno, ch' avendo nuova- 
mente r-;critto cotesto Signor Ambasciatore, clIiedendo replicatamente l' ordine 
di parIare di ciò al Papa a nome del Rè, g]' è stato risposto, ch' eseguisca l' 
on1ine già datogli, e lasci tutto questo negozio al Papa. 10 spero, che Sua 
, Rantità n' haverà di ciò riscontro dal nunzio, quando giongono in ì\Iadl'id l' 
istanze sopl'a ciò fatte; ma non l)otrà seguir a tempo, se per tutto Lu
'lio 
cleve risolversi questo punto dell a congregazione. Fra tanto puot' bell(> V. R. 
accertare tutti della verità di questo fatto. 
1ntorno poi al aUro punto, ch' io dica quel che m' occorre circa Ii dubbij 
mossi a bello studio contro il Decreto di "cogencla", ben s() io, che nulla puot' 
aggiungersi alla accortezza di quei che maneggiano la difesa della compagnia, 
massimamente che nemeno }10 Ii dubij in carta. come l)isognarebbe tenergli, 
per rifiutarli accuratamente. Quclli che qui f'i sono (livulgati eel ancll' in 
Spagna, credo che non si stimino sussistenti, nè da medesimi che Ii prol,on- 
gono. L' Achille di questi c' è, che ad clecisionem requiruntur plura medietate 

ufi'ragia, e ciò non seguì in questa; giachè pro cogenda vi furono soli 17, 
('he non sunt plura, ma solamente eccedono la metà de 33 in un mezzo vote, 
e su questa bella metapbisica fundano, cl1e la decisione al meno non sia certa. 
ma dubbiosa; e cbe la decisione de' dubbij spetta al P. Generale; questo l)ar 
che sia tutta la machina. Così potrebbero dire, che nemeno 19, perchè plura 
devon' esser più di duo alla greca, che tra il singulare e plurale mette il 
Juale. Ûnd' almeno si richiedevano venti. 
Risponclo primo che r accettatione tIel Decrcto come convincente dimostrfl 
il contrario. Rispondo secondo, che questa accettatione si fuuda nella IH'actica 
cle tutti tribunali di Roma, e del modo, dove richiedendosi per Ii deereti, e 
sentenze definitive plura medietate suffragia, concluditur pars ilIa, in quam 
concurrunt plura, quoties vota sunt imparia. Così nell' elezione del Impera- 
tore, del yescovo, de canonici, e nelle deci
ioni di cotesti tribunali e dentro 
della compagnia. L' elezione del Generale, edell' Assistenti devono farsi all 
plura medietate suffragia; con tutto ciò niuno direbbe di nullità, 0 iusTlffi- 
l'ienza, se il P. Generale, 0 qualch' Assistente fusse creato, come si determinò 
il cogatur, com' in fatto fu detto qui da quei .medesimi, che promoyevan' il 
contrario ch' il cogatur fu concluso per solo un voto. Or' se r eccesso di 
mezzo voto fà Assistente, e Generale, perchè non il cogi? 
Rispondo 3 0 et principaliter, che r opposizione suppone falso, ciò è, elH' 
per decretars' il cogatur si vogliano suffragia plura medietate, Unde id 11a- 

etis? dicunt: ex coml)endio P. Sexti, qui pag. 680 ait: "Haec congregatio 
JUS tantum babet decernendi ad })lura medietate suffragia, an cogenda vel non 
cogenda sit congregatio generalis." Itane vero? At P. Sexti hic ut sael'ius 
alihi decel'tus est. Certe nullam aliam habet a societate autoritatem quam 
lion habeant loca ad marginem citata, unde decisiones in compendia depn.- 
muntur. Cita1. autem hic congreg. 7, deer. 10 ct formul. !) 
 8. Porro formul:t 
etiam elicit, ad plura medietatC' decernent. Fuit 
nim confecta in CongregatiOl]P 
It. Sea (caetera desunt.) 


11 


... 



162 


49. 


Klage über das Regiment lles Generals: er berücksìchtige (labei die 
Assistenten gar nicht. 
Perpetua querela fuit, multa passim a P. Generali statui fierique abs- 
'-lUt' ulla con
ultatione cum Assistentibus ac ea quidem ejusmodi, de quibus 
merito consultari deberet. 
Il1terdum etiam Assistentes petierunt, consultationem lIe re quapiam 
institui, nec tamen obtinuerunt. e. g. petierunt semel iterumque. ut P. Gene- 
ralis consultationem illstitueret de tempore, in quod esset indicellda congre- 
gatio generalis (llam omnes facile vic1ebant, non posse convocari PP. ad 8. 
Septembris) nec tamen obtinuerunt. Eo etiam tempore, quo fervebat negot.ium 
Gallieanllm, petierunt interdum consultatiollem, sed frustra. 
III consultationibus, quae habitae sunt super eo negotio, nunquam pacatp 
actum, ut, quid fieri posset, quid deberet, sincere exquireretur, sed P. GeneraliH 
profari solebat, hoc agi, hoc peti, hoc se concedere non velIe, non posse etc. 
In plerisque consultationibus P. LÍeneralis suum sensum principio statim 
profert, eumque toto animi ardore eXl'onit, et, quidquid alii dicant, semper 
eadem rel}etit, non a.liter quam si ratione
. quae contra proferuntur, non perce- 
I,isset omnino. 
Res afi'eruntnr in consultationem, quaR saepe constat, jam ante consti- 
tutas esse. Ita non raro de constituendis rectoribus et provincialibus in spe- 
ciem fit consultatio, postquam illi jam designati, jam moniti fuerunt. 
Cum de promovendis ad regimen agitur, Assistentes non ut eonsultnres. 
sed tantum ut auJitores, ut testes ad esse videntur. Ex propositis is pro loco 
ponitur, quem P. Generalis apud animum suum jam destinavit, lectaque de 
illo informatione statim ille pronuntiare solet: praeticiatur, quin Assistentes 
unquam interroget, ac ne circumspiciat quidem. num forte sit, qui aliquid 
proponere velit. 
Saepiuscule CUI.at ipse ac etiam jubet, hunc vel ilIum sibi a Provinciali 
eorumque consultorîbu
 proponi. quod cst contra finem propositionum, quap 
mittuntur a provinciis. 
Nullo fere loco ac numero habere Assistentes videtur, nee fere quisquam 
est, cui non plus fideat tribuatque P. Generalis quam Assistentibm;. 
Magnum detrimentum vi (Caetera desunt.) 


50. 


Quod Pater Generalis specip libertatiH COlletur illtroducere 
in Societate durissimam l1ecessitatem docendi suam circa usunl 
opinionis probabilis sententiam. 
Del' General suche unter dem Scheine der Freiheit die härtcste Noth- 
wendigkeit, seine A.nsicht yom Probabilismus zu lehren, in del' Gesellschaft 
einzufii.hren. Das gehe aus seinen Briefen, die er, ehe er General wurde. 
schrieb, noch mehr aus seinem Verfahren, naehdem er General geworden, hervor. 


Probatur primo ex variis litteris ab ipso scriptis, dum esset vir privatus, 
turn ad Patres Genel'ales Olivam et Noyellam, turn ad varios Patres Assi- 
stentes et Provinciale
. tum ad ipsummet Pontificem hoc ipsnm expresse 
contendente. 



163 


Secundo: quia immediate ab IpSlUS electione id ipsum procuravit intimari 
toti Congregationi ultimae Generali a sanctae memoriae Innocentio XI, a quo 
tandem obtinuit rescriptum ipsius nomine intimatum f1ongregationi ab eminen- 
tissimo Cal.Jinale Cybo tenoris sequentis: . . . 
Ad quod responc1it Congregatio, Jecreto 18 declarando, in Societate 
semper fuisse et esse libertatem docendi quamlibet ex opinionibus faventt'm 
praccepto aut liùertati, prout sibi magis vera quaelibet earum probaretur, et 
. quia hoc decretum non respondit intentioni. Pater Generalis protinus vocavit 
! Itomam Alfarum, ut suam propriam opinionem in Collegio Romano publice 
I . floceret, omnibus nicenc10 id fieri de ma11l1ato 
allctiRsimi PontificiR, cum tamen 
certum sit Pontific em mere passive se gessisse in hac matel'ia ac vocatione 
L hujus professoris, quem ex hoc capite omnibus praefert eum aliorum long-e 
praestantiorum injuria. 
Tertio: quia protinus cogitavit ae etlendo libro a se composito circa USUIn 
ol'inionis probabilis a Religione rcprobatus, ac nunquam approbatus nec, a 
Religione nec a Pontifice, post rcpetitas et urgentissimas instantias ipsi Pon- 
tifici et Generalibus Olivae ac Noyelli factas, palam profitendo speciali Dei 
I providentia ad Generalatum eveetum, ut brachio forti colliberet licelltiam 
opinandi in Soeietate. 
Quarto: quia expresse docet in suo libro opinionem benignam, suae con- 
trariam causam esse omnium re]axationum ac proincle om nino proscribendam 
ac mordicus tuetur peccare formaliter quicumque operatur juxta opinioneTt
 
l)ractice probabilem relicta sibi probabiliore a(' tutiore ac per consequenR 
multo magis peccare qui illam ut tutam docent. Quomodo ergo potest animo 
introducendi libertatem defendendi suam opinionem et ipsi contrariam tali a 
I proferre: cnm manifeste sit, hoc fore pugnare pro libertate peccandi. 
Quinto: quia, si pugnaret pro libertate in Societate, debuisset monstrare, 
earn non esse in Societate at in Societate esse libertatem ac semper fuisse 
declal'atur, turn lege universali contenta in decreto 18 XIII ac ultimo congre- 
gationis Generalis, turn exemplo eorum; 1Ui libere opinionem faventem prae- 
cepto docuerunt in Societate, ut Pater Comitolus, Pater Andreas Blanco sub 
nomine Candidi Philaleti et P. Thomae 
Iuniessas et P. Alfari, qui illam 
publice docuit in collegio Romano ac puLlice etiam illam actu ùocet Pater 
, Camargo in collegio divi Ambrosii Vallisoliti. Ergo conatus Patl'is Ge- 
neralis alio tend it quam ad introducendam libcrtatem. Si ergo iHam auferre 
intenllit, ut palam, dum privatus esset, damat, palam etiam loquatur Generalis, 
nec sibi persuadeat suas artes ignorari. ..\Ianifestum enilU est sibi consen- 
tientes singulari affectus favore ac gratia prosequi, ac dissclltielltes persequi 
ut videre est in Alfaro, Camargo et Rubio et in Patribus Abarca Xaverio, et 
aliis. et novissime in Patre Ortizio, Revisore Hi
l'aniae, a quo non pauca ofti- 
cia servitutis ac bencvolentiae accepit Pater Generalis. Sed postquam contra 
, editionem libri sui et contra approbationem libri Patris Elizaldi a Religione 
l'eprobati et ad tribunal sancti officii delati, *) extreme illum mortificare 
conatus est, ot ab officio Revisoris removere ut in ejus locum sufficeret Alfa- 
rum cum ingenti omnium bonorum scanda]o. 


51. 


Del' Secretãl' des Generals habe die Löwener Profesf:;oren veranlassen wol- 
len, dass sie zu Gunsten nes Buches des Generals an den Papst schreib{ln 
Ull(l dem General versprechen, die gelindere l\Ieinung nicht vorzutragen. 
Inter molitiones pro vulganc10 libro una haec est: Rogavit Pater Secre- 
tarins Patrem Jacobum de La Fontaine, Praefectum studiorum nostrorum 


*) Hier felllt ein "\V ort, das schon (las Original nicht hat. 
11* 



164 


Lovanii, et per hune alios Professores, ut in favorem libri 
cribere vellent im- 
mediate ad summum pontificcm, epistolamqne apertam sub sigillo volanti (ut 
voeant) ad se mitterent etc. Rogavit dcin, ut quasi consolatorias darent ad 
. Patrem Nostrum eique promitterent, a se nunquam doccndam selltentiam benig- 
nam etc. vel quid simile, nolintque hujus rei conscium fieri Patrem Provin- 
cia1em. l\iodeste illi et reverenter utrumque recusarunt; ita mihi confidenter sub 
rosa narravit dictus Pater de Lafontaine, quod et ego eadem confidentia censui 
Rignificanùum Reverentiae Vestrae, cui forte jam incidet, quod incidit mihi, 
nimirum ex illa repulsa factum esse, ut Pater Jacobus, quem scio a Provillciali 
(,t Consultoribus nominatum fuisse ad Rectoratum Lovaniensem. et nominati- 
onem illam a Pa tre Secretario probat.am, deinde tamen declaratus non fuerit. 
<.;ed alius, nempe Pater Petrus Rogier, qui nominatus erat pro .Antwerpien
i 
Collegio, cui moderando comn1uni judicio magis idoneus erat ob innatam sin- 
ceramque bonitatem, quam seminario Lovaniellsi: compatimur omnes viro 
opt.imo et yovemus, ut felicitcr ei. et seclls ac timemus, reg.Amen succedat. Ex 
hi
 aliis([ur ,'idet Rrverentia Ve:-:tra l)er (Jucm rt qua. ratiollP hat.c provillria 
fegatnr. 


52. 


Einc ]nuzc Grsrhichtc dcs Rnches c1r
 Or11('1'a18. 


1. Il P. Tirso Gonzalcz, ]lIentr.-' anror era in Isp.tgna, scrisse un tra,t- 
tato, in cui non tanto impugnava (che questo non f'ra niente) (luantü detcstavn. 
la xentenza di co]oro, chc dicono. non cs
('r l' lmom' oLligato a st.'g'uitarc in 
tutto l' opinion piit prohabile. ma, potcn
i conformal' l'1.iaU\1Ïo a 111lclla dw 

f'm hrasse men l'robabile. 
2. Qupsto trattato fu csaminato più d' nna volta in Ispagna e in noma. 
\' ril'rovato costantemente tla Rcvisori, nè per fluanto facessc l' Autore })ot;'- 
Jl\ai ottencr licenza di stamparlo uè (la1 P. Oliva, nè dal r.. Noyf'Uc. )'Ia ('gIl, 
cliP non riconosceva nel RHO l)arto (jue' tlifetti, rhr v' crallO, si pf'rsnasf' I'lll" 
i Rcvisori e i Superiori sol percÍò l' haYCRSerO riprovato, })('rrh;' militava pt'r 
1:1. Renten1.a più stretta. 
3. V cnuto poi aRoma pcnmase a Papa Inllorentio IX rhe nel1a Com- 
l'agnia non si permctteva ('he alcuno si mrttesse a (lif('nder Ia sente11za l)ÏiI 
stretta; rd incitollo che chiedesse ana Congregation Generale 1311. qup1 dt'creto 
eh' t
 il 18 mo di quella rongreg n ('. . 
.t Po:-;to questo decreto, R' avvis() rg1i chr non "i fossf' piil che o,Vporre 
:1,1 suo \ibro. A(lnnque, sen1.a veruna nuova l'rvisinne, an7.Ï llUr spn:t.a licP1lz
 
llel Mro tlp] 
acro Pala1.zo, fcre stampa1' Ol"Cultalllentc in Germania r annn 
lli91 nna pa.rte del sno Trattato giÙ, riprovato, aggiungendovi a.lcune CORP tli 
nuovo, che sono Ie peggiori di tutte: ed affine d' impegnarsi a dar fuori ancora 
il rimanentc ne vose l' indice de' Capi al fint.' di qnesto libro. 
;). Un lib1'o fatto stampar nel modo, che s' è detto, llovea. stimarsi proi- 
hito ipso iure: ma il tutto sarebbcsi faci1mente dissinullato in grazia aeH' 
Autore
 se il libro })er se stesso fossc toHerabilc. 
Ia cgli è intol1erabile prr 
la veemenza, delle invettive, per l' acer1ità delle censure, pcr r odiosità <1clll
 
narrazioni e sì che tutti quei chc l' videro, dicono ad una voce, eh' egli hay- 
rebbe appertato maggior pregiullicio alla Compagnia se usci
se in luce; c11f' 
non saprebbero arrecarlo i più infesti suoi avver:mrij. 
6. Non par cosa credibile chc un tal libro pott.'F::-;e scriversi cIa un tal 
Autore r l)Oi stamparsi quanc1' cgli già em Generalc. l\fa multo più selnbra 
ill('n
(1ihi1e (l1wllo rlH' poscia s' t' fat.to pel" pi il a'Ull :1.11nU UlrzzO ('he (
 tut- 



165 
.. , 


tavia, si fa pcr :-il)stcnere l' ilH}legno c pel' n
nirc a capo ùi pubblicarc. in 
I '1ualUlHluc Hlùllo si poteSðL', un tal liùro. 
7. ClIc 11011 fe
cro i 1'1>. Sl'agnuoli dic ::;0110 Ul noma (C'actera dc
uut.) 


53. 


ex SYllOp:Ú eûrU111, 
Generalis de recto usn 
, SYllopseos lectore. 


Considerationes Capitales 
4.uae acciderunt circa librulll Praepositi 
opinionum probabilium, libatae a quoc1alll 


Åuszug aUs del' yom General in die Provinzen geschickten Synopsis 
(s. oben S. 132), worin bebauptet wird, dass die Berufung einer Generalcon- 
gregation del' Gesellschaft nul' zul' Schande gereichen wül'de, überdies auch 
unnöthig sei. 
1. Libel' quondam script us est, et nuper impressus, stimulante et tautulll 
non mandante summo Pontifice Innocentio XI
 post operosum doctrinae examcn 
ct approbationem per censores a se designatos. 
2. Libro improbatul' sententia benign a de usu licito opinionis minus 
tuhte minusque probabilis, non quidem simpliciter, sed quam. iudicat operans, 
aut iud.icare prudenter potest, esse falsam. 
3. Praepositus Generalis 110c detulit iudicio PP. Åssistentium, qui librum 
non viderant, et videre recusabant, ut illum iam praelo expeditum, non curaret 
distrahendum, quoll ipsi erat facillimum, et exclusisset praesentem controversiam. 
4. PP. Assistentes supplicarunt summo Pontifici Innocentio XII., ut 
librum ll1andaret supprimendum, causam allegantes gravem societatis pertur- 
bationem secuturam, si libel' ederetur. 
5. Summus Pontifex timens societatis perturbationem mandavit difl'eren- 
dam libri causam ad !uoximam Congregationem Procuratorum. 
6. Controversia elata foras speciem sumpsit valde ignominiosam societati, 
'Luasi Praeposito {jeneraJ.i volenti reformare laxitates Jesuitarum opponeret se 
societas universa, quam repraesentent PP. Assistentes. 
7. Species est quid em falsissima utroque capite, sed tamen imponell8 
ctiam sapientibus ita credentibus et non facile dissuadendis. 
8. :Magis etiam de hoc persuadebitur mundns, si occasione huius contro- 
I vcrsiae et decernatur cogenda, et cogatur Congregatio Generalis. Jam nunc 
Romae, et alibi fabula est infamis cogendam a Jesuitis Congregationem Gene- 
, ralem, ut deponant SUUlU Generalem, quia se opponit ipsorum Probabilismo. 
Quid, si viderint ex omnibus Europae Provinciis moveri Jesuitas ad Congre- 
gationem illam Generalem? 
9. Periculum est ignominiae etiam gra\.
oris. Certum est, viros Romae 
illnstres etiam primis dignitatibus stomachari graviter de difficultate, qua.e 
fa.ccssitur libro argumenti tam necessarii, ut aiunt. }Iussitatur iam pridem 
millime obscure de deferentIa ad examen et censuram sacrae Inquisitionis Ro- 
manae tloctrina libro Praepositi Generalis improbata. Hoc si fiat, attentis 
praeiudiciis summorum Pontificum Alexandri VII. et Innocentii XI., consideratis 
etiam geniis et sensibus praesentium Inquisitorum, Cardinalium, et his snbser- 
vielltium Theologorum, mini me vana est ominatio successus societati sinistri in 
his praesertim circumstantiis. 
10. Utcumque in partem 0l11nem res versetur, non. invenietur remedium 
adversus ignominiam praeseptem, et l)ericnlum gravioris ignominiae, nisi liber 



166 .. 


Praepositi Generalis quoquo moclo proL1eat in lucem, composita domi coutro- 
versia inter Praepositum Generalem et PP. Assistentes. 
11. PP. Assistentibus proposita est ratio componendae controversiae, l1 uac 
huc redit: PP. Assistentes librum legant: l1icant quid in eO censeant mutan- 
tlum, omissione, additione, aliterve salva substantia doetrinae de recto' usu opi- 
l1ionum probabilium. Atque haec etiam atl novam impressionem revocato 
libro, si fuerit neeesse, non sine praefatione humana et suavi all Theologos 

ocietatis, qua imprimis profiteatur author, plenam libertatem illis relinqui 
sentiendi, quod verius videbitur. P. Secretarius explorata mente Praepositi Gene- 
ralis certos esse iubet Assistentcs, illum minime ùiffieilem se praebiturum, ut 
omnia agantur via consultatjonis nostris constitutionibus consentanea. 
12. Praepositus GeneraJis bane rationem componendae controversiaè 
subinùe }Jublice exhibitam vaIcle }Jrobavit. PP. Assistentes adhuc quidem fixi 
perstant in sua sel1tentia: nihi1 edendum in lucem a Prarposito Generali de 
recto usu opinionum probahilium.' 
]3. P. Generalis in hoc rerum statu animadvertens nihil remeùii afferel1- 
dum editione libri adversus ignominiam explicatam nO 6. nihil minus optat, 
quam edi librum improbantibus PP. Assistentibus, usque a/leo, ut nuper ad. 
modum valde ipsi laborandum fuerit, ne a quibusdam Cardinalibus hoc ageretur, 
ut librum edere liceret adeoque esset lJecesse. Putatur nune quidem discussum 
periculum, attamen attentis, iis quae sunt aunotata nO H, non vane praesagitur 
futurum serius ocius, ut non possit vitare hanc neces-;itatem. 
14. Si Congregatio Procuratorum mense Novembri 16n3 decreverit cogen- 
dam Congregat.iol1em Generalem. haec non celebrabitur ante Novembrem 1694, 
forte et differetur ad JuniUlIl 1.39
 tluod licet per formulam Congregationis 
Procuratorum. Si Congregatio Proeuratorum mense NovemlJri 1693 non rlecre- 
verit cogendam Congregationem General
m, celebranrla, nihilominus veniet 
Congregatio Generalis Ilovennalis mense Junio 1696. Ergo reipsa in Congre- 
gatione Procuratorum mense Novembri 1693 deliberabitur de anticipanda Con- 
gregatione Generali anno uno, aut summum sesquennio. 
Haec ad commoditatem eorum,
quibus non erit otium aut potestas legendi 
synopsim. 
Studio *) superseùetur L1lia l'onsiJeratione quorunùam importune criticorulll 
sumpta ex decreto lnnocentii X. ùe Congregatione no,:ennali, cum sit injurio- 
sissima PP. Assistentibus, de quorum rectissima ct religiosissima int.ention(' 
llemini potest esse dubium rationabile. 


54. 


N otae in Considerationes (;apitales. 
Eine Widerlegung des unter N. 52 mitgetheilten AUAzuges aus del' S.vllol'si
 
des Generals. 
Ad 1 
m 1. Quid de liùro, .Ie quo HUllC agitur. unu
 alterve olim Theologus 
externus senserint. parum refert. A nostris eum examinatum non semel, ac 
reprobatum fuisse constat. 2. Q.uae fuprit Innocentii XI. de hoc libro yolun- 
tas, non constat: constat autem, quae sit voluntas Innocentii XII. 3. Certul1l 
est, ad eum librum, qui ad Innocentium XI. missus fuit, mult.a subinde adiuncta 
fuisse ab auctore cum in Hispania tum Romae. 4. Opm: ig-itur erat nova revi- 


*) Diesel} Ratz fü
t eiu í;weites Exemplar dieses Schrift.stückes bei. 



167 


, sione, tametsi liber antea fuisset approbatus. 5. Opus erat etiam approbatione 
Magistri Sacri Palatii. Defuit utraque. 
Ad 2
m Cum ita res fert, non illa cOlllmunis llostrorum, sea peculiaris 
, quorundam sententia impugnari hoc libro dicitur: valet hoc enim ad minuen- 
dam invidiam. Alias vero, cum edendi huius libri necessitas proband a est, 
, tum dicitur ea, quam auctor impugnet. sententia. ita invaluisse, ut iam regnet 
in schoJis. 
Ad 3
m 1. Publicatio libri suspensa iam erat a l\Iagistro Sacri Palatii, 
antequam Âssistentes quidquid agerent: V oluit is enim librum prius videre 
r quam prodiret in publicum. 2. Quodsi eum probasset, nae is confestim fuisset 
distractus in omnem terram: nam auctor contendit se non teneri lucubra- 
tiones 8uas dom
sticae censurae 8ubjicere. 
Ad 4
m 1. Nerno eOl"Um, qui librum viderunt, non agnoscit, grave illum 
dedecus, ac intolerabile praeiudicium societati fui8se allaturum. Non ergo 
poterat societas non turbari. 2 Sed Assistentes. inquis, librurn non viderant. 
Quid turn? An non sciebant ilIum iam olim vehementer improbatum fuisse, 
, ac omnino reiectum? Atqui hoc unum erat satis
 ut suppressum vellent. 
;3. Sed Tiderant etiam titulos capitum: atque istud plus quam satis erat. ut 
qualis esset liber, sine dubitatione iudicare possent. 
Ad 5
1fi 1. Cum :Magister Sacri Palatii librum denique vidisset, hoc eius 
fuit iudicium: doctrinarn quidem eo libro. traditam tolerari posse, quanquam 
nee illa sibi omni ex parte probetur: caeterum negari non posse, multis 
omnino in rebus peccatum adversus prudentiam fuisse, adeo.que lib rum, ut erat 
impressus, non esse publicandum. 2. Turn Pontifex omnia eius libri exempla 
supprimi prorsus iussit. 3. Post haec auctor ad corrigendum lib rum se con- 
vcrtit: ac totis deinrle viribus contendit, ut Pont.ifex eum extern is censoribu
 
recognoscenLluUl committeret, ac, siquidem il1i probarent, sineret denique librum 
prodire in lucem. 4. dssistentes contra volebant eum domesticis primum cen- 
soribus approbandum esse. 5. Cum ergo non iam de libro tantlun, edendusne 
an non eùendus sit, controversia esset, sed utrum Praepositus Gelleralis tenea- 
tur, vel non teneatur, si quem velit librum emittere, domesticae ilIum prius 

nblnittere censurae, quae controversia. ut nostrae ferunt leges, decidenda 
erat: (Caetera desunt.) 


55. 
scritta di ROBIa in 
medesimo ten1pO. 
Die Abstimmung ùer Procuratoren sei zur Berufung einer ausserordent- 
lichen Generalcongregation nicht hinreichend. Sie wird auch nicht abgehalten 
werden. Alles murrt über die Jesuiten wegen dieses Beschlusses; ganz Rom 
steht auf Seite des Generals, dessen Ansehen von Tag zu Tag, auch bei dem 
Papst und ùen Cardiniilen steigt. Das Buch des Generals werde nãchstens 
er
cheinen. 


Altl
a 


letter a 


[s p a o'na 

 


nel 


Ya V . . . . habra savido el suceso de la congregacion de la compagnia, 
en que de 33 vOt08 los 17 fueron pro cogenda, y los 16 pro non cogenda. 
Algunos hombres doctos y mui versados en el instituto hazen judicio. que no 
hubo votos bastantes para obligar a convocar congregacion general: porque 
para esto se requieren plura med ietate suffragia. yaqui aunque bubo 
plura, pero no pI u ram e a i p tat e. Esta
e tra, bajanilo un papel mui grave, 



16
 


que apoie este assumpto, y algunos tienen por cierto que esta congregacion 
anticil)ada no se tendra. . Fuertemente se murmura contra los Jesuita::; pOl' cstc 
deereto, y toda Roma se pone de Imrte del General, y se persuaden que tOLIo 
csto a nacido del libro, que salclra presto a luz. No 
e save, en que parm'all 
los votantes Españoles, dicen que fue terrible el illformc del SelÌor embajaJor 
a fill de ecllarlos de los Reinos y Dominios; y el Padre Assistcnte con'era 
tormenta. Con la representaciOll que hara el Rey Catholico aL Papa luego su 
Santidad mandara suspender In. tal congregacion, que a sida bien escusada, y 
esperara :.tla congregacion novenal. Decia el Señor Cal'llcnal de Gaes al Gene- 
ral de los Jesuitas, que supuesto que a de entrar en el cielo que leva cntrar 
como martir ò como confessor. Los votos Españoles seguian a los Franceses, 
que toclo era una verguenza lnala. El General esta alentado mucho, y cada 
t..lia mas vellerado de todos, y favorecido de Reies y Emperadores, y el Papa 
y sacro collegio cada dia Ie tienen maior cstimacion, que seria que viese Roma 
e1 sto 1'irso Carùenal, y que saC(l,se Dios este bien para la compagnia de la 
opposicion de los de sn misma. nacion? Ray de V . . . siempre etc. 


56. 
Uupia litel'al'Unl adlllOdll111 Hevel'endi Patris N ostl'i 
ad Patres Provinciales. 


Dcr General theilt den Provillcialen mit, dass del' Pap8t, nach Prüfung 
dcr Abstimmung del' Congregation del' Procuratoren c1urch 5 Can1inäle, die 
..ibhaltung einer ausserordentlichen Generalcongregation auf Grund del' erwiihn- 
ten Abstimmung verboten habe, ebenso jeùe wcitere Disputation darüber. 


Iteverendë ill Chri:sto Pater! 


Jam dudulU Revcrelltiam Vestram cognovisse crediùerilll, LIUO die in 
postl'ema Procuratorum Congregatione major pars l'atrum censuit, cogendam 
esse Congregationem Generalem, statim ipso eodem die dubitatum, an illa 
major pars sufficeret, ut verum Iegitimmnque decretum constitueretur; eamque 
dubitationem ad me legitime dclatulll fuisse: cum enim ex tribus supra tri- 
ginta suffiagiis tantum septewlecim pronuntiassent esse eogendam; ista non 
videbantur implere justum numerum suft'ragiorum praescriptulll a formula, quae 
negotium istud transigi jubet aù plura meùietate suffragia Ergo ne quid 
forte non legitimum irreperet Patnull e-x tot a 
ocietate convocationem; meum 
esse duxi statuere ante omnia, quid in praetcrita suffragatione juris inesset: 
et an ista fuerit satis ad validum firmumque Decretum. Et ne in re tanti 
nlOIllenti quidqualn temere fieret, consulendos inter prima statim viros doctrina 
praestantes, Instituti praesertim 110stri, et juris utriusque peritissimos: quibm; 
auditis secutus Decessorull1 meorum, et in casu simillimo Patris Claudii Aqua- 
vivae exemplum, authoritate a Sancta Sede in Bulla: Ascendente Domino, et 
a Congregatione Generali IV. Decreto XIX praepositis Societatis in declarandis 
tlubiis constitutiones et decreta generalia spectantibus, attributa, ad suborti 
llubii declarationem decisionemque procederem. Verum priusquam ad hoc veni- 
retur placuit S. D. N. Innocentio XII. causam avocare, eamque tradere exam i- 
nanùaln quinque S. R. E. Cardinalibus, Gaspari nimirum Carpineo,. Sanctitatis 
8uae Vicario, Galeatio 
Iarescotto, prolH'aefecto congregationis cOlldlii, }-'abricio 
Spada, Pontificii status Secretario, Bandino Panciatico, Prodatario, et Joanni 
Francisco Albano, Brevium Secretario, specialiter pro ea deputatis. Acquies- 



. 


16D 


('cndum nobis fuit parendumque malldato Sauctitatis Buae. Quare tcrtio (lie 
i la.bcntis Augusti iidem emillelltissimi Patres in unum coacti de causa prOllun- 
tiitrunt ac censuerunt: NOll constare de val ore Decreti pro cogcnda C'oug-re- 
I (I'a.tione Generali ac proinde vi et efficacia illius cogi non posse. TUlll facta 
I 
it1cm Sanctissimo hujus declarationis relatione Sanctitas Sua probavit CaIli, 
jussitque pro definitiva nee novae ulli disputationi obnoxia sententia haheri. 
'Istud ipsum communi hac epistola significo in praesens Reverentiae V cstrac, 
'luae amplius tota re edoeebit consultores suos, et primarios Provinciae viros. 
8allctis ejus suffragiis me demum commendo. 
Ex (lomo Imc Professorulll die 14. Augusti lö94. 
Reverentiae Vestrae 



ervus in Christo 
rrhyrsu8 Gonzalez. 


57. 
Ex literis P. ]j'l'ancisci de la Chaise 1. Sep. 1 öU4 
ad P. li-eneralem. 


P. La. Chaise ::ìchreibt an ùen General, er habe enùlieh sein Bueh 
rhal- 
ten j bisher habe cr eine falsc1lC V orstellung davon gebabt; nach seinem unll 
sehr vieler anderer gelehrten ::'tHinner Urtheile vertheidige es eine 
Ieillnllg, 
r welche in Frankreich als noch zu la
 gelte. 


Tandem expeetatus duduBl .P. V. libel' in manus meas pervenit, quem 
cum, quoad per negotia 1icuit, tantum hactenus llelibarim, dicaIll alias liberc 
cum bona P. V. venia, quid de illius doctrina sentiam. Fatebor interim, mca 
me de illo concepta opinione supra modum deceptum fuisse. Cum enim expee- 
tassem moralem omnino severam circa usum opinionum probabilium, earn primo 
statim conspectu inveni cum plurimis viris cloctis laxiorem quam ut his ill 
regionibus ferre possimus. Disputamus porro in scholis et universitatibn::; 
nostris, utrum e-x: duabus opinioni
us certo et communi omnium eonsensu pro- 
babilius liceat minus probabilem, sed tamen, ut ajebam, certo probabilem 
sequi. Ita ut vix bodic quemquam inyenire sit apud nos, qui doeeat, posse qUCln- 
quam in praxi sequi opinionem probabiliter probabilem in coneursu opinionis 
Cel.to probabilis. Putat vero P. V., querncunque debere esse judieem l'roba- 
bilitatis alicujus opinionis, ita ut earn sequi possit, quae sibi videatur pro- 
babilior, etiamsi in se haee eadem opinio sit tanturn probabiliter prob
Jbilis, 
n
c cOllveniant Doctores de ejus probabilitate. Sell abstineo ab ulteriorc 
lliscussione, cum mihi non licuerit hactel1us opw:; sane anluurn attentius 
pCl.legere. 
l\Hhi nullius tertius reddita est epistola P. V. 10. Aug. data, a.d quanl 
uihil Imbeo quod rcspondcam, nisi quod optaudUlll oro nino foret, ut in ea 
'-l uo que controversia. opinio probabi1ior in Soeietate locum, quem tlcbucrat 
obtinuisset. 


58. 


P. Christoph Rassler ill Dillingell schiekt llcn ersten Theil seiner gegclI 
.1as Buch ùes Generals gerichteten uncI bercits gcllrucktcn rrhesen, uachdem sic 
die Censur der Pl'ovinz passirt, an P. rrrllchsess, um sein Urtheil zn hören; 
tIer andere Theil sei in den Hii.nclen des Provinzials odeI' Censors. Diejenigen, 



170 


. 


welche die Thesen gelesen, seien mit dem Inhalte eillverstanden, nur nehmCll 
sie, sowie die Censoren daran Anstand, dass er dabei offen und namentlich 
den General bekämpfe. Rassler vertheidigt sich dagegen. 


Reverende in Christo Pater! 
l\Iisi nuper Augustam ad Patrem Marell exemplar aliquod Thesium mea- 
rum quoad earn partem, quae typis excusa jam est, ut illuù mitteret aù 
Reverentiam Vestram. Commendavit is illud Illustri Domino Baroni de Dalberg. 
consanguineo Archiepiscopi et Electoris Trevirensis studiorUlll causa Romam 
et Germanicum ibidem Collegium petenti, a quo proin ipsum Reverentia Vestra 
accipiet: jussus enim est ipsemet in manus Reverentiae Vestrae id consign are, 
nec ul1i alii illud committere, quod et promisit, nescius tamen, quid rerum 
illud sit, seù reverendo Patri J\tlarell notum id est. :\Iittere aut em ad Reveren- 
tiam Vestram exemplar hoc volui, ut postquam jam in Provincia nostra cen- 
suram subiit, Reverentiae Vestrae .quoque d
 eodem judicium requirerem, quem 
ipsum in fin em optaram F:ane. ut alteram quoque earundem thesium }Jartem, 
quae impressa nondum est. Reverentiae Vestrae transmittere possem: sed non- 
nisi unicum illius partis scriptum exemplar habeo. quod ipsum etiamnum est 
in manibm: Reverenrli Patris Provincialis, aut forte Censoris iterum alicujus. 
Qui in Provincia nostra lucubrationem hanc meam leg-erunt. non improbare 
illam dicuntur quoad substantiam doctrinae: tlisp1icet tamcn il10rum aliquibus 
TIlOdus, qUOll scilicet in eadem express am R.everentli Provincialis Nostri menti- 
onem farciam, ejusdemque librum hac ipsa ùe materia publici nOll pridem juris 
factum velut ex institu to confutem. Equidem non diffiteor, hoc a me agio 
imo praecipuum facile hoc erat, quo(l rrhesibus hisce meis intenderam: cur 
tamen id minus probandum sit. si vera ùe cetero esse judicetur doctrina. quam 
ill iisdem propono, nec<lull1 satis dispicio. N am si vera est Thesium mearum 
doctrina, falsam esse oportet illam. quam Pater Noster libro ilIo suo propugnat: 
si aut em falsa haec est, non potest non esse perniciosa illis, a quibus vel vera. 
vel saltern probabilis esse judicatur: quamiliu enim talem quis illam es
e exi- 
Rtimat, jam non potest i1le amplius formare sibi dictamen practicum conscien- 
tiae saltem moraliter certum (quale ad minimmn ad honestatem actionis 
moralis requiritur) quo judicet, se licite et honeste in praxi sequi posse sen- 
tentialll aliquam minus tutam, et simul minus vel solum aeque probabilem, 
ac sit opposita tutior. Obligabitur itaflue tutiores solummodo quasque senten- 
tias in operando sequi et ipse, et juxta easdem aliis quoque respondere, quae 
tam en obligatio et plurimum habet difficultatis. et hac ipsa de causa non 
paucis occasio erit multorum gravium peccatorum, a quorum periculo procul 
abessent, si falsam ac improbabilcm esse cognoscerent rigidam illam Patris 
1l0stri sententiam. Quare si quidem falsa haec e!':t et improbabilis, vel maxime 
expedit, ut talem illam esse in publicum con stet, af' proinde rectissime con- 
futatlu:. Sea eniIn, inquiunt, fieri id potuit, quin mentio aliqua fieret Patris 
nostri librique ab eodem editi. Etiam hoc non diffiteor: facile enim mihi fuisset. 
ut quoties in luclJbratione mea locum aliquem citabam ex libro Patris nostri, 
loco illo at nomine dissimulato citarem adversarios in communi, vel etiam ex 
his alimll (luempiam in particulari, quandoquidem pauca admodum erunt in 
libro Patris nostri sententiae rigidae fundanlCnta, quae non apud alios quoque 
ex adversariis, maxime vero apud .:\Iercorum, Gonetum, Contensonium et Eli- 
zalde reperiantur. Sed tamen cum Patris nosh.i liber jam et prius quam in 
lucem HIe publicam prodiret, tantam sui expectationem apud orbem literarium 
universum concitarit, et postquam illam aspexit, tanta passim aviditate a quam 
plurimis et comparetur, et legatur, ac dubium insuper mihi sit nullum, fore 
non paucos, maxime ex mediocriter ùoctis, quibus doctrina in eodem contenta 
aut vera aut saltem probabilis esse videatur, plurimum sane expedire censebam. 
censeoque etiamnum, ut, siquir1em eadem .loctrina falsa est, COIl stet etiam in 



171 


I publicum, hune quoque 1ibrum, quo eadem verosimilius forte, quam alias nll- 
quam hactenus factum sit, propugnatur, examini, (si loqui ita fas mihi est), 
esse subjecturn. nihilominus in eo esse, quod quidem momenti aliquic1 habere 
I videatur ad rigiclam sententiam comprobandam, quod non solide sit confutatum. 
prout factum a me esse judicant illi ipsi Thesium rnearum censores, qui omis- 
sam a me vellent libri huju!': Patrisqne Nostri mentionem: et quamc1iu ide 
quod modo dicebam, non satis constat, multi satis ex iis, qui Patris nostri 
librum yiderunt, ab eodem vel persuasi, vel saltern in dubitationem quandam, 
ct latentis in illo veritatis suspicionem tracti atque suspensi haerebunt, quod 
ipsum jam sufficit, ut in praxi nee ipsi sequi, nee aliis eonsulere possint sen- 
tentias minus tutas, nisi eadpm ipRis apparnerint simul etiam ut manifeste 
probabiliores. 
At inquiet forte nonnemo. quantumvis nullam in Thesibus ego meis 
mel1tionem fecero Patris Nostri, tamen prntlentiores, qui et illius librum. et 
meam banc lucubrationem legerint. ac diligenter etiam inter se contulerillt, 
satis advcrtent, Patris Nostri librum a me esse confutatum. Sit ita. Sed im- 
primis quanto faeilius apertiusque icl de}Jrehendellt non prUflentiores tantum, 
sed etiam minus prmlcntes, ac mc<1ioeriter tantum docti, si expressam Patris 
Nostri librique ab eo conscripti melltionem feeero eamquc frequentem, quam si 
illam praetermisero? Dein non moaico utrosque labore sublevavero, si quoties 
aliquid ex Patris No
tri liLro confutando suscepcro, toties ipsam etiam disser- 
tationem, caput, paragra,phulll ac numerulU, quo rcperiri iù possit, indicavero, 
, ut locum illum in ipso etiam Patris Nostri libro absque longa et molest a 
saepe inquisitione reperire pos
it lector, et arbitrari, quam et fide1iter illum 
retulerim, et solhle refutmim. Denique 
i, quod ago, agere me palam profiteor. 
ad multo plurium manus Iueuhratio mea, perveniet, et legetur avidius quam si 
id dissimulavero. Certe cum Dominus Bcncanlns Hon mea, sed 
ua autoritate, 
iIDO me penitus inscio, !Jluribus jam per literas significarit, e tJpis suis una 
cum libro Patris Nostri proJituram lHeyi esse confutationem f'jusdem, plurima 
jam ab eodem <<1iversiR ex partibu
 exemplaria sunt petitn-o bi autem id solum 
constiterit, Di1ingae editas e!':
e Theses aliquas 11e usn Hcito opinionulU proba- 
Lilium, quibu8 benigna sententia propugnetul', !Jauci erunt, qui illas expetant, 

ed expectabunt potius, donee prodicrit Iucubratio aliqua. qua libro Pahis 
Nostri 
atisfiat. Prodierunt nupcrrime Ingoistadii cjusmodi Theses a Patre 
Joanne Banholfer compositae ac propugnatae, in quihus sententiam ille Patris 
Nostri et fundamenta ejusdem breviter quidem, sed tamen 110ete, et meo judicio 
efficaciter confutat, dissimulato tamen ut plurimum il1ius nomine f't libro: 
illas tamen qui expetant vix plures ego futuros esse existimo, quam quot ex- 
petere solent Theses alias a nostris edi solitas. Item utique et meis aecidet 
Thesibus. si multa disRimulatione usus Patris Nostri librum ita refntem, ut 
tamen hoc ipsum non profitear, lleque ipsius mentionem faciam. Quare si 
rigida Patris Nosh'i sententia falsa est, et quod con sequens est, perniciosa, 
ideoque expedit, ut liber, quo eadem ab illo defenditur, et eonfutetur. et con- 
futatus esse passim intelligatur, sique id ipsum non infelieiter factum a me 
èsse judicatur, profecto magis expediet, ut in libello meo mentionem faciam 
Patris 
ostri et Jibri ab eoc1em recens editi, huncque ex instituto refutare 
videar, quam ut hoc ipsum agam quidem. sed tamen agere icl clissimulem. 
maxime cum aliunde mihi quidem non oceurrant rationes aliquae magni mo- 
I menti, cur id fieri vel non deceat, vel alias non expediat. Voluit Congregatio 
Generalis ultima cuilibet de societate fas esse, utramlibet ex oppositis "hac in 
eontroversia sententiis ampleeti ac propugnare: idem a se permitti ipse etiam 
Pater Noster in operis sui Praefatione palam profitetur: licet ergo, nee inde- 
cens esse putandum est, sententiam benignam si cui vera ilIa esse \9ideatur, 
amplecti, ac editis etiam vel Thesibus vel libris propugnare. Hoc vero si nec 
illicitum est, nee etiam indccens, profecto nefas haud erit, oppositae quoque, 



172 


hoc est rigiùae Helltelltiac Äutores et nominare et èOllfutarc, si alias Jeùit", 
cum JUoderatione id ita fiat, ut palam sit, nihil in ipsis aliud, quam sCllten- 
tiam oppugnari, idque veritatis amore, non odio personarum. Licuit Patri 
Nostro Suarezii, Vasquezii, et innumerormn aliorum tUIn de societate nostra, 
turn etia1n extra illanl autorum non sententiam modo irnpugnare, sed nomina 
quoque eorundem referre, et Ioca indicarr, qui bus continetur doctrina illorum, 
quam impugnat: cur non licitmn pariter sit theologis aliis turn intra tum 
extra societatem constitutis non lnodo Patris Nostri sententialll confutare, :sed 
ipsum quoque nominare, et indicare Ioca, ill quibus continentur fundamenta 
praecilma sententiae, quam fas c
t impug-llare'
 Est ille societatis nostrae 
Praepositus Generalis, 01l1ni proill a nobi
 ohservilntia })l'ox('(luent1us. Ita est, 
et nt talem ea, qua par est, reverentia ipSUlIl prosequor, nee ill eo colendo 
cedam aliis; at quemaclmodum lihrum ille SUUlll non ut socictatis n08t1'ao prae- 
positus Generalis (quid cnim ille atl hujus munus ac digllitatenl pe1'tinet .
) 
sed ut privatus qnispiam e societatp rrheologus, prout ipsenlet profitetur, scrip- 
sit ediditque; ita qui ilIum Ï1Hpugnat, })rivatum in illo societatis Theologum 
et Doctorem qnendam Salmanticensem impugnat, non Generaleln societatis. 
Bellum est scbola.sticum, non dvile neque domcsticuIll, nisi civili aut domestico 
bello fervere dicenda sit societas, quoties ejusdem Theologi sententiis int
r se 
dissident, eorumque unu
 aliorurn de rebus littcrariis plaeita impugn
t, et nisi 
dicere velimus, ipsum etiam Pat rem Nostrum civile aut domesticunl societati 
bellum Inovisse, cum benignam sententiam a plerisque societatis Doctoribus 
et oHm propugnatam, et hodie l{uoque probatarn impugnaret. Et vero si ei, 
quam Superioribus nostris debcmus, reverentiae a<lvcrsari censendum esset, 
L'orundem de litteral'iis controversiis sententias ex instituto quoque confutare, 
c-1uisquis ad supremos in societate fasces promoveretur, hujus libri OInnes, quan- 
tumvis falsarn et pel'uiciosam doctrinam continere illi censerentur, sacrosancti 
evaderent, ita ut e 80cietate saltern nullus eos absque irreverentiae nota l)Osset 
ex proposito impugnare ac refellere. At hoc ne ipse quidern Pater Noster jU(1i- 
cabit, imo neque optandum id ipsi videtur, cum 11lUltO Inagis ipsius, uti et 
80cietatis bonori consultum prospectumque videatur, si liber illius ab alilluo e 

ocietate lnoderate modesteque refutetur, quam si, uti J!ronum est accidere, 
itlem ab extero quopiam },raestetur intemperantiu
. Certe multiplici ex capite 
liber ille refutationi ita est obnoxius, ut verendum magllopere sit, ne si illam 
alius quidam extra societatem constitutus primus occupaverit, eo insolentius 
candem conficiat, quo minorem ipse quam nos reverentiam ac observantiam 
llcbere se Patri Nostro existimarit, magisq ue gloriosmn sibi duxerit, ex ipso 
societatis nostrae Praeposito Generali triumphum quaerere, quem desperare 
minime de beret. 
Atque haec quid em in ea.Ul 111e sentcntiam adducunt, ut existimem, etsi 
nulla aclhuc libri a Patre Nostro editi confutatio parata essct, optandulll tamen 
essc, ut eadem ab aliquo de societate adhuc ac1ornaretur. Nunc vero quoniam 
non modo parata illa jam est, sed magna quoque ex parte jam impressa, multo 
magis pernlittendurn esse censeo, ut, si alias veram illa solidamque doctrinalll 
contincre judicatur, tlebitosque llloùestiae terminos non excedit in publicam 
ilIa, lucem Pl'odeat, maxime postquam a Domino Bencardo ejusdem expectatio 
apud Inultos etiam exteros jam fuit excita.ta: hi enim si eantlem supressalll 
iutelligerent, sic utique illud acciperent, quasi Patri Nostri voluntate iù cssot 
factum: hoc auteIn rursus parum sane hono1'Ìficum foret ipsi Patri Nostro, 
utpotc praefationi, qUaln libro ille suo praefixit, minime consentaneum, ct sic 
videri posset ipsemet causae suae diffic1ere, si permittere Don vellet canl a 
suorulll cJuopialll impugnari. Accedit, quod alio quoque ex capite eadem COll- 
futati0l1is hujus suppressio foret satis incommoda, scilicet ob 8umptus pro 
charta, et typographorulH labore in imprimendis tot quaternionibus jam sus- 
cepto faciendo
, qui ultra 100 florenos facile excurrul1t; lli enim cum a Defen- 



17
 


dcntibm; jure exigi non possin t, utique vel a Collegio nostro vel a Provincia 
ùemum nostra essl'nt praestandi. quod tamen aegre facerent ii, ad CJ.uo
 
l)Crtincbit. 
Atque 11aec sunt, quae hac de re uunc quidem ad Reverentiam Vestram 
p('r
cribenda esse duxi, de quibus ipsis Reverentiae Vestral' mentem libenter 
}wreipiam. Eir1em me demississime commendo. 
Dilingae I
. Oktobrr 1 ()
4. 
TI,('y('fcntiae V f'strae 


infimus in Christo sl'rvn
 
ChriHtol,horuH r:a
!';lpr. 


59. 
P. Rassler schickt auf Verlangen ùes Generals seine im vergangencn 
Studienjahre für den Druck und cine akademisehc Disputatioll yorbereÏtf'tl' 
Arl)eit de recto usu opinionum }n"obabilium (vgl. dazu S. 90. N. If>) au tlf'11 
P. Secretiir nach Ro)n, damit sic auch yon drn Grncralrevisoren tIer nc
el1- 
I schaft censirt wenle. Er vcrtheiJigt sich dann wegen del' darin cnt.haltt'llt'U 
, Augrifrt' auf den General. 
Reverellde in Christo Pater! 
Intellexi nuper ex Reverendo Patre Provinciali, quotl Revcrenti.a Vestra 
P:'{ voluntate admodum Reverendi Patris Nostri mitti ad se desideravit. Incn- 
hrationem a1iquam meam de recto usn opinionum prol)abilium superiore annt\ 
lit.terario a me pro typo et Acarlemica rliRputatione adornatam, ut, priusqu:11H 
in publicam ilIa lucem prodeat, gelleralium quoque Societatis Rcvisorum Cèl1- 
surae subiiciatur. Eum in finem describi quamprimnm curavi exemplar-aliquotl 
Hlius, idque una cum hisce Reverentiae transmitto, enixissime rogans, uf 
Ueverentia Vestra quoque a(Haborarc dignetur, ut quam citissime fieri pott'rit. 
res tota a PP. Revisoribus expediatur, et si quidem probata illa fuerit, et 
cum bona Pab.is Nostri voluntate lucem IHlblicam a81)icere possit, mature hoc 
mihi exempJar pro typo servitum remittatur. Cum enim primarius ex defell- 
c1f'ntibns clapso iam anllO scholastico studiis suis theologicis finem iml)oRuf'rit, 
perquam incommodn ipsi accidit mora omnis longior qua
 dislmtationi snë1t" 
injicitur. 
Ceterum etsi in eadem lucubl.atione mea l)atrÏs Nostri hac ipsa in con- 
trovPJ"F;Ïa scntential1l non moò.o <1efendendam non susceperim, sed potius eA 
proposito eandem impnguem, minime talnen vereutlmH mihi esse existimo. ]}I' 
Pat('r Noster en re oftendatur, eTIlU non modo ultima. Congregatio Ge1H'rali
 
in deereto hoc XVIII. sed ipsemet etiam Pater Noster in Ol)cris btC de rc sui 
})raefatione omnibus Societatis Professoribns plenam fecerit lwtestatem, quam- 
('umque hac in controYf'rsia sententiam propuguanc1i, quae lwst diligentem yrri- 
tatis inquisitionem visa ipsa il)sis fuerit melius fnndata, et YeTitati magi
 
consentanea. Nee sane immerito: quemac1modurn enim si falsa esset benignior. 
quam ego sustinco, praesenti in controyersia sententia, et tamen vera passim 
haberetur, hand salle nulIum illa morUl1l diseiplinae nocmnentum afferret; ita ('x 
opposito negari non potest, quin rigida pariter, quam Pater Noster tuc1.nr. 

pntentia si falsa esset, èt tamen vera per errOl.em crederetur, haud parmn 
esset perniciosa, quoniam minime necessariis anxietatibus scrupulisque non rarn 
conscientias implicaret, oneraque nova caque nec parva nec levia hominibu
 
imponeret, quibus tam en ips OR voluisset esse snblevatos, ea<]ue ipsa de causa 
spectata hominum fl'agilitate plurimis occasio forct mll1torum etiam forma-lium 
I lleccatotllm, ubi tamen, 8i error abcs
et, ne qui(1cm materialis peccati peric111mH 



174 


ullum subesset. Quare plurimum communis etiam boni, publicaeque utilitati
 
interest, ut sententiae utrimsque fundamenta probe examinentur, nihilque inten- 
tatum relinquatur, quod servire posse vÜleatur ad explorandam magis hac in 
quaestione veritatem, donec de ista liquide demum constiterit: et sicut hac 
ipsa de causa reprehendi iure non potest rcctissimus illorum zelus, qui cum 
rigidiorem sententiam persuasam sibi habeant, eandem pro viribus defendendam 
suscipiunt, ac aliis quoque persuadere conantur; ita nee illorum improbari po- 
test debetve consilium, qui cum re mature perpensa benigniorem ex opposito 
Rententiam veram esse censeant, hane ipsanl aliis quoque probari optant, utque 
id fiat, quantum possunt, elaborant. Ita autem mihi accidit, scilicet ut cum 
sententiae utriusqne fundamenta, atque illa imprimis, qui bus Pater })raecipue 
Noster plurimum tribuit, mecum ipso solius veritatis, bonique publici, quantum 
in nle esset, promovendi studio diu multumque perpendissem, benignior sen- 
tentia veritati multo magis consentanea esse mihi videretur, quam opposita, 
maxime quoad earn partem, qua asserit, quod sententiam minus tutam sequi 
in operando liceat saltem tunc, quando eadem rite perpensis omnibus operanti 
apparet ut aeque yel quasi aeque probabilis, quam opposita tutior, id quot1 
adeo verum mibi videtur, ut vix non extra omnem controversiam collocandum 
esse existimem. Ql1apropter ea prorsus spe fretus vivo, Pat rem Nostrum, si 
non ipsam etiam, quam tueor, sententiam probaverit. intentionem saltern ac 
praesenR consilium et conatum meum neutiquam esse irnprobaturum. 
Nec tamen lucubratione hac mea, etsi in publicam etiam lucern prodierit, 
Patris N ostri autboritati, quam per omnia salvam integramque esse cupio, 
quiJquam erit derogatum, nisi existinlare velimus, ipsum etiam Patrem Nostrum 

uarezii, Vasquezii, et plerorumque aliorum de Societate gravissimorum scrip- 
torum authoritatem libro suo, quo scilicet ùiversam ab ipsis sententiam pro- 
pugnat, detrivisse. Nempe gravissimis etiam quibusque authoribus accidit, ut, 
cum in quaestionibus controversis diversi quid ab aliis sentiunt, ab iisdem 
aliisve eos subsequentibus impugnentur, quin tamen idcirco eorundem authori- 
tas violata aut imminuta esse censeatur, alias quotiescunque quis ab .Angelico, 
vel a. Subtili, vel ab Eximio Doctore diversum aliquid sentiret, ac propugnaret, 
reus esset agendus obtritae tantorum virorunl authoritatis. 
Deinde maioI' est multo Patris Nostri apud orbem litteratum authoritas, 
qua.m ut detrimentum aliquod pati illa posðe videatur ex eo, quod privatu
 
aliquis Theologus ab eiusdem sententia in una aliqua controversia discedat. 
Imo si etiam eiusdem praesenti in controversia sententia falsitatis aperte con- 
vinceretur, tamen nemo facile esset eruditorum, qui si praeclarissimum illum. 
quo eandem defendit, tractatum legeret, non in illo ipso et ingenii subtilitate 
et doctrinae profunditate cum insigni claritate coniunctam, et magnam denique 
eruditionem praeter eximium, qui undique elucet, publici boni divinaeque 
gloriae zelum magnopere suspiceret, ac plurimum commendaret. 
Denique v
l bene solideque sententiam eiusdem impugno, vel male ct 
inefficaciter id praesto. Si male ac parum solide id facio, non deerunt com- 
plures, qui hoc ipsum facile ac dilucide ostendant, tantumque abest, ut ea re 
Patris N ostri authoritati quid quam sit decessurum, ut potius nova aliqua facienda 
ipsi sit accessio, et labor hic me us praeclaro illius operi collatus idem ipsi 
futurus sit, quod imagini est umbra, qua vivaces illius colorcs non tam obscu- 
rantur, quam nova velut luce illustrantur. Si autem bene solideque, quod 
dictum est, a me pracstatur, 
ane etiam ad commune bonum pertinebit, ut de 
hoc quoque constet in publicum. Certissimo autem persuasum mihi babeo, 
Patrem Nostrum eo boni publici studio ac desiderio teneri, ut si huius gratia 
etiarn propriae authoritatis dispenJium aliquod subeundum esset, subire tamen 
id minime dubitaret, nee tam iacturam quam lucrum inde fecisse se existi. 
maret. Et si aliter de i}Jso sentirem, nae ego grandem summo hùic viro, et 



175 


rectissimo] illius zelo iniuriam irrogarern! Nullo igitur ex capite verendum 
mihi esse existimo, ne Patri Nostro labor hic et consilium meum improbentur, 
nec aliud porro superest, quam ut me huncque ipsum, si loqui ita rnihi licet, 
partum meum Reverentiae quam studiosissime demississimeque commendem. 
Dilingae lÎ. Novembris 1694. 
R.everentiae Vestrae 


servus infillIus in Christo 
Chri
tophoru!\ Ra:;lsler. 
S. J. 


60. 


P. Rassler theilt clem P. Truchsess Näheres iiber das Schicksal seiner 
literarischen Arbeiten in der Provinz mit, damit er den General flavon unter- 
ril'hten könne. 


Reverellde in Christo Pater! 
Gaudeu, '-luod ad Reverentiae Vestrae llIanUS pervenerit ea pars lucubra- 
tionis meae, quae impressa iam est, et spero, benignum me in Reverentia 
I Vestra eensorem habiturum, qui saltem substantiam ùoctrinae, quam in ea 
propono, non sit improbaturus a
 simul etiam condonaturus errores satis multoR 
I typographi, quos HIe, cui typi corrigendi partes, cum ipse ob temporis 
defectum suscipere illas non possem, demandare debui, non modo non omnes 
sustulit, sed multos etiam ipsemet de novo induxit, lnaxime quoad interpunctiones. 
Ceterum quod, cum una lucubl'ationis huius pars impressa iam sit, non 
impressa pariter sit et altera, causa alia non est, quam Superiorum voluntas, 
qui cum impressa iam pars una esset, ulteriori censurae et ill am et alteram, 
quae rcliqua adhuc est, subiici voluerunt. Cum sub initiurn elapsi anni lit- 
terarii nobiscum esset Reverendus Pater Provincialis, facta mihi ab eodem 
potestas est edendae, ac sub ejusdem anni finem disputationi quoque Åcademicae 
subjiciendae lucubrationis alicuius de recto usu opinionum probabilium, nulla 
tamen mentio tunc facta est de mole eiusdem. Compositionem dein illins 
I paulo ante Pascha exorsus cum in eadem per duos circiter menses desudassem. 
ac ad medietatem fere earn perduxissem, adverti illam praeter expectationem 
meam in maiorem sensim molem excrescere, quam qualis ordinarie esse solet 
libellorum, qui Academicis disputationibus subiiciuntur, ideoque dubitare incoepi, 
an eo usque se extenderet potestas a Reverendo Patre Provinciali mihi facta. 
Quare cum Pater Cancellarius alias litterarum aliquid daret ad Reverendum 
Patrern Provincialem, eundem hac de re monuit, meoque nomine petiit, ut 
potestas ab eodem mihi fieret, libellum etiam maio rem tbesibus ordinariis 
edendi. Accidit autem perquam incommode, ut illo ipso tempore Reverendus 
Pater Provincialis in Helvetia versaret.ur, ubi litterarum commercium nequa- 
quam tam expeditum esse solet, ut in reliquis Provinciae partibus. Quare 
diutius multo, quam opportunum nobis esset, responsum ab eo nobis fuit exspec- 
tandum. Cum vero ultra sex iam septemve hebdomades illud exspectassemus; 
siroul autcm tempus moneret, ute si quic1em anno etiamnum illo disputatio 
suscipienda esset, initium aliquando daretur impressioni; communicatis cum 
Patre Cancellario, imo et cum Reverendo Patre Rectore Augustano, qui in ea 
Reverendi Patris Provincialis t1istantia vicem tunc eiusdem vicinioribus in 
partibus agebat, consiliis, lucubrationem in tres partes ùividere decrcvi, a 
pluribusque defendentibus propugnandas, ut crescente libellorum numero singu- 
lorulll moles decresceret. Evitare tamen non potui, ob ipsam scilicet materiae 
qualitatem, ut non pars altera, eaque ceteris maior ad 20 circiter quaterniones 



17ß 


excurreret, Ri quid em eo, quo postmotlum usus sum, uti vellem charactere, et 
non luinore potius illo, quem in philosophicis meis controversiis adhibui, 
quemque et Reverendus Pater Rector Augustanus et Dilinganus, uti et Pater 
Cancellarius, ac prae his omnibus Pater Bernardus magnopere mihi dissuaserunt, 
illi quidem, ut lectorum commodo consuleretur, hie vero, ut suum promoveret: 
statuit enim et ipse 1'1'0 se mille exemplaria imprimere una cum Patris Re- 
verendi libro distrahenda, quod quidem uti ab ipso non petii, ita nee potui 
prohibere. Facta igitur hac divisione nihil a Reverendi Patris Pl'ovincialis 
mente alienurn facturum me esse censui, 8i etiam nondunl accepto ab ipso 
respom;o pro }ibe11o uno tres imprimi curarem et quoniam illorum maior, etsi 
aù 20 circiter quaterniones ascenderet, tantum tamen nlateriae complexnrus 
non erat, ut non 1
 vel 15 quaternionibus comprehendi illa potuisset, Ri 
minutiore usus essem charactere, pro quali tamen quaternionum numero iam 
pro philosophicis quoque Thesibus facilem a Superioribus facultatem obtinueram, 
cumque insuper eiusmodi molis libel10s iam complures a non longo sane tem- 
pore Thesillrn nomine in Provincia nostra editos esse non ignorarem, credebam, 
nec molem secundae partis velut aequo maiorem :Cevenmdo Patri Provinciali 
esse improbandam. Sed en! postquam ea lucubrationis pars, quam ad id usque 
temporis perfeceram, censuram iam subierat turn Patris CancelJarii, turn etiam 
alterius e theologica FacuItate a Reverelldo Patre Rectore ad id nominati, et 
postquam impressioni, quae ulterius differri non poterat, initium quoque iam 
prat factum, supervenerunt litterae Reverendi Patris Provincialis ex Valesia 
rlatae, qui bus maioris quoque libelli alieuius edendi potestatenl mihi quidem 
non denegavit, sed tamen iussit: ut lucnbratio prius tota Ingolstadium quoquP 
mitteretur, ulteriori ibidem quoque censurae subiicienda, qua de re etiam 
Ue"erellc1um V estrunl Rectorem lngolstadiensem per litteras monuit, et quid 
fieri vellet eidem signific"avit. Verum cum Reverelldus Pater Provincialis, cum 
literas iUas daret, nihil aJhuc sciret de facta interim lucubrationis tot ius in 
})lures, earumque minore
 partes divisione, simul autem fieri non posse inte]- 
]igeremus, ut, si Ingolstadiensium primum censuram sub ire illa deberet, anno 
adhuc illo imprimi, ac disputationi Academicae subiici posset; nec etiam in 

equentenl annum literarium differi ilIa posse videretnr, eo quod praecipnus 
defendens auno altero ad Theologiam rediturus non esset, denuo in eanl veni- 
mus sententiam, nihil nos Reverendi Patris Provincialis voluntati contrarimn 
esse facturos, si iucoeptam semel impressionem prosequeremur. Perreximus 
itaque, sic tamen, ut Reverenc1unl Pat rem Provincialem ea de re quantoeins 
tnoneremus, eidemque factam a nobis divisionem significarernus, peculiari emu 
in fillell1 tabellario ad ipsum misso. Atque ille quidem re intellecta divisionem 
a nobis factanl Ininime improbavit: in sententia tamen sua eatenus perstitit, 
nt negaret, potestatem a se fieri mihi posse, ut UllllS trium illorum libellonun 
12 ad summum quaternionum nunlerum excederet quin prius ab iBis, quos 
significaverat, eensoribu sesset lectus, eorunde1nque iudicia ad se quoque trans- 
missa. Veritus scilicet est, ne, eum materia huius lucnbrationis hoc quid em 
tempore sit admodum delicata, Patri Nostro minus probaretur, si quid qualem- 
cumque tandem tractatus potius, quam Thesium speciem prae se ferens in lueem 
llUblicam prodire permitteret nOlI praemissa censura alia, qUaln domestica, nec 
petito obtentoque eiusdem Patris quoque Nostri consensu. Huic igitur Revc- 
ren(1i Pa-tris Provincialis voluntati cum parendum omnino a me esset, atque ex 
secund8 quoque parte iam ultra 12 quaterniones impressi essent, ac proin 
neque contrahi a me amplius illa posset, nee alia fieri subdivisio in l)artes 
a.tlhuc plures ac minores, aliud non superfuit, quanl ut alterius, quae reliqua 
adhuc erat, partis impressio suspenderetur, donee una cum priore ulteriorem 
ceusuram subivisset, edique posset eum bona Patris quoque Nostri venia. In- 
terim Reverendus Pater Provincialis certiorem de lucubratione llae mea fecit 
Patrem No
trnm, ac potestatem ab eo fieri petiit, nt, postqumn consuetam ilIfI 



177 


r censuram in Provincia llostra subiisset, publicam in lucem cderetur. Hie vero 
I v er Revcrelldum Patrem Seeretarium mitti ad se voluit eanc1em, ut Romae 
quoque ulteriori, atque adeo tertiac iam censurae subiiceretur. Atque ita qui- 
dem res haec se habet. Quem autem porro exitum iIla sit habitura, avic1c 
I exspecto. V olui autem baee ipsa paulo pluribus ad Reverentiam perscriLere. 
ut, si forte ad Patrem quoque Nostrum rumor aliquis de impressa iam lncu- 
brationis huius parte aliqua perveniret. itaque absque praescitu suo factum id 
esse miraretur, aut etiam improbaret, doceri l)osset de rc tota, quae ita prorsl1s 
accillit. ut cam descripsi. 
Reverentiae plurimum ac dCll1issi
siU1e me eommendo. 
Dilingae 24. Novembrc .Au. 1694. 
TIeveI'entiae 


infimus in Christo Servns 
Christophorns HaRslcr. 


6t. 


I FJxelnplal' 

plstolaA l
eYerendi l>ntris Secretarii 
Hl 
nlea
, quas rrhesihu
 llleiB. CU111 eas ad iPSUlll 
mitterelu, adieci. 
Del' P. Secretär antwortet dem P. Rassler auf seillen Brief (s. 8.173 N. 58): 
er müsse es ihm zu bcdenken geben, ob es vortheilhaft und erlaubt sci, dasH 
PI' 80 schnell und offen gegen die Doctrin des Generals auftrete, die in ganï 
]
uropa mit solchem Beifall aufgenommeu worden sei. 


Reverende in Christo Pater! 
Åccepi uno eodel11que CUl'::wre gcminum fasciculum, In quo Revereutia 
Vestra reposuit lucubrationes suas Romae revidendas. In horum altero episto- 
lam reperi abunde cordatam, in qua suum faetum et eonsiIium scribendi SUUlu 
multis excusat. EquiJem haud ipse sum tanti, ut rem hane iudicare ausim. 
tall turn illud ex A.postolo usurpare fas est, quod non quaecumque licent, expedire 
videntur. Quare ad Revcrentiae Vestrae prmleutiam integrum rcjicio censere, 
an tam cito aperteque in Patris Nostri dvcirinam ipsalU involare et licuerit, 
et expedierit, praeserthn eo tempore, quo doctrinae huic universa fere plaudit 
Europa. Abstineo igitur me ab ista quaestiolle. Quod uuice meum est, iam 
sum exequutus. Obtuli missos codices Patri Nostro. Is Revisoribus tle more 
cxaminandos lllOX tradet. Video, Rcverentiam Vesb'am urgere me pro eorum 
celeri expeditione. Sed hane ipsam, cum nulla per me stet, polliceri nequeo. 
Habent enim Revisores nostri plurima <1ll manus, quae maturare ipsos oporteat. 
I Praeterquam quod })fO meJitata Llisputatione editio huius operis usui esse non 
t }Jotel"it: quanllo quidem ill
 tantum permittcre Patri Nostro consilium est, 
quae pura
 putas Theses Jisputandas quatuor aut quinque foliis continebunt. 
, Reliquulll est, ut mea demUlll obsequia praestcm Reverentiae Vestrae, quam enixe 
rogo, ut in sauctis sarrificiis me Deo cOl1lmendet. Romae 4. Decembri:; 1604. 
Reverentiae 


H umillim us servus in Chris to 
Franciscus Guasinus. 


12 



178 


62. 


ResponSUll1. 
P. Rassler antwortet clcm P. Secretär auf seinen Brief (s. S.177 N. 60): er 
halte es geradc deshalb, weil die Doctrin des Generals RO allgcmeincn Beifall 
íinde, für nothwentlig, gegell dieselbe, welche er für fa13eh halte, aufzntreten. 
Reverel1de ill Christ.o Pater! 
Si Reverentiae Vestrae litteras bene intellexi, non undequaque probat 
consilium, quo meam de recto usu opinionum probabilium mentem Patris Nostri 
placitis contrariam paulo pluribus exponere, ac in aliorum quoque notitiam 
typi beneficio prúfcrre constitui. Certe dubitare videtur, an ad pruùentiae 
leges satis exactum id sit, mihique arbitrandum relinquit, an tam cito aper- 
teque ínvolare expediverit in Patris bac in re Nostri doetrinam, iùque eo prae- 
cipue tempore, quo eidem universa pene Europa plaudit. Ego vero, si meam 
hac de re sententiam Rcverentiae Vestrae i tera to candideque licet exponere, 
sic existimo, quaestionem hanc ab eo potissimum, si non et unice, dependere, 
an vera, vel falsa potius sit Patris Nostri sententia, quam libro ille suo recens 
in lucem edito litterario orbi proposuit. Si enim vera illa fuerit, haud aegre 
permisero, non expedire, ut eadem vel cito, vel sero, clam, vel palam impu- 
gnetur, nisi sperandum forte sit, ipsa eiusdem impugnatione necquicquam ten- 
tata veritatem illius magis fore illustranda:m: nec enÏIn in tanti, quanti prae- 
sens est, momenti controversia non pot est non esse noxius conatus omnis, quo 
veritas vel supprimitur vel obscuratur, hacque ipsa de causa Deum precor 
enixissime, precatusque sum iam alias quoque haud sane infrequenter, ut, si 
quidem vera fuerit Patris Nostri sententia, lueubrationeIll hane meam, qua 
impugnandam ill am suscepi, aeternis sepultam velit tenebris, nec permittat, 
ut lueem illa publicam unquam aspiciat, nisi forte eiusdem occasione futurum 
esse praeviderit, ut adversarii sententiae suae veritatem adhuc reddant illustri- 
orern. Et vero, si falsa potius fuerit eadem Patris N ostri sententia, aio 
fidenter, expedire vel maxime, ut cito illa minimeque ùissimulanter impugnetur, 
idque eo magis, quo recentius doctrina illa a Patre Nostro est divulgata, 
Inaiorique plausu per Europam a plurimis exeepta: quoniam, si falsa illa est, 
perniciosa quoque est in publicum, nisi falsam il1am esse pariter in publicum 
constiterit, tantoque magis erit perniciosa, quanto plures fuerint, qui errore 
decepti eidem aceesserint. Neque hac in re vel ipsum etiam Patrem Nostrum 
dissensurum a me existimo: quin ita persuasum mihi habeo, quod, si doctrinam 
hanc HIe suam a veritate alienam esse deprehenderet, ipsemet eandem esset 
retractaturus, et falsitatis palam accusaturus sententiam, (luam ut orbi per- 
suaderet, tantúpere paulo ante laboravit, si, qui novo hoc labore sublevare 
illunl vel posset, vel auderet, alius non existeret. Nec ellim' (qui rectissimus 
ciu
dem zelus est,) optare ille posset, vel etiam permittere tantum, ut in tam 
gravi controversia, in qua ipsomet teste de totius l\Ioralis Theologiae funda- 
mento agitur, pars bon
 orbis Christiani veritatem ipsius potissimum causa 
jgnoraret, et in errore versaretur, tantum ut suus authori plausus constaret: 
quin potius publico hune bono, cum quo pugnarc illum intelligeret, libentissime 
consecraret, ac sibi quoque accommodari pateretur id, quod divus Augustinus 
I. 2. de B
ptislno t.'ontra Donatistas c. 5. de Sancto Cypriano (lisserens, qui 
baptismum ab haereticis collatum invalidum esse falso censuerat, pronuntiavit, 
Plerumque, inquieus, c1octioribus minus aliquid revelatur, ut 
e 0 rum pat i e 11 set h u nlÍ lis c h a r ita s, i n qua f r u c t u sma i 0 res t. 
c 0 III pro bet u 1", vel q u (\ mod 0 ten e a 11 t u 11 ita t e 111 , C lUll i n r e b U B 
o b s cur i s d i v e r s a s e n t i u nt, vel quo III 0 d 0 a e c i pia 11 t ve r ita t e lll, 
C U ill con t r aid, quo J s e n tie ban t, ù e c I a rat u m e 8 s e cog nos CUll t. 



179 


Perspicuum igitur est, quaestionem hanc, qua quaeritur, an expeJierit, ut .Patris . 
NostI'i doctrina tam cito aperteque impugnaretur, ab eo demu11l dependel'e. an 
vel vera ilIa sit, vel falsa. Jam vero (si, quod sentio, lib ere quoque licet 
effari) doctrina iHa visa mihi qllidem semper est, videturque etiamnum, esse 
falsa. Non possum igitur non iudicare, si non Patris Nostri, vel meis etiam 
rebus privatis, publico saltern bono, quod privato anteponendum semper est, 
vel maxime expedire. ut eadem doctrina et cito et aperte impugnetur. An 
autem porro bene maleve falsam ego doctrinam illam Patris Nostri existimem, 
p 1-'. Revisorum, imo et orbis litterati universi, si Pater Noster ita permiserit, 
iudicio arbitrandum libenter ego quidem pennittam, planeque in ea sum per- 
suasiùne, e doctioribus, ubi et Patris Nostri librum, et meam hanc lucubrati- 
onem legerint. non vauciores fore, qui meis accedant partibus, qu
m quot 
modo, cum solum adhuc Patl'Ïs 
ostri librum viderint, eiusdem sententiae 
applaudunt. Certe cum in Provincia hac nostra complures iam rrheologi, iidem- 
que fere praecipui tantum minimeque, si quid rectf; sentio, contemnendi, post 
Patris Nostri librulIl lucubrationcm quoque hanc mcam viùerint, legcrintquc, 
nullum ego illorUlll aùhuc scio, clui non ctiamnum benignam, quam ego tueor, 
sententiam rigil1iori, quam Pater Noster sustinet, praehabendam esse arbi- 
tretur. Video, quill ad haec reponi adhuc mihi posset a Reverentia Vestra, 
scilicet etsi falsa etiam cssct Patris Nostri sententia, impugnari tamen illam 
l)otuisse. quin mentio fieI'ct adeo apel-ta .Patris Nostri, librique ab eodem hac 
de re editi. Verum quod ad hoc attinet, non diffiteor equidem, fieri id potuisse, 
simul tamen intelligo, nequaquam ea id fieri l)otuisse efficacia fructuque, quo 
idem fieret, si ipse etiam Pater Noster, liberque ab eodcIIl conscriptus ec1itusque 
haudquaquam dissimulanter nominaretur. Cum enim hie et iam prius, quam 
in publicam HIe lucero prodiret, maximam sui expecta tionem apud orbem litte- 
ratum pene universum concitarit, et postquam illam aspexit, ingcnti aviditate 
a quam plurimis et comparetur, et legatur, facilcque insuper credam, non defu- 
turos, praecipue ex mediocriter doctis, sat multos, quibus doctrina in eodem 
proposita vera esse videatur; plurimum sane expediet, ut siquidem doctrina 
ea falsa est, con stet in publicum, etiam librum hunc Patris Nostri, a quo 
eaaem verisimilius efficaciusqut' quam ab ullo alio factum hactenus sit, propu- 
gnatur, solide esse confutatum, abundeque illi satisfactum, et quam diu palalll 
ill non constiterit, multi satis ex iis, qui Patris Nostri lib rum viderint, ab 
eoclem vel persuasi, vel saltern in dubitationem quanclam pertracti atque sus- 
pensi haerebunt, quod ipsum forte iam sufticiet, ut in praxi nec ipsi sequi, nee 
aliis consulere possint sententiam ullalIl minus tutam, nisi eadem ipsis simnl 
etiam apparuerit ut manifeste probabiliOl.. Si autem porro expedire censemus, 
ut constet etiam in publicum, rninimeque obscure, ipsum etiam Patris Nostri 
lib rum hac de re editum solide abundeque esse confutatum, profecto parum 
iam ad eiusdem Patris Nostri authoritatem pertinebit, utrum in confutatiollC 
ill ius expressa fiat mentio eiusdem, vel non, Interim vero certum est, faciliu
 
multo liquidiusque id, quod modo dicebam, constiturum esse in publicum, si 
mentio Hlius fiat minime obscura: magnoque in super labore ac molestia lucn- 
brationis meae lectores sublevavero. si, quoties in eadem aliquic1 ex Patris 
Nostri 1ibro confutandum suscepero, et authorem quoque et locum. quo inveniri 
ill possit, indicavero, ut in eodem absque longa saepe molestaque sane inqui- 
sitione reperire illum possint iidem et arbitrari, quam et fideliter illum retu- 
lcrim, et solide refutarim. U t proinde, si mu lta ego dissimulatione hac in rr 
uti vellem, ad aliutl ea prodesse vix posset, quam ut maiore cum difficultate 
tarcliusque a lectoribus intelligeretur id, quod ab iisdem quam prirnum cognosci 
vel maxime expediret; vel ut a multis etiam illormn id penitus ignoraretur 
non absque gravi turn ipsorum, turn aliorum quoque, quorum conscientias diri- 
gunt, praeiud.icio, periculoque haud sane levi, ne ex una parte multi illonun 
hal1c ipsam ob ignorantiam obligatos se esse existimarent all tutiores tau- 
12* 



180 


tummoc1o sententias in praxi scquendas. quoties oppositae minus tutae non 
clare ipsis ut multo }Jrobabiliores apl1i.uerent; et ex altera parte eiJem obli- 
gationi ob nimiam, quam secum illa trabit, t1ifficultatem non satisfacerellt, 
atque ita lIlulta etiam ac gravia saepc peccata cOllsciseerent, a quorum taHlen 
periculo longe illi essent remoti, si error ae ignorantia, abe::;set. Deinde (lluotl 
sane non meJiocri considerationc digllum esse mihi videtur) si Patris Nostri 
sententiam librumque aL eodem editum re ipsa impugnarem quideUl, seJ tamen 
nulla ipsius mentione facta, verendum esset non immerito, nc alins quispiam 
extra 
ocietatem constitutus, si in lucubrationcm banc meam ineÜlissct, aliam 
exinde al10rnaret ipsemet, qua non iam dissimulanter, sea aperte Patris Nostri 
librmll impugnaret, idque t'0 intemperantius, quo minus observantiac a se Patri ' 
Nostro deberi existimaret, magisque gloriosum sibi Juceret, ex ipso etiam 
Societatis Nostrae Praeposito Generali, eodemque viro doctissimo, editisque 
compluribus iam libris orbi notissimo, triumpbum quam'ere, qualem hac in 
causa minime desperandum sibi esse arbitraretur, ClUU multa omniul1 sint in 
Patris Nostri libro (seu ca spectentur argumenta, quae ex ratione petita Runt, 
sive illa, quae ducta suut ab autboritate) quae refutationi vahle sunt obnoxia, 
ut in liICubrationc mea satis ostendi a me existimo, ac me etiam taeente, nUll 
ùifficulter ab aliis quoque puterit observari. Quare ad ipsius etiam Patris 
Nostri authoritatem, quantum in hoc rerum statu fieri potest, tuendanl pel'- 
tinere videtur, ut, cum libel' ipsius certo cCltius sit refutandus, munus hoc 
ocçupetur potius ab aliquo, qui de Societate sit, moJesteque ae moùerate itl 
faciat, quam ut silentio nostro locum tempusque demus insolentiori aliorulll 
dicacitati. Praeterquam quod etiam illuc1 Patri Nostro apuc1 multos non admo
 
dum foret bonorificum ac gioriosuIll, si intelligerent, uti nun poss
t ab iis nUll 
intelligi, consilium illi esse non permit.tere, ute suorum aliquis contra librum 
bunc suum quic1quam s
ribat, edatque, iamque paratam aliquanl refutationem 
eiusdem sua ivsum authoritate suppressisse: sic enim lllulti id acciperent, ac si 
Pater Noster causae suae diffidere incocpisset. Videt proin Reverentia, quod, 
si quidem falsa sit Patris Nostri sententia, non modo expediat, ut liber eius- 
dem confutetur, de quo l)rorsus non est dubium, sed etiam ut itl fiat aperte, 
minimeque dissimulanter, tum quia all publicum id bonum omuino pertillet, tum 
etiam quia ipsius quoque Patris Nostri authoritati hac ratione magis erit 
eonsultum. Quamqualn quod ad posterius hoc caput attinet, ipsemet etiam 
Pater Noster non tantam uti que illius, quantam prioris, rationem Imberi a 
nobis volet nec ita pro tuenda authoritate sua solicitus est futurus, ut non 
publico illam bono, si emn illo componi integra aliquallc10 non possit, post- 
haberi desideret. Quae ipsa procul dubio causa fuerit, ut gravissimam ope1'Ìs 
sui Praefationem aureis iBis divi Augustini verbis obsignatam vellet: ::\1 a 
 i s 
optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante sive aL 
adulante laudari: nullus enim reþrehensor timendus est am a- 
tor i v e r ita tis. Ac rursus alteris iBis ex eodem piJriter sancto doetore 
petitiR: Qui s qui s h a e c leg it, ubi par i t e r c e r t use s t, per gat m e- 
cum; ubi par i t e r h a e sit a t, qua era t III e cum; ubi err 0 rem s n u m 
cog nos c it. red eat a d nl e ; ubi m e u Ill, cor rig a tIne. I t a in g r e- 
diam ur simul eh aritatis viam etc. Atque haec sunt, quae Reverentiae 
Vestrae perscribenda esse duxi de ratione consilii mei, quo Patris Nostri libruUl 
impugandmn suscepi. 
Ceterum quod Reverentia Vestra ad finem epistolae suae adinngit, lucu- 
brationem meam pro meditata disputatione usui futuram mihi non esse, eo quod. 
Patri Nostro consilium sit, ea tantum permittere, tluae puras putas Theses dis- 
putandas quatuor aut quinque foliis contineant, ad hoc vix habeo quod reponam, 
nisi quod homo sim sub potestate constitutus, nec aliud facturus sim unquam, 
quam quod bona Superiorum, ac Patl.is imprimis Nostl'i voluntate, quam demis- 
sissime veneror, permittetur. Sed neque vel conditionis meae est, vel volun- 
tatis, ut in huius consilii, quod Patri Nostro sed ere Reverentia affirm at, rati- 



181 


olIeb iuquiràJH; öpero tamell, tluoJ, si lucubratio mea a rp. Revisoribus fuerit 
probata., et cum bona Patris Nosb'i venia. in lucem 'p
bl
cam p
odire permissa, 
facil0 Idem Pater Noster hanc quoque facturus nulll SIt gratIam ac potesta- 
tem, ut eadem in publicam quoque di
putatiollem deducatur, quandoquidem ex 
una parte nnllum exinde vel veritati, vel Patris Nostri authoritati praeiudi- 
cium atlerri pot-est, quod non eidem ipsa lucubration is meae editione afferretur, 
si quo<.l ipsi afferretur tamen; ex altera vero disputationes cum eius, vel maio- 
ris etiam adhuc lUolis libelHs nec a Provinciae nostrae more, nec a Societatis 
legibus ita abhorrent, ut non frequentissime cum bona etiam Superiorum venia 
instituantur. Certe cum geminu1l1 non ita pridem Philosophiae cursum Ingol- 
stadii confecissem, quatuor oIDllino libel10s cum optima Superiorum voluntate 
Academicae disputationi subieci, quorum unus 16. om nino quaterniones, iisdem- 
que plus etiam materiae complexus est, quam quantum maximns ex tribus 
illis, in quos lucubrationem hanc me am partiri decreveram, continebit, ut facile 
deprehendi poterit ex quodam exemplari illius, quod Reverendo Patri Bartho- 
lomaeo Caregno, tanquam colendissimo, quo in Theologia per biennium usus 
sum, :.\Iagistro meo transmisi. Sed et in Italia integri quandoque Cursus Phi- 
losophici, vel certe compendia eorundem bene longa, quin et Romae ipsa etiam 
Patris de Esparza T})eologia vel integra, vel mag'na saltern sui parte publicae 
disþutationi fuit l'roposita. Accedit, quod huius ipsius disputationis exspectatio 
non morlica non in Academia tantum hac nosh'a! sed extra illam quoque in 
diversis viciniae huius diversorum Ordinum monasteriis fuerit excitata, post- 
quam ex defendentibus duo geminos Sacrorurn Ordinu1l1 Praelatos in Tbesium 
suarum Patronos sibi ùeleg-erunt, honorque iste ab iisdem admissus iam est; 
qui si intellexerint, (1isputationi huic ipsisque Thesibus a Patre Nostro inter- 
cessum esse, nescio quo pacto id sint interpretaturi. clivinare tamen facile pos- 
sum, interpretationem Societati non adeo fore honorificam. Hoc tamen non 
ita accipi velim a Reverentia Yestra, quasi existimarem, earn, quam desidero, 
potestatem fieri miÌli deb ere : nam et negari illam mihi posse millime diffiteor; 
sed ut Reverentia Vestra intelligat, non vanis omnino fundamentis subnixam 
esse spem mearn, qua eandem a Patre Nostro factum mihi iri confido. De 
reliquo dominus est, quod bonum est in oculis suis faciat. :ßIihi iussa capes- 
sere fas est, illius vero labor erit, qui

 optet, iubeatve, explorare. 
Vereor, ne Reverentiae Vestrae patientiae prolixitate hac mea iam dudum 
gravis acciderim: hanc tamen llegotii, de quo agitur, ratio gravitasque mihi 
persuasit, speroque, earn fore Reverentiae humanitatem, ut non modo illam 
facile mihi condonet, sed simul quaecunque a me dicta sunt hactenus, eo acci- 
pi at animo, quo dicta a me illa sunt, hoc est, optimo, et tum veritatis, turn 
publici etiam boni studioso,. nec tarn en in Patrem Nostrum iniquo, quippe 
quem non modo ut virum eximie doctum, summeque religiosum plurimum sus- 
l)icio, sed etialll ut Superiorem meum unice veneror, et amo ut Patrem, non 
affectu, sed sentelltia tantum hac una in re ab ipso seiunctus nee alii facile 
in eo colendo prirnas concessurus. 
Ad extremum illud quoque bis omnibus addenJum iudicavi, non eum in 
finem ad Reverentiam a me perscripta 11aec esse, ut omnia illa meo nomine 
cunl Patre Nostro communicet (nescio enim, 'in circulllspecte satis omnia a me 
sint scripta) sed I1t Reverentia pro insigni, qua pollet, prudentia, eoque, quo 
in publicum bonum, Societatem, ac ipsum etiam Patrern.N ostrum fertur, studio, 
::;ccum ipsa perpendat, an non eorum aliqua PatIi Nostro, cum alias hoc de 
uegotio sermo cum il'so aliquis inciderit, opportulle ab Ipsa possint suggeri, 
atque ipsi quoque aestimanda proponi. Atque bisce Reverentiae Vestrae delllis- 
si
sime me cOllllllelldo. 
Dilingae 29. Decembris 1694. 
Reverentiae VesÍ1'ae 


infimus in Christo servus 
Christophorus Rassler. 



182 


63. 


P. Hassler bittet den Assistenten Truchsess, seine Allgclegellheit ill Honi 
il,U Letreiben; insbesondere zu erwägen, ob seine Antwort auf das SchrciLen 
des P. Secretärs diesem auszuhändigen sei. Beklagt sich t1arüber, dass seine 
'rhesen nicht für eine akademische Disputation gebraucht werden sollen. 


Reverellde in Christo Pater! 
Accepi nupcl'rime una cum Reverentiae literis 4. Decell1bris ad me datis 
alias quoque a Patre Secretario, quarulll exem})lar aliquod hisce meis acc1udo, 
ut ex initiis hisce coniicere p08sit Revercntia, quem finem habiturum tandem 
sit negotium mearum thesium. Ad easdem opus quidC1n non erat responso 
ullo: dedi tamen aliquod, idquc satis prolixum, cui insercnda duxi nonnulla 
ex illa quoque cpistola, qua aliquanllo Reverelltiae rationem Iledi consilii mei, 
quo Patris Nosh'i llo('trinam ex proposito impugnandam sURcepi, quibus adii- 
cere facile potuissem plura alia, si licnissct, atque illul1 imprimis, quod etiam 
ad Societatis nostrae honorem pertinere videatul', ut lilJer Patris Nostri solide 
confutetur: cum cnim Europae co]}stet universae, Socictatem 6llitioni eiusdem 
diu se opposuisse; nec tamen persuacleri illi facile possit, quod Societati non 
tam substantia doctrinae in eodem contentae, quam modus, quo eadem initio 
fuit proposita, tantopere displicucrit; plurimum utique expediret, si ostendi 
posset, ipsa.m etialll doctrinae illius substantiam dignall1 omnino fuisse, cui 
Societas acriter s(' opponeret. Sed cnim literis hoc ad Patrem Secretarium 
meis iuserere non sum ausus, certus, minime ill ipsi Patrique Nostro probatmll 
iri. lmo vel sic quoque non parum subsisto, an rehus meis expediat, ut literae 
illae Inøae Patri Secretario tradantur. Snnt quiclem ill iisdcm verita tes ali- 
quae, quas ut Patel' Secretarius, ipseque etiam Pater Noster et intelligerent 
ipsi, et ab aliis quoque intelligi non ignorarent, vahle optantlum esse videtur, 
ideoque Pater Cancellarius, aliique nonnulli, qui bus consilii gratia illas exhibui, 
mittendas omnino esse censuerunt; nihilominus tamen cum iam prÏ1na epistola 
mea ad Patrem Secretarinm nuper a me data visa eidem sit nimium animosa, 
verenc1ulll esse videtur, ne altera haec priore illa haud sane magis meticulosa 
m!nus adhuc ipse probetur, et vel audaciam, vel etiam imprudentiae aliquid 
sapere videatur, in cuius poenam negentur fors postea mihi aliqua a Patre 
Reverendo, quae ab eoJem alias forte miÞ.i fuissent permittenda. Quare ad 
Reverentiae V. prUllentiam confugio, ac huius quoque epistolae exemplar aliquod 
literis hisce atliungo, ut ipsa delnum statuat, quid factu hac in re optimuln 
videatur. Epistolam vero ipsam Patri Secreta;rio inscriptam, ianlque obsi- 
gnatam hoc ipso curs ore nlitto ad Magistrum Petrum, qui eadem accepta ad 
Reverentiam V. veniet consilii causa (sic enim instructus a me ille est) an 
ipsemet consignare illam debeat in manus Patris Secretarii, an vero curare 
potius, ut per Janitorem aliumve ad ipsum perferatur. Ego vero de hoc non 
laboro, sed illud tantum a Reverentia c1eterminari cupio, an epistola Patri 
Secretario tradenda sit, vel non; et si quidem tradendaln hanc ille esse non 
iudicaverit, rogo, ut eandem ad se recipere a Magistro Petro dignetur Reverell- 
tia et supprimere: si vero tradendam esse censuerit, non ll1ulta opus erit deli- 
beratione de modo, quo ad ipsum illa perferatur. 
Ceterum quod ad epistolam pm-tinet, quaIl1 a Patre Secretario accepi, 
illud in ea inexpcctatum mihi, et parum sane iucundum accidit, quod iaIll nunc 
tam categorice ille denuntiarit, a Patre Nostro potestatem mihi non esse faci- 
cndam, ut lucubrationem hanc meam Acadernicae disputationi unquanl subii- 
cÏam. Sane si non penitus supressam illam velit Pater Noster, sed prodire 
permu,surus sit in publicum, non apparet, quid emolumellti demmu habiturus 
inJe sit ilIe, si disputationi intercesserit: interim tamen non parum molestiae 
et c1ifficultatis exinde accedet turn defendentibus, turn etiam Collegio vel Pro- 



Its3 


viuciac llo:-;trae, quae typographo pro quingentis exemplaribus thesiulll, qua
 
mellia 
ui parte ìml'ressa iam sunt, satisfacere debebit, cum nihil eo nomine 
a defendentibus iure exigi posse mihi videatur. Parum etiam honoris ea re 
, exl1ibitulll sibi fuisse existimabunt sacri illi Praesules, qui earundem thesium 
patrociniul1l a c1efendentibus sibi delatum iam admiserunt. Parum deniquc 
I (J'loriae in ipsum etiam Patrem Nostrum redundabit, ut qui vel causae suae 
I diffillere existimabitur, vel id tantum agere, ut male sit thesium earum authori. 
Deinde vel universe Pater Noster interdictum nobis esse volet, ne dispu- 
tationibus publicis quidquam aliud praeter puras putas theses quatuor aut 
I quillque foliis contentas subiiciatur in quacunque demum materia, vel solum 
in hac controversia aliud nobi
 non permittere decrevit. Si postorius, rnirum 
profecto non inimerito videbitur multis, quod postquam ipse dixit, tacere dcin- 
ceps reliqul debeant omnes, quasi vero post ipsum nihil arnplius hac in materia 
a quocunque alio quamcunque demnm in partem dici possit uti liter ad verita- 
tem vel inveniendam, vel invent am iam magis adhuc illustrandam, neque hoc 
amplius ad publicum bonum pertineat, quemadmodum prius ad illud pertinere 
videbatur. Si vero prius. parum id (ut plUl'a alia, eaque haud sane levia, quae 
occurrunt, dissimulem) parum, inquarn, id Reipublicae litterariae profuturum 
esse existimo. 1\Iulti enim hactenus libeHi a nostris pro disputationibus pubJi- 
cis fuere conscripti editique, quibus turn philosophicae, turn etiam theologicae 
quaestiones variac discussae ac tractatae fuerunt haud paulo melius, quam pas- 
sim apud impressos etiam, eodemque gravissimos authores reperiantur. Nec 
mirum, cum qui integros vel philosophiae vel tbeologiae cursus, uti vocare 
illos solenIus, scribunt eduntque, nisi infiniti propemodum esse velint, non pos- 
sint ubique et in quaestione qualibet se diffundere, quantum vellent, ipsaque 
non raro materiae dignitas postularet, sed magna ut plurimum mediocritate 
contenti esse debeant; ubi e contrario qui quaestiones singulas libeHis singulis, 
vel certe in horum quolibet earum paucas examinandas ac dilucidandas susci- 
piunt, immorari iisdem possunt, quantum voluerint, et expedire intellexerint. 
Non modicus igitur eiusmodi libellorum fructus est, quo tamen omni carendum 
deinceps esset, si iBis omnibus Pater Noster interdictum esse veneto Verum 
de hoc alii fors magis erunt soliciti: Ego ne Reverentiae V. diutius molestus 
a.ccidam, scribendi finem facio, ad ultimas ejusdem, quarum sensum satis intel- 
lexi, alias responsurus. 
Reverelltiae V. demississime me commendo, simulque eidem felicissimum 
praecor anni novi decursum, cuius exordium, ubi meas Imsce acceperit, iam 
utique auspicatissimum ipsi extiterit. 
Dillingae 29. Dece1nbris Anno 16D4. 
Reverentiae 


NB. 
Rogo iterum demississime Reverentiam, ut 
, curare dignetur, ut a PP. Revisoribus res 
haec cito expediatur, prout fieri ab ipsis 
facile poterit, si modo et ipsi voluerint, et 
I Pater Noster permiserit. 


infimus in Christo servus 
Christophoru8 Rassler. 


64. 


I P. Rassler fragt den .Å.ssistenten Truchsess, ob seine an ihn geschickten 
Briefe ibm nicht zugegangen fseien; del' P. Secretär habe sein Antwortschreiben 
erhalten; Jenu diesel' habe"ihm wieder mit V orwürfen geantwortet. Rassler 
legt seine dem P. Secretär gegebene Antwort bei und verthddigt sich anch 
bei dem Assistenten gegen die Vorwürfe des P. Secretärs. Rassler schöpft gleich- 



184 


wohl aus clem Rechtlichkeitssinn des Gellcrals die Hoft'nullg auf gli"Lckliclle 
Been<.ligung seiner Angelegenheit. Durch den Provincial sei ihm del' Befehl 
des Generals zugegangen, dass aIle gedruckten Exemplare seiner rrhesell, bis 
die Uevisoren geurtheilt hätten, bewahrt und Niemanden mitgetheilt werdcn 
soIlen. Er werde sich dem Befehle fiigen; allein es seien bereits Exemplare 
in anderen Händen. Schliesslieh wünsche er, dass die auch für andere Cen- 
suren aufgestellten Revisoren der GeseIlsehaft seine Thesen prüfen. 


Reverende in Christo Pater! 
Literas, quas Reverentia 16. Aprilis aù me dedit, ante dua
 iam septi- 
manas accepi: a Phistero autem nihil atlhuc responsi habeo: unde dubitarc 
incipio, an ultimae meae, quas ad ipsull1 dedi eodem tempore, quo ad Reveren- 
tiam seripseranl, eidem fuerint redditae, vel non. Ut id se habeat, aceepit 
tamen suas Reverenùus Pater Secretarius, quas Magistri Petri literis inclu- 
seram, et ab hoc reddi illi cupiebam, quo certior esse possern, an ad eum per- 
venissent. Quid autem hic ad cas mihi reposuerit, intelligere poterit Reve- 
rentia Vestra ex meo responso, cuius exemplar aliquod hisce ac1iungo, missurus 
ic1 Reverentiae iam allte octiduum, si pel' tempus licuisset: sed cum ob alias 
oecupationes rcsponsum illud ad Hltimum usque diem ditferre essem coaetus, 
idque prolixius non nibil, quam initio destinaveram, evasisset, nec deseribere 
amplius id potui, nee curare, ut ab alio pro Reverentia quoque describeretur. 
Puto autem, quod nec Pater Secret.arius eoùem sit offendendus, nec Pater 
Noster, si huic quoque illuLl is exhiLuerit, uti factul'um esse nullus dubito. 
Praeter ea, quae ex responso 111l'0 colligcre poterit Reverentia, Pater Secre- 
tarius obiicere mihi visus est etiam aetatem mcam, et stipendiorum, quae in 
theologia meritus hactenus sum, paucitatem. Sic enim inter alia loquitur: 
Ratio boni publici, qua se ait all scribenÜuru fuisse permotum, 
cst n 0 v a i n Pat rem Nos t I' U In e t 10 a i 0 r i r r eye I' e n t i a, per i n d e 
quasi, nisi statim ipsius doctriHae a Theologo magni qui- 
dem ingenii, sed oL aetatem paueorUlll adhuc stilJentliorum, 
o b v i a 111 ire t u r, s a I uti s a e tel' 11 a e per i cui u In i 11 C ide r e n t p I u r i nl i. 
Ego vero etsi irreverentiae erg-a Patrem Nostrum iIla inteutionis meac profes- 
sione a me, ut ipsi quidem videtur, admissae notam, quam sane nolim mihi 
adhaerere, amoliri a me stuùiosc cona tus sum, aetatelll talllell meam excusan- 
dam mibi non esse duxi, tUlll quia verebar, ne, si ill îacerem, Pater Secretarius 
existimaret, me accusatiollem illam iniquiore animo ferre, quam re ipsa fcram, 
tmn etiam quia persuasum u1Ïhi erat, euntlelll pro sapicntia sna satis per se 
ipsum esse intellecturum, aetatis defcct\lll1 qualemcunque nec lucubrationi l11eae, 
nee ei, qua scribendau1 illam suscepi, intentioni obstare posse, si aliud, quod 
in ea l'eprehendi iure possit, non occurrerit, maxime cum ipse etiam Pater 
Noster aetatem meam vixdum attigerit, certe parulll adlllodulll excesserit tunc, 
cum librul1l SUUIll, quem simili utique intentione iam tunc lluoque edi opt a- 
verat, non seripsisset, cum ab eo témpOl'e triginta ian1 et aliquot anni abi- 
verint, ipse autem nunc septuagenario haud multo utique futurus sit maior, 
quam ad aetatem mihi ultra triginta amplius anllOS non desunt. Sed hac 
llugae sunt utique, si libere, quod res est, effari mihi licet coram Hevel'entia, 
et ad rei substantiam nihil admodum faciullt. CUul de rei veri tate disputatur, 
rationuD1 nlomenta expellLluntur, non annorum, quos corum authores vixerunt, 
numerus a sapientibus cOInputatur._ 
Etsi autem porro ex Patris Secretarii lluidem literis parum adhue spei 
mihi affulgeat de facienda mihi a Patre Nostro potestate lueubrationem meam 
ìn publican1 lucem proferendi; de hac tamen necdum pellitus desperavi. Susten- 
tat etiamnum aliquantulum spero l11eam illa, quam de Patris Nostri reetitu- 
dine concepi, opinio, studiumque, quo idem flagrat, boni publici et salutis 
animarum, ad quam ipsemet satis procul dubio intelligit, quantum pertineat 



185 


(!uaCClI!Hl ue maior praescutis de recto usu OPUllODUlll proòaùilium coutrovcr- 

iac illustratio, quae servire possit ad veritatem tanti momenti iam quacuncruc 
demulIl parte illa steterit, eruendam. 
Non parum etiam in eadem me confirm at scriptum il
uJ, quod ante bien- 
nium circiter ex eiusdem Patris Noshi yoluntate Provinciis est commllnicatum, 
ac nupperrime iterum (nam alias quoque iUud non legeram) ad manus meas 
pervenit, cuius titulus cst: Examen rationum, ob <Juas conveniat, 
yel non conveniat luce publica donari librum Praepositi 
Generalis Societatis Jesu de recto usu opinionum probabi- 
Ii u m. In lIuius enim parte secunrla, ratione prima, 
. 3. n. 7. cum haec sibi 
ipsi eiusdem author velut obiecisset: Itimanti et vestiganti occurrit, 
e \'" en ire p 0 sse (q u am sit v e r i s i mil e eve n t u I' u m, 11 e s c i 0) u t qui s- 
piam de Societate Theo log-us benig-nus pu blico scripto confu- 
t a. t u mea t s e n t f' II t i a ill mod era tam P r a e p 0 sit i G e n era Ii s. T u 111 
, "oro quid agat Genera.lis? rem per I) lex am? 
Iox ita respondet: 
PraepoRitus <leneralis quondam Professor theologiae, et author 
libri de recto usu opiniol1um probabilium censet, minime 
indecorum fore sibi, neque ut Praeposito Generali, neque ut 
Professori quondam Theologiae scribi a quopiam contra suam 
i II am s en ten t i a m. Ips e u t P l' a e p 0 sit u s G en era lis (en! Imtecisiones 
obiectivas, quas Pater Secretarius in mente facile, in re vero ac more Jif1i- 
clllter sustineri pOSBC exi:-:timat) null am partem habet in sententia 
i 11 a e ius que cl e fen s i 0 II e: ips i vel' 0 u t Pro f e s S 0 r i y. u 0 n d a 1n rr h e 0- 
logiae non fore indecorum cOllfutationem per se patet: nonalia 
con ù i t ion e s c rib u n t rr h e 0 log i S c h 0 1 a s tic i. Ips e dell i que u t 
Praepositus Generalis gaudehit, plurium Je Societate stuJio 
d i III C i tl a l' i con t l' 0 V e r s i a HI t a, n t i m 0 III e n t i, I i 1) e n tel' que a p p r 0- 
babit de more, lluae scripta fuerint forma consentanea leg i- 
bus Societatis. Ita author illius scrilJti, yui, si non ipsemet Pater Noster 
fuit, rat urn 
altem hie ill habuit, ct velut menti suae cOllfonne haberi voluit 
a. Societate, cui illud cnHnnullicavit. Huius igitur cOlltestationis suae cum 
probe utique etiarnllum ille sit reconlaturu
, nulet, opinm', primum statim trac- 
tatum, qui contra r.ius sententiam pro beniglla conscriptus èst, autboritate 
sua supprimel'e, ne in lucem publicam proferatur quantnmvis scriptus HIe sit 
forma consentanea legilms nor-:tris, qual,
m mcum hunc ego quidem esse exi- 
stimo, et si quid in eo peccatUlll contra illas esset, paratus sum iù emendare, 
idmque alias ad itl facielH.1um nItro me ohtuli. Iù enim si faceret Pater 
Noster, vereri sane is iure posset, Be multi ea rc intellecta existimarent, eum, 

UIJ1 tam aequa de f.:C Spl.'rarè iubl"ret Societatcm, offuciam tantum îa.cere iIll 
voluisse, nee locutum esse ex auimi sui sententia, vel certe nunc serii etiaul 
(!uolHlam þromi
si sui ipsum poel1iterc, cuius ipsius tamen poenitm1inis rationeru 
vix invenient alilluam, quae hOlloriticLt ipsi sit futura. 
Deniquc et illud quoque dilemma, quod Patri Secretal'io in primis, quas 

L
l ipsum dedi, literis proposui, animo meo alte insedit, et magnas etiamnum 
VIres apud me retinet-. 8cilicet vd Pater 1\öster iudicabit, me lucubratione 
hac mea sententiam rigiclam solide ac effical'it.
r imlmgnasse, vel potius infir- 
m::\, esse, facileque rcfelli posse censebit illa, quae eirlem opposui. Si posterius, 
certe permittet, imo opta.bit etiam, ut puLlicam illa lucem aspiciat, ut scilicet 

x facili solidaque refuta t.ione eiusdem eadem selltelltia rigid a magis adhuc 
lllustretur, confirmetur, ac palam fiat orbi, qua,m nulla et inania sint ilIa,. 
quibus benignae sententiae Patroni causam suam etiamnum sustineri posse 
existimant. Si vero prius, iterum ill lucem illa prodire patietur, lluia perti- 
nere id putabi t ad bonum publicum, et piaculo sibi ducet, in re ta.nti momenti 
supprimere velIe veritatem
 idque vix alia de causa, quam ne plausus ilIe, quo 
libel' ipsius a multis passim exceptus est, minuatur. 



186 


Hidebit forte Heverclltia Vestra Rpes hasce llleas: ego vero ita ea8 foveo, 
ut tamen nec nimium iUis tribuam, nec si in irritum cecidissc iUas intelle- 
xero, magnopere sim affligendus: aequo enim animo feram, quidquid Pater 
Noster hac in re statuerit: quod tamen priusquam ille fecerit, nihil ego prae- 
tcrmittere constitui, quod salva conscielltia et reverentia eidem Patri Nostro 
debita ad rem meam promovendam facere potuero, quoniam pro veritate pugnarc 
mihi videor, atque ut id faciam, magno sane ùucor exemplo, ipsius scilicet 
Patris N ostri, qui cum e communi bono futurum esse crederet, si libel' suus 
publica aliquando luce donaretur, nihil non est molitus, ut id evinceret. 
Ceterum iUud quoque Reverentiae Vestrae significanùum duxi. me ultimo 
Cursore literas accepisse a Reverendo Patre Provinciali, quibus ille mihi signi- 
ficat, iussum se esse a Patre Nostro in postremis literis, imposito praecepto 
mandare, ut omnia thesium mearum impressa exemplaria col1ecta custodiantur, 
et nullum omnino cuicunque alteri communicetur, dum auditis Revisorum sen- 
tentiis de ipso opere statuatur. Praecepto huic ego quidem sancte parebo, 
imo ne opus quidem illo mild fuisset amplius: iam enim ante complures se]J- 
timan as exemplaria omnia inlpressa, quae in mea etiamnum erant potestate, 
deterri ad me curavi, et ea inclusi bibliothecae illi nostrae secretae, in qua 
haereticorum libri asservantur, reddita c1ave Reverendo Patri Rectori, ut 
proinde iam ne mihi quidem aditus ad ea amplius patescat. Puto tmnen, quod 
haec Superiorum diligentia sera iam nimis sit, nec satis finem suum conse- 
cutura: quoniam praeter exemplaria illa thesium, quae in mea sunt potestate, 
et academicae disputationi erant destinata, alia insuper, et quidem duplo aùhuc 
plu1'a habet Pater Bernardus, qui scilicet suis illa sumptibus, uti et authori- 
tate quoque sua imp1'imi illa curavit a se quondam ùivendenda. IIuic ego 
praecipere non possum, ut non de 1'e ille sua suo pro arbitrio disponat. Et 
quamvis iam dudum ego, priusquam ille Augustam se una cum familia sua 
oml1i contulisset stabilem ibi sedem deinceps fixurus, et rogarim illum, eohor- 
tatus sim, ut p1'iusquam lucubratiQ haec mea a Superioribus fuisset probata, 
aliis earn non communicaret, nec etiam faeturus id esse videretur, cum non 
nisi media adhuc illius pars impressa esset; intelligo tamen, illum iam ali- 
quot exemplaria illius communicasse aliis ea flagitantibus, atque ut ne dein- 
eeps quoque id faciat, nisi altio1' potestas accesserit, ego, eui nihil iuris in 
illud est, obtinere utique non potero. l\Iodo autem pauca semel exemplaria 
ad alios quoque pervenerint, sufficere id iam poterit, ut in plurimorum etiam 
manus t1'anseant, ac ad remotiores etiam Provincias perferantur, maxime si 
prohibita a Patre Nostro fuerit mea haec lucubratio, et de prohibitione illius 
passim etiam constiterit aliis, uti non poterit iBis non constare: tunc enim 
multo adhuc avidius vel pauca etiam exemplaria illius conquirentur, ac fors 
etiam imprimentur de novo: ipsa enim lucubrationis meae suppressione multum 
aeuetur plurimorunl desiderium illa videndi, quemadmodum contigit illi Patris 
nostri libro, qui ante triennium circiter hie loci fuit impressus pariter ac sup- 
pressus, cuius videndi quanta apud non paucos sit cupiditas, vel ex eo coniicere 
poterit Reverentia, quod hisce primum die bus ad Reverendun1 Patrem Rectorem 
nostri huius Collegii venerit vir quid am primanus ex non adeo remota hinc 
urbe nüneklspilana enixissimis preeibus exemplar aliquod libri illius flagitans, 
causamque praetendens stupore dignam, scilicet quod, cum ex urbe illa iam 
dudum obses aliquis a Gallis detineatur Parisiis, eidem Civitatis illius Archi- 
episeopus dimissionem ac libertatem, quam unice ille desiderat, pollicitus sit, 
i 
modo in lytri vicem obtilluerit sibi Dilinga exemplar unum dieti libl'i a Patrc 
N ostro eonseripti, atque hic loci typis non prideln excusi. 
A.d extrmnmn cum in praecepto mihi imposito mentio facta sit etiam 
H.evisorum Ineae lueubrationis, illud etiam in mentem mibi venit, valde optan- 
dum mihi esse, atque etiam aequitati perquam fore consentaneum, ut lueubratio 
mea on1inariorum PP. Revisorum Societatis eensurae subiiceretur. Et factum 



187 


I 
I fortassis id est. Fors tamen factum est oppositum, eo quod maior illorum 
; pars a benigna sententia stare censentur. Sed hoc sane obstare mihi 11011 
deberet. Nam quacunque demum a sententia illi steterint, tantum nihilomillus 
virtuti ac rectitudini illorum tribucndum est, ut credantur in ferendis tali de 
, re iudiciis rationem habituri esse aequitatis nec sinistro aliquo partium studio 
in transverSllID abripiendi, et si secus de illis Pater Noster censeret, amovere 
illos deberet a munere tam gravi, aliisque illud conferre, quorum virtuti ac 
conscientiae plus ille posset confiùere. Proin si idonei hac in causa iudices non 
esse censentur, qui benignae adc1icti sententiae snnt, profecto non magis idonei 
videri possunt illi, qui aaaicti sunt sententiae righ1ae. Praeter hos autem et 
BIos quos alios demum Pater Noster inveniet, qui neutri addieti sunt senten- 
tiae. Certe vix illveniet aliquem, nisi qui controversiam hanc aut omnino non 
attigerit hactenus, aut alias eam non intelligat: hie autem adhuc minus ido- 
neus sit censor. Haque omniulU aequissimum fore videretur, si res haec 
ordinariis Societatis Revisoribus eommitteretur in commune. Si autem his 
consulto praeteritis eorum tantum exquiretur sententia, qui vel controversiam 
ipsam non satis intelligunt, vel alias rigidae omnes sententiae addicti sunt, 
ac forte aliis etiam ex capitibùs Patri Nostro singulariter obnoxii esse censen- 
tur, iniqua sane erit mea conditio. Verum inanis fors erit mea hac in parte 
,solicitudo, quamquam ex eodem, quod superius indicavi, scripto, satis colligere 
mihi liceat, etiam Patrem Nostrum, cum de ipsius libro edendo ageretur, non 
varum fuisse solicitum, ut idoneos eiusdem censores, nee plus llimio sententiae 
, benig-uac addictos nancisceretur. 
At longus satis fui, et forte plus aequo gravis Reverclltiae V. Finem itaque 
hic facio meque Reverentia V. dcmississime commendo. 
Dilingae 18. :Maij 1693. 
Reveren tiae 
infimus ac indignus scrvus in Christo 
Christophorus Rassler. 


65. 


Exenlplulll uitilllae epistolae 11leae ad Patrem 
Secl'etari UID. 
P. Rasslers AntwOl.t an den P. Secretãr, die er seinem Briefe an 1'ruch- 
sess beigeschlossen hatte. Er wundert sich über die Verzögerung del' Appro- 
bation seiner Tbesen durch die Revisoren; scbliesslich werden sie dieselbe 
I , tloch gebell. Er beruft sieh auf ein frühel.es Schreiben des Generals u1111 
Jarauf, dass die Gründe für die Herausgabe des Buches des Generales auch 
für llie Veröffentlichung seiner Thesen spreehen. 


Reverende in Christo Pater! 
Etsi non deessent, quae ad ultimas Reverentiae Vestrae reponerem; 
tmncll quia finem hic esse voluit qualiseunque nostrae disputatiollis, non ego 
praefixum mihi a Reverentia Vestra terminum transiliam, sed summas pot ius 
singulari Reverentiae Vestrae lmmanitati gratias babeo agoque, quod eousque 
extendere eum voluerit, et inter tot alia, quibus un(1ique premitur, negotia 
hundiu tamque patienter et audire me fuerit dig-nata et respondere. 
, Quod ad lucubrationem meam attillet, equillem negare n011 possum, qUill 
mora illa tam longa, quae in ejusdem revisione trahitur, non modo et lllihi et 
ilefendentibus meis perq uam incommoda accidat, sed etiam summe inexspec- 
tata, cum adeo non longa sit iHa lI}.e.a lucubratiú, nt ab homine alias otioso 



188 


ctiam intra triùni spatium haud aegre ICgCllùO possit aLsolvi, totaque in eo 
versatur argumento, quod alias Uevisoribus crit eX11loratissimum, èt doctrillam 
tueatnr societatis scriptoribus onl11Ìbus certo permissam, de cujus ))roin sub. 
stalltia nulla opus erit deliberatione, sed de solo fefIne scribellc1i modo judican- 
dum. Sed enim ferenda mihi erit rei hujus dilatio, quanldiu illis, a quibus 
pendet, placuerit: quamquam nullus dubitem, quin a Uevisoribus res tota intra 
breve admodum tempus sit expec1ienda, si moùo Patrem nostrum id optal'e 
intellexerint. Interim ea vivo spe fretus, fore, ut quandocullque decretoria 
l'rodierit sententia, votis illa meis neutiquam adversetur. Id enim ut sperem, 
praeter alia coml)lura facit scriptum illuc1 perquam salle elegans et nerVOSUlll, 
a,c ante biennium circiter ex Patris, ut opinor, nostri voluntate Provinciis 
communicatum, in quo ratione
 eXa1ninatur, ob l{uas edcndus vel non edendus 
esset in lucem public am libel' ejl
sùem Patris N ostri de recto usu opinionum 
probabilium. Cum enim in illius parte secunda ratione prima, 
 tertia, numero 
septimo asseratur, Patrem Nostrum censere, lninime indecorum fore sibi neque 
ut Praeposito Generali l1eque ut PI'l1fessori quonùam theologiae, scribi a quo- 
piam contra smtm illam sententiam. IPSUlll ut Praepositum Generalem nullalll 
partCJll habere in scntentia illa, rjusque ùefellRione: ipsi vero ut Professori 
quondam theologiae non fore indecoram confutationem, per se patere: non alia 
conditione scribere theologos scholasticos. Ipsmn denique ut Praepositum 
Generalem gavisurum, plurium de societate studio dilucidari controver8Îam 
tanti momenti, libenterque approbaturum de more, quae scril)ta fuerillt forma 
consentallea le
ibus societatis nostrae. Cumque llullus Jubitem, qUill haec ex 
mente ac voluntate Patris Nostri sint scripta, difficulter, ut opillor, animulU 
suum Pater noster imlucet, ut prima1l1 statim lucubrationem hanc, quae contra 
sententiam ipsius est scripta, authoritate sua suppressanl velit nisi forte in ea 
peccatum sit contra scribendi formam Societatis legibus consentaneam: quo 
talnen in genere si peccatulll a me aliquiJ est, libentissime id emendabo, quam 
primuln illtellexero, quidnalu minus probetur. Ceterum cunl scripti hujus mentio 
Íllciderit, liceat mihi (per sumnuun illam, qUaln in Revercntia Vestra suspicio, 
venerorque, humanitatem rogo, et obtestor) paucis aùnotare quaedam, quae 
in mentem nuper lllihi venerunt, cum ru1'sus in scripto illo legerem rationes 
illas. ob quas Patris Nosb-i libel' edendus esse videbatur: videntur enim mihi 
vix nOll aequalem habere vim ad persuadendum, quod huic quoque lucubrationi 
meae publicae lucis aspectus non sit denegandus, prout brevissime ostendarn, 
non ut denuo ad disputationem aliquam mecum suscipiendanl Reverentiam 
Vestranl proliciam (hoc enim ut Reverentiae Vestrae gravioribus aIiis curis 
nunquam non intelltae pernlOlestum es::;et, ita a mente ac intentione Inca longe 
('st alienum) sed tantum ut cum Reverel1tia Vestra haec (luoque sensa mea 
t
ommunicem, legenda vel nunc vel alias, quandocunque Reverentia Vestra 
vacaverit. 
Prima igitur ratio :pro edel1l1o Patris Nostri libro ducebatur ex eo, ut 
consulel.etur puritati doctrinae de moribus in Societate Jesu. Haec vero aequa- 
liter mihi pugnare vitletur pro edenda etiam lnea hac lucubratione. NaIll ad 
puritatem doctrillae Societatis aeque pel"tinet, non nin1Ïum constringere con- 
scientias, quam easdmH non llimium lax are : ergo aeque ad illam pertinet edi 
librulll, quo impugnatur sententia rigida, si per hanc conscientiae plus aequo 
constringuntur, qualll ut edatur liber, quo impugnatur sententia benigna, si 
baec re ipsa conscientias plus aequo laxat. Puto autenl nOI} minus efficacitrf 
a. me ostendi, quod sententia rigida Patris Nostri conscielltias plus aequo COll- 
strillgat, qualll a Patre nostro ostensum sit, quod sententia benigna ea
dem 
llimium laxat. - In eadem ratione additur, sententiam benignam esse animam 
omnis laxitatis, et vi am sternere ad docendam sententiam certo nimis laxal11, 
prohibitaul ab Innocentio XI. de licito usu cujusvis probabilitatis quantum- 
vis tenuis. At eodem jure dici potest, sententiam l'igidam esse animam 



189 


I 
i omnÎI:! nlInll rig-oris, quem habent sententiae aliae nimis l'igidae, et quod eadem 
viam sternat ad sententiam illam certo nimis rigidam. quam Alexander VIII 
, prohibuit de illicito usu cujuscunque demum probabilitatis, ctiam majoris, prout 
I in lucubratione mea satis, nt opium., osten do. 
Seclmda ratio dncebatul' ex eo, ut consuleretur libertati theologol'um 
I societatis ad propugnandam sentcutiam rigidam de recto usn opinionulll l'roba.- 
hilium. Haec quoque ratio aequaliter pugnare videtur etiam pro cdenda hac 
mea lucubratione. Nam et Pater Noster et Societas universa non millus !ibrorum 
, esse theologis nostris voluit propugnare sententiam benignam quam rigidam 
Patris nostri. Si autem post hanc a Patre nostro defensam prima statim 
'lucnbrr.Jtio pro sententia benigna adornata ejusdem Patris Nostri authori- 
tate supprimeretur quis post haec theologorum Societatis mutire auderet pro 
eadem sententia benigna jaul non panico timore impeditus, sed reverentia tantac 
authoritatis '.! 
'Tertia ratio ducebatur ex eo, ut consuleretur honori Societatis, ne scilicet 
a<loptasse sibi videretur hanc sententiam benignam Iaxitati adeo faventem. 
Haec quoque ratio efticacissime pugnat pro editione meae lucubrationis, tanto- 
que magis, quanto pejus apucl non paucos eo nomine audit societas. PosÌtluam 
cnim ex ipso Patris nostri libro orbi toti authelltice constat, sententiam beni- 
gnam non esse ]Jropriam Societatis, nec ab ea in sobolem adoptatam, si tamcn 
adhuc male apud aliquos illa audit, eo quod saltern ante Patrem nostrum 
plerique authores illius benignanl sententiam propugnarint, aut etiam num 
I aliqui, vel etiam plerique illam defendant, nihil ad tuendum Societatis honorem 
,reI efficacius vel etiam necessarium magis videri potest, quam ut cloceatur 
orbis, quod Lenignam sententialll nec ita illimitate, ut adversarii nostri pas- 
sim videntur supponere propug-narit Societas nec etiam ad eandem propugnau- 
.lam Ievibus inducta fuerit rationibus, minimeque illius doctrina convicta sit 
falsitatis, quorum utrumque in mea osteneli puto lucubratione. Quodsi autem 
]1ost Patris Nostri librum, in quo amplissimam HIe suis omnibus potestatem 
facit etiam denique benignam sententiam defenaendi, si cui verior illa fuerit 
visa, llemo amplius ex Societate ejusdem sententiae benignae patrocininrn scripto 
aliquo publico susciperet, icl ita scilicet non pauci accipereut, ac si quod invic- 
tis Patris nostri argumentis opponeremus. haud esset, atquc ita ipso silentio 
nostro fateremur, societatem hactenus pene universam in controversia summi 
momenti falsam nec parum noxiam doctrinam orbi proposuisse. 
Quarta ratio ducebatur ex eo, ut consuicretur honori seelis apostolicae, 
quae in Alexandro VII et Innocentio XI favisse videtur sententiae rigielac 
Patris nostrÏ. Haec pariter ratio saltern aliquo modo applicari potest meae 
causae. Summi illi Pontifices in tantum rigidae sententiae faverunt, in quan- 
tum prior quidem illorum multas prohibuit sententias nimium lax as, posterior 
vcro in quantum et ipse laxas quoque sententias aliquas prohibuit, et inter 
has illam quoque confixit, quae Iicitum cujuscunque probabilitatis quantumvis 
tennis usum permittit, ad quam valde l)l'opinque accedere videtur sententia 
Lenig-na. At Åle
ander VIII ex opposito complures prohibuit sententias nimis 
rigid as, et inter has illam quoque, quae 0l1111ern probabilitatis quantumvis 
majoris usmn licitum negat, ad quam valde prope accedit sententia Patris 
nostri: ergo si ad sed is apostolicae honorem tuendum pertinere videbatur 
editio libri faventis sententiae rigidae, ad ejusdem honorem pertinebit etiam 
editio lucubrationis sententiam benignam propugnatis. 
Quinta. ratio ducebatur ex eo, ut cOllsuleretuf observantiae, quanl debet 
Societas Congreg-a tioni Generali tertiae decimae permittenti cuilibet de socie- 
tate libertatem defendendi sententiam rigida,m Innocentii XI decretum iliud 
(sic) Congregation is valde approbantis. Haec pariter ratio mihi favet, quia 
aeque liberum esse voluit dicta Congregatio cuilibet de societate defend ere sen- 
tentiam benignam quam defendere rigidam. 



190 


Sexta demum ratio tlucebatur ex eo, ut consuleretur aequitati, postulanti 
scilicet, ut edi sinatur libel', cujus nee argumentum cst prohibitum, nee trac- 
tatio argumenti est ejusmodi, ut suspendi mereatur, de quo ipso si fuerit 
dubium, aequitas rursus postulat, ut subjieiatur censurae virorum idoneorum. Haec 
ratio iterum pugnat pro mea quoque lucubratione. Nam et hujus argumentum 
non est prohibitum, nee tractatio ips ius videtur esse talis, ut prohiberimere- 
atur, aut si in tractationis modo censorum judicio tale quid est, paratus (sum) 
emendare, ubi intellexero, quid improbetur. 
Atque haec sunt, quae eirca rationeI'} illas, eum nuper eas denuo legerem, 
in mentem mihi venernnt, quaeque ipsa Reverentiae Vrstrae duxi communi- 
canda, cui talnen an omnia illa probanda sint vehementer dubito, qUill potius 
persuasum mihi habeo, multa ipsi oecursura, quae, si per otiUln liceret, eisdem 
posset opponere. N ec tamen id laboris, novique incOlnmodi in se suscipiat, nec 
peto nec exspecto, cum alias occupatissimam esse, I)robe intelligam, et prioribus 
meis abunde jam molestiac ipsi facessiverim. Satis mihi erit, si vel legere 
aliquando ilIa fuerit dignata. De reliquo uti summae, qua hactenu8 Reverentia 
Vestra erga me usa est, humanitati et benevolentiae singulari smnmas pariter, 
quas possum, gratias habeo, ita ejusdem obsequiis totum me rursus addico, 
atque devoveo, felicem me reputaturus, si imperiis illa me suis non fuerit 
declignata. 
Dilingae 22. Junii 1695. 


66. 
ll,erel'en(lo in OÌ1ri
to Patri b--'rancisco R,hem, Societatis 
J eStl Provinciali G ernlaniae. 


Dcr General theilt ùem r. Provincial mit, class l1ie Revisoren einstimmig 
bc
chlossen, die 'rhesen des P. Rassler seien nicht zu veröfIentlichen. Neuel'- 
dings verbietet er, Thesen in grösserem U mfange, als vorgeschen, ohne höhere 
Erlanbniss drucken zu lassen. Rasslers Thesen seien yom Provincial an einem 
ganz siehern Ort zu bewahren und Niemanden auszuhãndigen, wenD nöthig 
Zu verbrennen. Naehschrift: Es solI del' Name des Censors del' Tbesen in 
Dillingen mitgetheilt werden. 
Reverende in Christo Pater! 
Quos deputavi ad exanÜnandum opus Patris Christophori Rassler ,YÍl'os 
lltriusque theologiae eonsultissimos, hi nunc ùemum judicium suum de eo ulla- 
nimi sufl"ragio ad me tulerunt. Ipse tali judicio cOlnmunico Reverentiam 
Vestram, ut illud autori significet. Puto enim nonùulll Patrelll Visitatorem 
acce::;sisse Provinciam, quam si forte ante harum literarum a<lvcntuu1 accesserit, 
euranl hane CUln his literis ipse deferat Reverentiae Vestrae. Concors jud i- 
cium Examinatormll fuit, ut libel' imprimatur, sive ut jam impressus publice- 
tur, permitti neutiquam debere. In inclusa scheda sequuntur non probandi 
librum aequissimae causae, quae in codice servato penes nos exacte et consec- 
tarie demonstrantur. Non solum Autori significari oas velim, sed etiam in 
una quopianl consultatione provineiali praelegi Patribus Consultoribus, atquc 
hos ipsos commonefieri de data non ita pridem ordinatione, ne scilicet obtentu 
thesiunl imprimendarum (uti haud seInel factum est) juxta volumina impri- 
luantur absque facultate Praepositi Generalis, quocirca ad hune recurrelldum, 
si quinque aut sex folia exeedunt, ut imprimendi post assuetum exanwn vel 
Romae, vel in provincia, ubi jusserit ipse, habendum, facultas fiat. Sin vero 



191 


secus contingat audere aliquem, subjaceat poenis, quas decrevit XI Congre- 
O'atio Generalis in eos, qui aliquid suo vel alterius nomine typis mandant 

bsque licentia legitima superiorum. 
Quoniam vero accepi librum Patris Rassler Dilingae ex parte jam esse 
editum, Pliusquam editio inhiberetur, retrahat Reverentia Vestra apud se hujus- 
modi exemplaria omnia, et aliquo in loco tutissime custodita sic asserventur, 
ut in nullius manus quodpiam eorum venire possit. Sin autem ita asservari 
nequeant, crementur. Atque haec studiose commendare habui Reverentiae 
Yestrae. Ceterum bene valeat, in sanctis sacrificiii'! me deo commendet. 
Romae 27. Augusti 1695. 
Reverentiae Vestrae 


Servus in Christo 
Thyrsus Gonzalez. 


Cui etiam injunctum yolo, ut inquirat. 
ac me deinùe edoceat, quisnam ex Nosh-is 
fuerit, qui Dilingae praedictum librum 
pro suo munere examinavit, et edendum 
judicavit. 


67. 


Ein Jesuit, del' g-egen das öfter als dreizehnmal in einem Jahre aufgp- 
legte Buch ùes Generals ge::;chrieben, abe!" die Erlaubniss zur Veröffentlichung 
seiner Arbeit nicht erbaltcn bat, vertheidigt sich selbst gegen den V orwurf, 
cla
s er die tlcm Gèneral gebührende Ehrfurcht verletzt habe. 


Reverende in Christo Pater! 
Duplici beneficio me affecit Reverentia Vestra. Unum est, fIuol1 nil talè 
aù ipso promeritum donare voluerit Commentariolo Eminentissimi Cardinalis 
Aguirre, typis recens excusso, quem avide jam ac diligenter perlegi. A..lterum 
vero, quod suam de lucubratione mea. mentem candide minimeque obscure 
aperire mihi fnerit dignata. Primo quod reponam, non habeo, nisi gratam 
accepti beneficii memoriam, et animum ad Reverentiae vestrae obsequia para- 
tissimum. .A.tque utinam facto. quoque ipso testal'i }Jossem, quam non ficto 
animo hoc scribam! Sed enim tenuis nimium sum et Rae vue servus ad omnia 
inutilis. 
Ad alterum vero quod spectat, etsi parum laetabilia mihi videri possunt 
ea, quae super argumento illo Ra ya mihi perscripsit; nihilominus quemad- 
lllodum nullus dubitavero, quin ex optima erga me voluntate profecta illa. 
fuerint; ita R...e va.e persuasissimum es:se cupio optimo eadem atque aequo animo 
a me e8:se accepta, nee paulo gratius mihi esse, {IUod Rae v lloC de ea l'e jwli- 
dum perspectum mihi habeam, quam si illUll diutius ignorarem. 
Quoniam vero summam esse video Rae vue bumanitatem et benevolen- 
tiam ejusdem erga me plus quam mediocrem facto ipso jam sum expertus; 
facilem, uti spero, veniam mihi dabit, si eadem ipsius bonitate confisus porrfl 
ipsi molestiae aliquid faces
ere perrexero, ac paulo pluribus respondero ad ea, 
quae lucubrationi meae, ne proferri illa in lucem publicam permittatur, obstare 
, 
ors posse existimavit, hac que ipsa ratione illud rursus tentavero, quoù 
jam alias quoque, cum scilicet primo Iucubrationem ill am ad Ra.m va.m mit- 
terem, facere conatus sum (quamvis, ut video, non satis feliciter) scilicet ut 
eidern probem cûnsilium meum, quo lucubration em illam conscribere atque in 
publicam etiam, si bona Superiorum venia id fieri posset, lucem producere 
constitui. Vehementer enim cupio, ut idem Rae v RC quoque l'robetur, tum 



192 


quia nolim sinistra aliquu. apuc1 eanc1em SusplclOne labOl'are, tmu etiam quia 
nnllus dubito, quin, cum de negotio hoc a Patre Nostro deliberabitur, ab eodem 
n,ac yac quoque sententia sit exquirenda. 
Ait igitur Ra. va, vehemellter se tiniere, ne lucubrationis meae editioni 
negotiulll facessat, quod ex proposito, ac praecipua scribendi intentione refn- 
tandulIl mihi susceperim Patrem Nostrum, nulla vel loci, vel temporis, yel 
versonarum habita ratione, iù quod ait apud cordatos viros et opiniollis stullio 
minime abreptos non bene audire. 1. quidem, quod sapere "id videatur irre- 
verentiam haud lev em adversus Societatis Caput et Patrem a subdito et filio, 
iùeoque alterius instituti hominibus sparta haec fuerit relinquenda, nec illam 
ego velnt gloriosam mihi snmere l1ebuerim excolendam. 2. quod Pater Nostcr 
scriptionem hane suaIIl instituerit olim quidem jussu Summi Pontific is 1nno- 
centii XI., novissime vero typis ediderit instante apud hodiernum Pontificem 
1nnocentiuIn XII. Sacra S. officii Congregatione Universa, absonum autem plane 
videatur, ut libel'S. Sedis aura tam commendatus ornatusque statim et directe 
a Doctore Societatis impugnetur. Addit denique ab hujusmodi iInpugnationi- 
1ms nihil famae suae timere posse librum, qui universali principum virorum 
approbatione et lJlausu ubique receptus intra unum fere annum tredccies ct 
amplius novo praelo suppositus est. 
Ad hoc vero illnd imprimis respondeo, propositum meum ac praecipuam 
scribendi rationem neutiquam fuisse earn, ut Patrem Nostrum refutarem, sell 
ut benignam de recto usn opinionum probaQ.ilium sententiam et a Societate 
hactenus pene universa, et ab aliis quoque aliorum ordinum scriptoribus a 
longo satis tempore c0l111nunissime defensam veritati omnino consentaneaUl esse 
ostenderem. Quonianl vero ad hoc ipsum praestandum v
l maxime pertinere 
mihi visum est, ut inter ea, quae eidem sententiae objici possunt ac solent, 
illa quoque, et quidem prae reliquis examinarem, et quantunl fieri posset, con- 
vellerem, quae in doctissimo suo libro superiore primum anno hoc super argu- 
mento in lucem edito Pater Noster in contrarium proposuit; hinc ejusdem 
quoque libri refutationem suscipiendam a me esse duxi, non ut finem, sed tam- 
quam medium solummodo ad finem, quem indicavi, Inclius consequeudum per- 
quan1 opportunum, si non plane necessarium. Fuisse autem banc intentioncm 
meam patet ex praefatione lucubrationi meae pracfixa, et colligi quoque potest 
ex toto decursu ejusdem, at que si neque hine satis adbuc id liqueret, credi 
tamen id posset ac deberct mihi id asserenti, quippe quo nemo alius novisse 
potest melius, quenl scriptioni meae ego finem praefixerim. 
Hinc autem duo venire l'ossnnt in controversiam, quorum unU111 finem, 
quenl dixi, scriptionis meae, alternnl vero medium concernit, quo ad eundem 
eonseqnendull1 uti constitui. PIÌmum est, rectene an vero perperam ego, 
qui de Societate sum, benignae sententiae patrocinium suscipere in me potn- 
erim, eandemque ex instituto propugnare hoc ipso tempore, quo Pater Noster. 
Societatis universae caput, oppositam, hoc est rigidiorem hac in quaestione 
sententiam ex proposito defendendam suscepit, editoque ea de re libro propu- 
g-navit. Alterum vero est, an ad eunùem finem consequendum inter alia ejus- 
dem quoque libri a Patre Nostro conscripti refutatio cell medium a me fuerit 
adhibendum. An'vero satius non fuisset, ita benignaul tueri sententiam, ut 
tamcn mentionem non facerem Patris Nostri, et intactum relinquerem librulll 
ejusdem in oppositae sententiae favorClll editum, cui Apostolica Sedes et Sacra 
Congregatio talltopcre favit, quemque ipsulll viri prillcipes orLisque Europaei 
pars bene magna Inajorem in IllOJum cOllllllellùat. 
Quod ad primum attinet, facile wihi persuadeo Rum v um imo et ipsum 
quoque Patrem No::;trum et quemcunque alium rei hujus arLitrunl mibi id 
claturum esse, recte etiam hoc tempore benignae sententiae defensionem suscipi 
a me potuisse, quantumvis Pater Noster oppositam tueatur; neqne id. reveren- 
tiae illiJ quam superiori suo subditus, patri filius debet, uno moc1o repug'nare. 



193 


Nam primo quidem dum Pater Noster rigid am in praesenti quaestiolle senten- 
tiam propugnat, non id agit, ut Praepositus Societatis nostrae Generalis, sed 
ut unus aliquis e Societate theologus doctorque quondam Salmanicensis, quem- 
, admodum ipsemet profitetur, et res ipsa per se loquitur; quare nee Eidem 
ut capiti et l}atri se opponit, quisquis in eadem quaestione diversum quid aL 
eo sentit, ac tuetur et, quod consequens est,. nee in reverentiam superiori debi- 
tam peccare censendus est subditus, qui eidem hac in re contradicit. Deinde 
ut alias quoque scribere memini ad Ram v aw , ac me etiam tacente ipsa et 
satis intelliget, praesens de recto usu opinionum probabilium controversia 
I momenti est longe gravissimi, atque ad animarum salutem vel maxime spectat 
in cujus decisione error quicunque gravi sane periculo non vacat, ac proin 
magnûpere expedit, imo necessarium plane est, ut oppositarum sententiarum 
fundamenta omnia probe examinentur, et in veritatem ipsam diligentia, qua 
fieri potest, maxima inquiratur, nee in hominis vel gratiam vel reverentiam 
dissimulentur ea, quae ad illam eruendam servire multum posse videantur, 
cum ea nosse pertineat ad bonum pub1icum, quod cuicuncJue demum privato 
tantum respectui ]onge semper est anteponendum. Atque hac ipsa utique de 
I causa et Pater Noster in praefatione sui operis et Societas rcliqua in congre- 
gatione ultima generali cuilibet de Societate liberum esse yoluit, ut eam quis- 
I que hac in controversia sententiam propugnaret, quae ipsi omnibus rite per- 
pensis veritati magis confonuis esse videretur. Quare nee mihi vitio verti, 
I aut irreverentiae nota inuri jure poterit, quod cum benjgnior in dicta quae- 
stione. sent entia mihi post maturum satis examel1 veritati omnino consentanea 
, esse videretur ejusdem patrocinium susceperim, qualltulllvis eodem pene tem- 
pore rigidiorem Pater Noster susceperit defendendam. At non est, cur multulll 
, laborem, ut Rae v ae hoc persuadeam, cum ipsamet in eo mecum plane con- 
veniat, atque in litteris ad me suis affirmet, nulli incommodum fuisse futurum, 
etsi benignam ego sententiam propugnassem, modo a Patris Nostri expressa 
confutatione abstinuissem. 
Solum igitur superest alterum, (Iuod diceba1l1 quaestionis caput, scilicet 
an posito etiam, quod benignam ego sententiam ceu veriorem mihi propugnare 
constituerim, conveniens fuerit, ut eundem ad finem Patris quoque Nostri 
librum, quo opposita defenditur, aperte confutarem; an vero satius fuisset, ut 
eundem relinquerel1l intactu11l. Atque in hoc etiamnum dissentimus. Nam Ra 
va quidem existimat, satius futurum fuisse hoc posterius, atque idem indicat 
videri aliis quoque viris conlatis partium studio non abreptis, ego vero (si 
quod res est, dicere mihi Hcet fidenter,) etsi multum alias tribuam Rae v ac 
judicio, plurimique faciam illus sapientiam, hoc tal1len in puncto oppositum 
adhuc sentio, atque ic1em sentire scio alios quoque viros complures et sapientes 
et doctos ct apprime l'eligiosos, de quibus aeque parum causae habeo, ut ad 
hoc judicandum partium studio abreptos susldcer, quam ut simile quid suspicer 
tle aliis illis, qui hac in re sentiunt cum Ra va, maxime cum nulla sit autho- 
, ritas et gratia apud alios mea, summa autem apud omnes utraque' sit Patris 

ostri, multoque minus periculum esse alioquin soleat, ne quis affectui suo 
quid inùulgeat, ùum pro eo pronuntiat, qui primo apud illulll e
t loco, quam 
dum pro illo dicit sententiam, quem loco habet postremo, et a quo nee timer
 
quid quam nee spe!are potest. 
Ratio autem, cur ego quid em ita sentiam. ea praecipue est, quia id ser- 
vire magis existimo ad veritatem, cujus notitia in þraesenti controversia vel 
maxime a nobis quaeli debet, eruendam, et, quod consequens, ad publicum etiam 
bonum magis })romovemlum idque seu vera esse ponatur sententia benigna, seu 
falsa, seu demum dubia ac incerta. 
Et quidem si vera haec fuerit, vix potest esse locus dubitationi, quin vel 
m
xime expediat, ut Patris Nostri libel', quo opposita propugnatur, aperte 
mmimeque dissimulanter confutetur. Nam si vera est sententia benigna, fal- 
13 



194 


sam esse oportet rigidam, quippe quae priori directe opponitur. Si autem falsa 
est haec, rigida scilicet, eadem certissimo perniciosa quoque est in publicum, 
nisi falsam ill am esse pari tel' in publicum constiterit, tantoque magis erit 
perniciosa, quanto plures fuerint, qui errore decepti eidem accesserint. Neque 
hat' in re vel Ra va vel ipse etiam Pater Noster, vel uUus aHus, qui praesentis 
controversiae statum ac gravitatem rite intelligit, a me poterit dissentire satiR- 
que idem a me in diversis locis lucubrationis meae est demonstratum. Quare 
si vera quidem est sententia benigna, vel maxime ad publicum bonum perti- 
nebit, ut falsam esse constet oppositam, hoc est, rigidiorem. Hoc autem porro 
constare passim non poterit, nisi passim etiam constiterit, ipsum quoque Patris 
Nostri lib rum l1ac de re conscriptum solide esse confutatum abundeque ipsi 
satisfactum. Cum enim libel' hic et antequam in lucem publicam prodiret, 
ingentem sui exspectationem concitaret, et postquarn illam asp exit, magno pas- 
sim plausu ab orbe litterario fuerit excepta, avideque a quam plurimis et 
comparetur, et legatur adeo quidern, ut ipsa etiam Ra va teste brevissimum 
intra temlms quam plurima jåm praela eodem fatigari oportuerit, cum que 
immper eodem libro rigida sententia verisimilius, qnam ab uno alio hactenus 
factum sit, propugnetur, manifestum est constare satis in publicum non posse 
fIe falsitate sententiae rigidioris, quamdiu non constiterit, Patris quoque Nostri 
librulll, a quo tantum hodie firmamentum illi accedit, efficaciter esse refuta- 
tmn, 
t plnrimi lectorum, praesertim vero il1orum, qui (Caetrra desunt.) 


68. 
!{urze Geschichte d(l
 Verfahreus des Generals, die Heransgabp 
seines Buches betreffelld. 
R. P. Thyrsus Gonsalez, dum adhuc privatus in Hispania degeret, multa 
scripsit in communem Nosh'Ol'urn sententiam de licito usu opinionis minus 
prubabilis eaque typis edere volebat. Sed ea erant tam cruda et acerba, ut 
Revisores generales, aJ quos missa fuerunt, negaverint in lucem edi posse. 
Quantumcumque igitur auctor rem urgeret, nihil tarnen impetravit, nec a Oliva 
nee a Noyellio. IHissus deinde Romam, ut Elector, a Provincia Castellana 
clam egit cum Innocentio XI, ut is peteret a Congregatione XIII condi decre- 
tum, quo potestas fieret Nostris tuendi alteranl sententiam, si quibus ea magis 
}Jrobaretur, non licere scilicet sequi sententiam minus probabilem, relicta 
probabiliore. 
Gessit hac in re morem Pontifici congregatio generalis, condiditque 
decretum, quod inter reliqua eius congregationis est 18um; et vero licuit sem- 
per tueri sententiam illam, dum iJ fieret debita cum moderatiolle, citra acer- 
bitatem atque censuram. Subinde ut viam suis lucuorationibus muniret P. 
Generalis, connisus est efHcere, ut liber P. :l\Iichaelis t1' Aizalde de recta morum 
doctrina, qui sine approbatione, sine facultate ill lucem emissus fuerat ab auc- 
tore, vero illius nomine in aliud transformato, videlicet Celladei, rite a Socie- 
tate approbaretur. 
. Sed quemadmodum ille liber ob novitatem ac insolentiam doctrinae 
auctorisque in pro ferenda clarissimorum theologorum auctoritate intolerabilem 
licentiam, vehementer improbatus olinl fuit a ûensoribus, ita improbatus fuit 
denuo ab iis omnibus, qui jussu P. Generalis eum reviderunt. Tandem ergo 
ipse P. Generalis prodire in campum statuit suasque illas lucubrationes, quam- 
vis jam olim improbatas, emittere in lucem. Itaque, clam omnibus, minorem 
quendam librum, quem alius major mox erat secuturus, Dilingae typis excudi 
curavit. Neque vero has lucubrationes quisquam de novo recognoverat: tan- 
turn abest, ut quisquam approbaverit. Erat autem is libel' ejusmodi, ut omnium, 
qui viderunt, judicio ingens auctori dedecus, ac intolerabile Societati praejudi- 



195 


ciurn esset allaturus. Cum primum Assistelltes ùe hoc libro audierunt, oblato 
fortissimo scripto P. Generalem rogarunt, monueruntque, ut ùesisteret ac suo, 
Societatisque honori parceret: sed ille impression em perduci voluit ad finem, a 
quo id parum aberat. Alio rursus scripto monitus ab A
sistentibus fuit, ut 
Iibrum omnino supprimeret.: ae visus est tandem cedere: nam, lllisso Secretario, 
renuncidri PP. Assistentibus jussit, se iUorum consilio aequiescere, ac omnem 
de publicando illo libro cogitationem deponere. An hoc ille fecerit, quod 
revera ejus tunc mentis esset, an, ut Assistentes vel ut jam seeuri, conquie- 
scere:nt, deus novit. 
Certe eonquieverunt Assistelltes, sed ille interim nihil non egit, ut potes- 
tas sibi fierct a Magistro Saeri Palatii ipsoque Pontifice publicandi hune 
Iibrum. Sciendum enim
 quod hie libel' ne ipsi quid em Sacri Palatii Magistro 
visus fuerit, sine cujus facultate librum alique11l edi ab eo, qui Romae degat, 
piaculum est. Hi P. Generalis eonatus cum innotuissent Assistentibus, monu- 
erunt illi denuo P. Generalem sui promissi: eumque ille promissum inani 
quadam interpretatione eludnet, neque jam spes ulla superesset a suo eum 
I proposito removendi: unus ex Assistentibus, communi omnium nomine, Pontificis 
rem exposuit, protuIitque rationes, ob quas minime conveniat publicari hunc 
librum. Approbavit Pontifex eas rationes, et misso ad P. Generalem ipso 
I Sacri Pala tii :i\Iagistro, vetnit librum publicari. Institit nihilominus P. Gene- 
ralis, ut libel' revideretur, non a N ostris, sed ab externis: nam nostros res- 
I puebat, velut praeoccupatos, quin etiam contelldebat, Generalem non teneri 
sua scripta submittere domesticis censoribus. Revidit librum magister Saeri 
Palatii, signifieavitque Pontifiei, doctrinam quiùem probari posse, quamvis nec 
ilIa sibi probetur omni ex parte. Caeterum adversus prudentiam multis in 
rebus pee care bune librum, ut proin minime mirum sit. Assistentes Societatis 
tantopere repugnare, ne is in lucem edatur. 
Hoc ilJsum, jussu Pontificis, renunciavit P. Gel1erali "'\lagister Sacri Pal a- 
, tii: nee tamen dcstitit P. Generalis, voluitque, ut libel', a se, ut ajebat em en- 
datus, ab externis Theologis, quos Pontifex ad hoc deputaret, recognosceretnr, 
ac, si quidem ille probarent, publiearetur. Obstitere Assistentcs pro \"irili sua 
parte, eontenderuntque, si revidendus sit libel', a llostris primum revidendum 
esse, neque, si nostris non probetur, progredieIlllum ulterius. 
Id quoque Pontifex aequum judicavit, ac denlum pertaesus euravit dici 
P. Generali, ut acquiesceret, nee quidquam ultra moveret usque ad eongregati- 
onem Procuratorum. Non ignorabat autem Pontifex, Procuratolum non essß 
hac de re decernere, sed consilium ejus fuit, videre, an Procuratores decerncrent, 
cogendam esse congreg-ationem gencralem, vel non. Si eogendam decernerent, 
tum ipse rem totalll ipsi congregationi generali dijudicandum relinqueret: si 
Dc)n, tum demum eapiendum aliud cOllsilium. 
Post tot tamell voluntatis significationes auctor nuHum non lapidem movit, 
ut libel' quoquo modo prodiret. Quaesivit Provincia]es quoscunque potuit, et 
magnam Assistentibus, immo ipsi Societati conflavit invidiam. Nam ut libri 
Imius edencli llecessitatem probaret, eam non paucis ingeneravit opiniollem, 
Nostros passim esse minus laxos in (Caetera de
unt.) 


69. 
Con quallto di ragione i cinque PP. Assistellti della Com- 
pagnia di Gesù, uniti fra 101'0, si accordino ad impedire al P. 
Generale la publication del suo libro su l' uso retto delle opinioni 
probabili. 
P. Segneri vertheidigt ausführlich das Verfahrell del' Assistenten gegen 
tla
 Buch des Generals und tadelt heftig das Verhalten des Letztel"en 
, 13* 



196 



. 1. 
Che illibro intitolato Tractatus succi nctus de recto usu opi- 
nionum probabilium etc., autbore adm. Rdopatre Thyrso Gonsalez 
etc., non meriti veder luce, quale egli sta, è fuori di controversia, sì perchè 
fu già riprovato unanimamente con censura gravis sima da tutti i cinque r..ostri 
Revisori domestici, al tempo del Padre Oliva; sì perchè al male, cbe fino da. 
allora fu discoperto nel medesimo libro se ne è aggiunto dell' altro massi- 
manlente nella sua prefazione, degnissima di dannarsi a silentio eterno per la 
inconsideration delle cose ivi esposte a notitia pubblica e del modo ancora 
di esporle più incauto cbe circospetto. 
Dunque la controversia si può unicamente ridurre a ciò: Se sia conve- 
l1iente il permettere al detto P. Tirso Prepos. Genera Ie della Compag. di 
Gicsù, che egli dia da correggere il libro ai presenti nostri domestici Revisori, 
o veramente a gli stessi PP. Assistenti: sì che, levatone ciò, che a giudicio 
101'0 non sarà stimato a proposito, al fin si stampi. 
A prima vista pare, che non segli possa negare onoratamente una co sa 
tale; atteso cbe, se in virtù del decreto decimottavo, fatto dalla ultima Con- 
gregazion generale, non si può a veruno altro de' nostri impedir che insegni 
non I ice l' e s e qui ò pin ion e m m i nus pro b a b i Ie rn fa v e n t e m lib e r- 
tati relicta proba biliore, stante pro praecepto, perchè si dee ciò 
impedire all' unico Generale, il quale, nel senso da lui spiegato, pretende di 
mostrarlo con evidenza? A ciò si risponde, che, se anzi s' impedisce a lui 
solo, gli si impedisca per questa ragion medesima, perchè egli è Generale. 



. 2. 
Ad intelligenza de] che conviene osservare bene qual fu la mente della 
Congregatione in un tal decreto. La mente fu potestare, che la nostra Reli- 
gione delle due sentenze, fra se opposte in tal genere, nOll fa sua più r una 
che r altra. Ora, se un particolare di noi stampi a favore di una delle due 
sentenze suddette, più che di una aUra, non rileva punto all' universale deUa 
Religione medesima: ma rileva molto se stampi il suo Generale, atteso che 
egli, 0 voglia 0 non voglia, rappresenta in se la medesima Religione, come il 
capo rappresenta sempre quel corpo del quale è capo. Onde, sì come non gli 
si dee pennettere di stampare a favore della sentenza severa, così nè anche 
gli si dovrebbe permettere, quando egli, mutata opinione, si risolvesse di stam- 
pare a favore della benigna. Nè vagliono Ie proteste con cui dichiarisi che 
egli non sostiene tal sentenza come Generale, ma come dottore privato: perchè 
ancora come dottor privato egli è Generale: e questo è bastevole a dare all 
una delle due sentenze quel p
so preponderante, che non si vuole. 
Alcuni per interesse, altri per ambitione, altri per adulazione, altri per 
un certo timOl'e reverenziale, altri per delicatezza di coscienza, altri per debo- 
lezza di cuore ed altri per qualcun' altro rispetto simile, vorrano aderire subito 
a quella parte, dalla quale sta il 101'0 capo, 0 almanco non vorranno libera- 
mente aderir dall' altra. Ed ecco il decreto restare al tutto deluso dal fine 
che egli hebbe, pienissimo di prudenza, che fa lasciare a ciascuno di lloi 
interissima libertà di tener senza riguardo qual delle due sentenze gli sia piÜ 
in grado. 

. 3. 
Di poi, se stampi un' altro a favore della sentenza severa, non rifonde 
nota nessuna in tanti dottori illustri della nosb'a Religione, che, per cento e 
più anni, hanno insegnata la sentenza benigna con tanta uniformità. 
Ia se 
stampi egli, non può non ne la rifondere. Conciosiachè qual decoro si è, che 
il Generale della Compo di Giesù riprovi queIla sent(mza, che tanto concorde- 
mente hanno sostenuto Toledo, Suarez, Vasquez, Valenza, Azor, Sanchez, I.lessio, 
Lugo, Laimano, Salas, Granado, TaÐnero, Becano, Enriquez, Reginalùo, Castro- 



197 


palau, Figliucci, Baldelli, 
l)
rza, Terillo, e ruoltissi!ni altri di[so
m
o -grado 
 
Tanto più, cbe il G
neralc da a
la. sent.enza contrana f
cce enorml
slme, q
as
 
, che ella sia la rovma del Chnshaneslmo. E posto CIO, che bell onore e dl 
I tanti clottori nostri, che cssi habbiano sostenuto così d' accordo una tal 
sen tenza ? 
Uno scrittor privato, che 101'0 si opponga fra noi (come si oppose, pochi 
auni sono, il candido Filalete) non si considera. 
Ia un Generale anche tra- 
vestito da Scrittor privato, non può non considerarsi. Anzi si considera tanto, 
che, se il P. Generale ci vuole confessar la verità, però, fa egli sì grande 
sforzo di uscire in campo contro a quei tanti grandi huomini che io dicea, 
sostenitore del1a opinione con traria, perchè si promette di potere da se solo 
fare argine alla lor piena, benchè si vasta. :\Ia egli sicuramente un tal argine 
non può fare con la forza delle ragioni che produce a proprio favore mentre 
queste si sono vedute già si son ventilate, anzi si sonG dal dotto P. Tisillo 
rifuttate anclIe molto evidentemente nel suo fortissimo libro, intitolato Reg u la 
111 orum. Dunque conviene che egH tale argine speri fare con r autorità che 
sostiene qual Generale? E questo è ciò che la Religione non voole di nessun 
varte, per Ie ragioni di sopra esposte abastanza. 

. 4. 
Oltre a ciò non si vede qual titolo vi sia, che i1 P. Generale mandi al 
, presente in Iuce tar opera. Se egli leggesse tuttavia la Theologia come prima, 
s' intenderebbe. :i\Ia che ha da fare l' essere Generale con 10 stampare 
 che 
, non liceat sequi opinionem minus probabilem in conspectu 
probabilioris? Perchè non si poneegliastampareegualmente: de sacri- 
fi c i 0 m is s a e, de c ens u ri s, d e i l' reg u I a l' ita t e, de i m m un ita t e , 
de v 0 tis, des i m 0 n i a, des can d a 10, 0 di altra tale delle ma terie mo- 
rali che sono tante? Qualche special motivo conviene che a ciò 10 induca sì 
I ardentemente? Dica egli dunque: qual è, se non che la gran voglia di alzar 
bandiera, che inviti ciascun di noi a seguir l)iù la sentenza da lui tenuta che 
Ia contraria? 
Vero è che egli dissimula tal motivo e ne adduce UI.l aUro: ma ob quanto 
a noi vergognoso! Diea egli che la Compagnia di Giesù habbia necessità di 
rimedio aHa rilass
tezza delle sue dottrine morali: e dall' altro lato egli a 
ciò non sa vedere rimedio miglior di questo: dannare la sentenza la qual 
sostiene, che liceat sequi opinionem minus probabilem in con- 
s p ect u pr 0 b a bil i 0 l' i s. :\Ia io qui ripiglio che sì r una come r altra 
di tali proposizioni non è possibile a tollerarsi, tanta è l' assurdità dell' una 
e del] altra. 

. 5. 
E primieramente: come può egli senza assurdo gravissimo dimostrare dene 
I opinioni nostre morali sì mala stima? Fa egli con ciò ana Comp. di Giesù Ull 
tOl'to sì manifesto ehe non ha pari. 
Perchè io dimando: è a1tro ciò se non che unirsi con gli avversarij più 
rabbiosi e più rei che babbia sortiti mai la medesima Compagnia da che ella 
comparve al mondo? Primå che Papa Innoc o . X. condannasse solennemente Ie 
cinque Propositioni celebri di Giansenio, non era mai stata fatta alIa Compo 
di Giesù tale oppositione vituperosa, ebe tenesse dottrine larghe. Più tosto 
ella era havuta in conto di stretta e di scrupulosa ne' suoi consigli L' oppo- 
sitione uscì Ia prima volta dai Giansenisti, uniti a congresso (come costa da 
prove autentiche) sopra la maniera di abbattere i Gesuiti. Di poi con somma 
avidità fu abbracciata una simile oppositione da quegli aUri emoli grandi che 
in tale abbatimento stimavano d' innalzarsi, come appare da tanti libri :
sciti 
da <<Juell' ora sopra di. ciò,. ,e non usciti mai 'prima .nello 
pazio di sopra. cento 
annl, che la Compagnla gla contava da SUOI natah. E 11 P. Generale invece 



198 


di liberare quella Religione, dell a quale è capo, da torto sì indubitato, si 
mette in lega coi cal unniatori medesimi a concedere in lei per vero quel male 
e dir tanto iniquamente a lei viene apposto! Quali sono queste sentenze 
larghe, proprie a gli scrittori della nostra Religione? Le cavi fuori egli 
stesso con libertà. Sicuramente egli non saprà ritrovarle. Perehè se qualche 
sentenza larga sara stata approvata da qualcul10 de' PP. Gesuiti, ne' suoi 
trattati morali, si scorgerà che ella è stata all' ineontro disapprovata da più 
e più aItri de' medesimi Padri. On de non si può dire che tal sentenza sia 
comune agli Scrittori dell a Compo di Giesù. Dove assai di 101'0 si siano uniti 
ad ammettere una sentenza di simil genere (che sarà malagevole ad incoll- 
trarsi) si scorgerà che in quella i PP. Gesuiti vanno di accordo con più aItri 
Scrittori illustri di ogni online religioso. E come dunque voleI' specialmente 
accusar la Compo di quel male, che non è suo? Però la Religione irritata 
cla quell' aggravio, che riceve dal proprio Padre, quali turbazioni non pro- 
verebbe in se tutta, se per disgrazia ella vedesse uscire in luce il libro da 
lui clestinatole per rimedio? 
Si vedrebbe subito armare con eento penne da tuttc Ie Provincie di 
Europa affine di confutare sì gran calunnia. Et che scandalo sa1'ebbe questo 
e ehe scena da deplorare con lagrime inconsolabili! 
Si dira forse che altI'i della medesima compagnia, per adulazione, per 
ambizione, per interesse 0 per altro dei motivi addotti di sopra, piglierebbero 
all' incontro Ie parti del loro Capo e 10 sostenebbero tosto con libri oppositi. 
Passi per conceduto. 
Ia ecco dunque la Religione medesima, armata contro 
il suo Capo, armata fra see E tutto questo male si ha da permettere affin- 
chè il Generale stampi un suo libro, riprovato gli già dagli Antecessori. Che 
bene è questo, il quale giammai preponderi a tanto male? 

. 6. 
E ciò quanto al primo as:::;urdo. L' altro assurdo si era, credere che ad 
impedire la rilassattezza delle dot trine morali nella Compagni
 (quando aneor 
vi si havesse da presupporre) tal sia la via: negare che 1 ice a t s e qui 0 p i- 
n ion e m m i nus pro b a b i 1 e m i n con s p e c t u pro b a b i Ii 0 r i s. 
Questo è un rimedio, il quale non ha punto che far col male; e ciò si 
dimostra chiaramente a p ri 0 r i eel a p os t e r i or i: 
A po s t e r i 0 r i, pcrchè noi habbiamo nella nostra Religione tanti Dot- 
tori grand mi che han sostenuto la sentenza benigna; e pure quali dottrine larghe 
hanno essi insegnato 1 Quali Azore? quali Valenza? quali Vasquez? quali 
Suarez? e quali altri simili ad essi: solo che Ie dette dottrine si vadano a 
ricercare nelle lor fonti, e non ne' canali: cioè nei libri di coloro, i quali Ie 
siferiscono con espressa malignità? Per 10 contrario vi sono ultimamente 
tati scrittori di altra Religione, i quali ripudiano in genere la sentenza 
benigna, sostengono la severa e poi discendendo ai casi particolari, ammettono 
in pratica dottrine, non solo larghe, ma perniciose all' ultimo segno, qUBJi 
potrei qui riferire, se non volessi perdonare aHa forma di quei che forse tra 
i Lettera ti la godano ancora onesta. 
A p r i 0 ri si prova, perchè, se si osserva bene, neSSUl1a selltel1Za larga si 
può merit are il titolo di probabile, Sentenza probabile è quella, che ha molto 
fOlldamento a proprio favore di ragioni e di autorità, e che non ha niente di 
certo in contrario. Ma niuna sentenza larga sarà lJlai tale. Che ha da fare dunque il 
tenerecheliceat sequi opinionem minus probabilem inconspectu 
pro b a b i 1 i 0 ri s, con l' insegnare dottrine larghe? Le dottrine larghe sono 
improbalissime, perchè si vedrà, che tutte sono fondate in qualche parità 0 ill 
qualche paralogismo: 0 pur sono tali che fra i dotti communenlente si dubita 
della 101'0 probabilità, non si da pel' certa. Chi dice, per tanto che sia lecito 
di seguire l'opinione meno probabile, non dice che sia lecito di seguirne alcuna 



199 


improbabilc: lascia soltanto libcra l' elezione tra 'I mellO e '1 più di quelle 
I due cbe cQmmunemente si ammettono pel' probabali. E il menD e iJ più non 
muta specie in nessuna cosa nè fisica nè morale. 
Ond' è che l' uso perpetuo prescritto per tutti i sccoli nella Chiesa, se 
fedelmente ricerchisi, è stato questo: cbe delle sentenze certamente probabili 
fra i dottori, ciascuno potesse lecitamente aderire a quella che gli piacesse, 
come si ha da più constituzioni medesime pontificie, clIe sarebbe qui facile di 
I apportare, se fosse luogo. 

. 7. 
II rimedio però, che il P. Generale ha da usare santissimamente ad impe- 
dire nella Compo di Giesù queHa rilassatezza nelle dottrine morali che (se non 
è al presente) può almeno entrarvi, non è mai questo divisato da esso: ma 
qual è? è quello che gli banno additato. concordemente i suoi savissimi 
Antecessori. 
Raccomandare a chi scrive, che si astenga dell' approvare dottrine mal 
sussistenti e comandare a chi ri vedp ciò che fu scritto, che riprovi con vigore 
cbi Ie approvasse. II che di fatto si eseguisce con tanto, non dirò di vigore, 
ma di rigore, cbe non v: è libro di dottrina casuistica, che non si faccisa da 
qualsisia provincia di Europa venire aRoma, perchè qui soggiaccia alIa Cen- 
sura più solenne e pi ù severa che tra noi sia. 
Più di questo non si può fare, e però i suoi Predecessori (tutto che zelanti 
I all cor essi del nostro bene) nOn I' hanno fatto. Ne! resto vede il P. Generale 
I presente, che, se i1 rimedio divisato da noi fosse veramente a proposito, gli 
altri Generali passati non si sarebbero applicati ad usarlo? Non l' hanno 
usato, perchè tutti scorgevano che non vale. E come dunque contra dire egli 
solo al concorde parer di tutti, cbe in numero già di dodici, non si può dubi- 
tare che non fosseI" huomini di dottrina ancor essi, di pietà, di prudenza, e 
di zelo non ordinario? 
E pur egli vi contradice e vi contradice di modo che, se potesse, vorrebbe 
esiliar daHa Compagnia la sentenza tanto più antica etanto più accreditata la qual 
sostiene cbe lice at sequi opinionem min us probabilem, e vorebbe 
che tutti aderissero alIa contraria cbe è si sospetta per essere i Giansenisti 
stati i primi a tentare studiosamente di porla in credito, per que! fine che 
ciascun sa, cio è per provare che i precetti divini siano finalmente impossibili 
ad osservarsi. Pare, che il P. Generale (affine di non favorire quei maliziosi 
nè più da lungo) dovesse per 10 menD lasciar nella Compagnia quella libertà che 
egli vi ha trovata, di tenere, che liceat sequi opinionem minus pro- 
b a b i Ie m, 0 che non lie eat come par più giusto a ciascuno, salve Ie cau- 
tele in ciò note ai Dotti. l\Ia egli di 'rerità vorrebbe che tutti tenessero che 
non I ice at. E cbe sia cosÌ. 
Questo sentimento fin da privato egli scoperse in più lette1'e scritte da 
Spagna a Roma a va1'ii PP. Assistenti, a due Generali, Oliva e Noyello col 
Ponte ce stesso Innocentio XI il quale cercò egli d' indurre a condannare la sen- 
tenza benigna, quasi nociva alIa Comunità de' Fedeli. E questo sentimento, 
appena vedutosi Generale, egli confermò, quanJo stimolò il Pontefice stesso ad 
operare, che la Religione dichiarasse in questa controversia i suoi sensi autell- 
ticamente, per metterIa in soggestione se clava una risposta, la quale inclinasse 
(secondo il parer di lui) più ad allarga1'e Ie coscienze che a strignerle. E percbè 
la Religione (quantunque messa a cimento di tanto risico) non cor1'ispose col 
suo decreto all' intenzione del GeneraIe, ma volle come savissima, lasciare 
intera fra noi quella libel'tà che sempre v' era stata in questa materia, con 
protestare di non far sua più l' una delle due sentenze che l' altra, che fece 
egli immutabile e infat.ica bile nel volere sempre giugnere al fine inteso. Dovendo 
far venire da Spagna a Roma un lettor ill Theologia, a niun' aUra cosa hebbe 
più la mira che a questa, di have;rlo favo1'evole alIa dottrina da se protetta; 



200 


e quei che questa difendono alla gagliarda, tiene egli volentieri al prcsentc 
presso di se, in questi confida, con questi cOl11unica, e sì come questi mede- 
simi egli favorisce in qualunque luogo, cosi non si riguarda dal dimostrare 
alienatione assai patente di animo a chi, la oppugna. Ha detto publicamente: 
anzi fin dato publica mente aIle stampe, che Dio l' ha fatto Gene- 
ra Ie a tal fin e d' in t rod ur re fr a no i q u es ta s en ten z a non 
mai fra lloi seguitata per innanzi da huomini di valore, per l' insussistenza 
che in essa hanno ritrovata. E percbè egli stimava che ad accreditarla dovern' 
giovare assai la publication del suo libro, sopresso gli nella sua fortuna pri- 
vata da i Supel'iori, si è abusato dell' autorità che egli gode qua] GelJerale 
per farlo imprimere furtivamente in Dilingen, senza Ie facultà nè interne nè 
esterne a ciò necessarie, a risico di patir l)er tal cagione una mortificatione 
solenne in conformità della Constituzione emanata contra simiglianti atten- 
tati di Urbano 8 0 se non si fos
e portato rispetto al grado che in lui si venera. 
Di più quantunque piil volte di cbi gli può comendare, egli habbia ricevuto 
ordini espressi (li non trattare ai- presente di detto libro, pur' egli non ha ces- 
sato di usare ogni arte possibile per fargli veder la luce anche a costo di tutte 
queUe calunl1ie si irragionèvoli che egli ha fatto, e fa però sofferire tra i male 
informati, alla Compo quasi che questa sia ribella 
l suo Capo. II che non 
si può negar che non venga tutto da quel desiderio appassionato cbe egli ha, 
di veder una volta la sua sentenza trionfar fra noi, quasi che la contraria ci 
sia di 8corno. 


 9. 
Ora i cinque PP. Assistenti cbe per la ]01'0 prudenza conoscono molto 
bene da tutti i segni qual sia la mira del P. Generale in questo negotio, come 
pOSSOllO far di manco, se vogIiano soddisfare al debito lúro di non unirsi a 
mantenere illesa al decreto decimottavo dell' ultima Congregatione generale, 
quella alltorità che il Padre Generale si studia continuamente, se non di tog- 
liergli, ahnanco d' indebolirgli per tante vie. 
Egli qual custode geloso di tal decreto llovrebbe, a ragioll di carica 
volere più di ogni altro intera fra noi quella libertà cbe ci fu da quell a donata 
dopo tanti congressi su ciò tenuti con tanto studio: e pure in sustanza egli 1m 
per fine spogliarcene interamente col pendere aù una parte pÏiI assai che aU' 
aUra. Nè dica che l' alba. ha de seguaci abastanza senza di lui, perchè se 
ne ha, non ha però un Generale. Equal Generale! 
Uno che con dOlninio despotico ha tutto il prenlÏo e tutta la pena in 
suo poter, solo, per allettal'e chi vuole, 0 per atterirlo, come per ispedenza si 
è scorto fare, a viso an cor scopel'to. Uno che, avezzo aIle cattedre, stima più 
questo affare, come scolastico, di quanti ne l1a per alb'o il suo vasto Genera- 
lato: che altro non promuove con pari arclore, che ad altro non pensa mai, 
cbe di altro non parIa: ed uno, che come anzi si disse, però si reputa fatto 
t1a Dio Generale }>er haver esso la gloria di tirar tutta una Religione S1 dotta 
e sì decol.osa a Reguire quella opinione che piace a lui. Se però i PP. Assi- 
stenti, uniti fra loro, non si opponessero a tanto di prepotenza con la quale 
il P. Generale promuove la parte a se favorevole e fa contrasto aU' opposita, 
che sarebbe? 
Leggansi quante ragioni egli adduce nella dis
ertazione 2 a del suo Trat- 
tato a provare che la. nostra Religione non dovea far t3ua la opinion de' Proba- 
bilisti (quali ad esempio de' Giansenisti egli intitola coloro cbe sostengano 
r opinione benign a) tutti si scorgeranno provare al pari cbe la Religione nè 
anche dovea permettere che s' insegni da alcun de' suoi. E posto ciò che 
fanno dette ragioni il1direttamente se non che ferir con crudissimi modi il 
decreto stesso? Le ragioni per cui la Religione non dec far l)fopria la sen- 
tenza benigna, sono, secondo lui, perchè detta sentenza slarga quella via del 
cielo la quale fu da Christo chia111ato stretta; percJlè fomenta e f2rtifica la 



201 


rilassatezza delle coscicnze poco timorate di Dio, perchè snet'va la predicaziolle 
I llivil1a e la spoglia dell' anne più gaglianle che cUa ha bbia a scacciare gli 
abusi; perchè è occasione d' innumerabili peceati nel Popolo cristiano, ed altre 
similissime a queste pronunziate da lui con più di facilità che di fondamento 
senza nè anche badare punto al decreto cli Papa Innoc o . XI. il quale ordina 
in virtù di santa obbedienza chc niuDo dia veruna taccia di obbrobrio a qual 
si voglia mai di queUe opinioni, Ie quali sono controverse aneor fra Cattolici 
e non dannate. 
Ora chi non vede che tutte queste ragioni. pl'ovano al pal'i che la Reli- 
I gione non dovea fare il decreto il quale eUa fece? perchè se la sentenza 
benigna è sor
ente di tanti mali, di quanti il P. Tirso la presuppone, conle 
aHa nostra Religione non è di vituperio g-randissimo il permettere che fl'a 
suoi si ritrovi pur uno che la sostenga? E tuttavia la Religione l' ha per- 
messa liberamente e pet"messa in modo che. si protest a di non tener dall' una 
delle due sentenze contrarie più che dan' altra come appare dal tenore del suo 
decreto. Che decrcto dunque secondo i principii del P. Tirso è mai questo? 
Quanto brutto? quanto irragionevole? quanto iniquo? forse che il solo utile 
, che si cava da poter disputare di quà e di là su tal controversia, potea bastarc 
per fare alla Religione un decreto tale, cioè un c1ecreto permettitivo da qua- 
lunque altro capo, di tanti scandali? 

. 10. 
Ecco però che il P. Generale ferisce un tal decreto all' ultimo segno, 10 
scredita, 10 svergogna e conseguentemente svergogna e scredita tutta quella 
I Religione ancora che 10 formò. Nè vale che in tal atto egli simula di lodarla, 
percbè l' artifizio non è riuscito sì proprio 0 sì perfetto che non si scopra.. 
Non so però se queste siallO Ie palti di un Generale, il quale per accomoLlarsi 
al giudicio di quell a Congregazione che si fidò di eleggerlo a tanto onor, 
dovrebbe, non voglio dir mutar sentenza, ma almenû non aderire più a questa 
che a quella con termini di patente parzialità. E pur fa tutto l' opposito, 
quantunque la presunzione di ragionevole stia a favore di quella interissima 
liLertà che la Congregazione Generale volle restal' fra noi in questa rilevan- 
tissima controversia, non a favol'e di quella intollerabile severità che a poco a 
I poco il P. Tirso Gonzalez (benchè sottoposto anch' egli al volere della mede- 
sima Congregazione generale) vorrebbe imporci. 


70. 
Postulatum. 
Vier Äntl'äge all die Gcneralcongreg-atioll, Letreffend die Hcransgaùe yon 
Schriften del' Generale und solcher Schriften, welche, obwohl die Revisorcn sie 
begutachteten, nicht zu veröffeutlichen sind. 


1. Cum abhinc amplius quat1rieuno cOlltroversia fuerit, an Praepositus 
Generalis, si quem lihrum suum typis vulgare velit, teneatur eum domesticis 
Censoribus submittere l'ecognoscendum: rogatur Congregatio Generalis, ut 
ornnem hac de re dubitationem toll ere l1ignetur. 
II. Cum graves quancloque possint esse causae, ob quas librum aliquem, 
quem Revisores quidem ecli posse iudicaverint, edi tamen non expediat: moris 
fuit, ut priusquam Praepositus Generalis librum ullum edendi facultatem con- 
cederet, res veniret in Consultatiollem, sive privatam eius Assistentiae, in qua 
vel'satur auctor; sive communern. Rogatur ergo Congregatio Generalis ut hune 
morem confirmet, iubeatque eonstanter servari. 



202 


III. Ob eandem rationem, si Praepositus Generalis 
uum aliquem librum velit 
etlere in lucem, opus esse videtur, ut, qualis sit ille libel', Åssistelltes novel'int, 
quo nimirum possint, si qua forte ipsis occurreret ratio, ob qnam liber HIe 
non vic1eretul' edendus Patri Generali eam exponere. 
IV. Quodsi contingeret, Assistentes Ol1llles (uti qnidell1 cOlltigit non semel) 
vel maiOl'em eOl'um partem judicare om nino librum aliquem Praepositi Gene- 
ralis edendum non esse, tum vero an debeat esse integrum Praeposito Generali 
librum ilIum nihilominus praelo subiicere, Congregatio Generalis dispicere 
dignetur. Sane ad praecavenda gravia incommoda, necessarium aliquibus vide- 
tur, ut editio librorum Praepositi Generalis annumeretur iis rebus, circa quas 
Praepositus Generalis iuxta Constitutiones acquiescere debet iudicio Assisten- 
tium, quibus scilicet suas hac in parte vices Societas commiserit. Quod an 
tleclarandum sit absolute, vel constituendum usque ad secuturanl Congrega- 
tionem alteram Generalem, praesens Congregatio pro sua sapientia statuat. 
Denique *) ad praecavenda' gravia incommoda necessarium videtur, ut 
quemadmodum iuxta Constitutiones aliqua sunt, circa quae Praepositus Gene- 
ralis debet omnino Assistentium iudicio acquiescere, ita librorum etiam editio, 
quos Generalis ipse adornasset, ita quoque debeat. eorum acquiescere iudicio, si 
forte ipsi iudicarent omnino e re 80cietath: non esse, hunc illumve librum, 
quem ipse conscripsit, in publicum edi. 


71. 


P. Palazol überschickt Anträge und Beschwerden aus seiner Provinz für 
die bevorstebende Generalcongl'egation: 1) Zurücknahlne del' für die Väter des 
l\ladrider Collegs injuriösen, im Refectorium öffentlich verlesenen Picola des 
Generals; 2) Fällung eincs Urtheiles übel' diese auch in Neapel verlesene 
Picola; 3) ungerechtes Verfahl'en des Generals bei Besetzung del' Stellen; 
4) eine Beschwerde über eine yon Rom gekommene Exclusivc iu Bezug auf 
aIle Väter, welche bei del' Berathung des Bittgesuchs an den König anwesend 
waren; 5) Beseitigung des P. Palazol auf Grund del' Exclusive; 6) das Heneh- 
mcn des P: Sarmiento u. a.; 7) P. Balthass. Rubio babe die Väter del' Gesel1ø 
schaft briefiich aufgefordert, den General um Veröffentlichung seines Buches 
zu bitten. 


Admodunl Reverende III Christo Pater Assistens Gerulalliae. 
Pax Christi Reverentiae Vestrae. 
Litteras Reverentiae Vestrae datas 21. Julii ea, qua par est, animi obse- 
quentissimi jucunditate, praecipuaque aestimatione accepi, habeoque Reverentiae 
Vestrae impensissimas gratias pro tallta sua benevolentia, qua me addictis- 
simum servum prosequi dignatur nlelTIOr antiqui nostri Romani eonvictus in 
. il1fausta ilIa Generali Congregatione, quae tot peperit angustias universae Socie- 
tati, praesertÏ1n huic Toletal1ae Provinciae. Ignoscat mihi Deus, si quid huma- 
num passus commisi contra communem matrorn, non omnino ignarus earum 
rerum, quae Ine debuerant maxime detinere; at imprudens yates, sincero animo 
meliora sperans, me ipsum decepi, quasi apertis oculis nihil viderim. Quid 
si sero me poeniteat fecisse hominem? Ita non invitus fateor, fateborque 
semper. Laudo maxime zelum Reverentiae Vestrae, sicuti ceterormn Patrum 
Assistentium erga nostram Societatem, qui ita animo suut comparati, ut non 


*) Das Folgende ist YOn anderer Hand geschrieben. 



203 


gin! silentio praeterituri in proximis Novennalibus Comitiis ea, quorum tallto- 
I pere indiget Societas pro tantorum detrimentorurn reparatione, ni velimus 
interno malo misere perire: quod procul dubio timendum est
 si non quanto- 
citius Societas congregata sibi ipsi de opportuno remedio efficaciter provideat. 
Quod non ita facile, planumque concipio, si principalis causa eOl'um, quae pati- 
mur, pel' gat, uti soli to recursu ad principes externos, ut cassos, inanesque reà- 
, dat sanctissimos istius congregationis conatus: quod sane timeo, timeboque 
quoad usque optatum felicem exitum manibus contractem. Ast tamesti nihil 
I sciam in particulari de actuali usu bujus tot ius usurpati recursus, praesertim 
in Regia hac Aula l\latritensi (quamvis aliqna laborem suspicione contra 
Patrern Gregorinm Sarmiento his paucis die bus, quibus hic, 1\fatriti, se accinxit 
ad itèr Romanum;) continuus cor meum exagitat timor, ne per hoa recurdUS 
pl'aeterita mala reviviscant, si etiam Societas ipsa in factiones divisa, praeceps 
ad pejora ruat insufflantibus in procellam istam juratis ami cis Patris Nostri 
qui jure . . . . *) de ista congregatione propter criminum conscientiam. 
1. Et principaliter enixe precor, Reverentia Vestra dignetur exponel.e 
cunctis Patribus cOllgregatis injuriam mihi, aliisque Reverendis Patribus hujus 
Collegii illatam a Patre Nostro per famosam illam reprehensionem, sen Pic 0- 
I a m publice lectam in hoc refectorio propter suplicem libellum a me nomine 
tot ius Consultationis elaboratum approbatumque, deinde Regi Nostro oblatum a 
Reverendo Patre Ignatio Francisco Peynado tunc Rectore hujus collegii imperi- 
alis, Confessarioque Serenissimae Reginae matris, occasione decreti illius 8. Julii 
anno 1693, regiae protectionis concessae in favorem personae Patris Nostri 
Tyrsi Gonzalez adversus Patres Assistentes persecutores Patris Tyrsi. In qua 
quidem Picola exautoratus ex e r c i t c fuit Pater Pegnadus nunquam Rectoris 
titulo nominatus (scimus s i g n ate secreto fuisse a Patre Nostro depositum 
Rectoratu, quae depositio effectum non habuit, quia Pater Provincia lis Fran- 
ciscus l\Iiño renuit merito publicare) ùeinde in eadem Picola accusati, punitique 
fuimus a Patre Nostro (agente hic Patre Visitatore Gregorio Sarmiento) omnes 
Patres etc. de crimine pessimo con t u r ban t i u m Societatem. Quare demis- 
sissime precor cunctos Reverendos Patres congregatos ut abolitam in perpetuum 
velint in Societate injuriosissimam illam Picolam, infamemque notan1 contur- 
bantium nobis inustam, propter opus praecipuae ren1unerationis sane dignis- 
simum. 
2. Comprecor etiam ut Societas congl'egata l1ignetur judicium suum fel'l'e 
super praefata Picola lecta, ut fama est, Neapoli inter nostrates; cum tamen 
hie Pater Visitator Sarmiento obstinate recusaverit aliquod exemplar nobis 
permittere, ut melius scire possemus crimina, de quibus tam valenter accu- 
sabamur. 
3. Videat Generalis Congregatio rnillus justam pl'axim Patris Nostri, qui 
ex tUllC viros primarios hujus Provinciae penitus exclusos habuit ab omni 
gubernatione, admissis ad consultationes, praëcipuaque l'egimina infimae notae 
horninibus, qui aliquam solerter llavarunt, vel llavaturi essent operam pl'otec- 
tioni illi regiae ipsiusque contilluationi, ut nerno non viclet, et miratur cum 
tanto propro nostrae Societatis apucl vil'os Principes, tantoque dispendio nego- 
tiOl.um Societatis pendentium in bac curia 
Ia(1ritensi. Fama est receptissima 
inter llostrates, per hos graclus ascendisse in maximum Rectoratum ltlatriten- 
sem istum l)atrem Diclacum de Heredia in nulla re conspicuum in Soci- 
etate . . . . . . **) maculis semper notatum. 
4. Repraesento Congregationi Generali querelam, debita juris forma, 
super exclusiva missa a Patre Nostro vel nomine ipsius a Patre Baltassare 
Rubio, ne in proxime elapsa Congregatione Provinciali eligi possellt in V ocales, 


*) Hiel' ist das Original schatlhaft. 
**) A ucb bier ist tlas Original schadhaft. 



204 


(llWt(l1.lOt atfuimus celcùri con
ultatiolli, ex qua proùiit liLellus ille HUl'I,lox 
contra decretum llegiae ])rotectionis. Dc facto hoc praedictae exclusivae HOlna 
1nissae quatuor menses ante ipsamrnet congregationmll est hic certitudo moralis: 
.Nam Pater Didacus 'de Heredia recens Rector hujus collegii boc arcanUlll 
imprudenter reservavit Patri 
Iartino de Zarandona, ill hoc collegio theologiae 
}H'ofessori, qui mihi sincere revelavit, deinde Patri Thomae de Salas concionatori 
}'egio, et tanrlem Patri Francisco l\IOl'eson, viro notissimo. Haec omnia ita, ut 
retuli, accidisse sancte juro, ipsique superiores minime negare poterunt. ni 
velint Pat rem Zarandona in 1'e gravis sima mentitum: ut si mentitus fuit, 
quare ipsi non est crimini data evulgatio perniciosa tanti arcani in nostra 
Congregatione? 
5. Haec moralis certitudo accipit robur neutiquam spernendum ex ipso facto, 
id est ex notoriis conatibus, quibus Pater Provincialis Franciscus de Herrera 
per 
e et per suos administros nullum non movit lapidem, ut Patres congre- 
gat os averteret ab electione Patris Palazol, in quem fere tota Congregatio 
inclinabat, quia hujus viri electio futura erat molestissima Patri Nostro. Fama 
fuit receptissima inter Pat res congregatos minis atque promissis totum nego- 
tium peractum fuisse, Patremque Franciscum Moreson propudiose in trans- 
versum actum Vice-Provinciala.tu promisso sub expresso pacto quod semel elect us 
primus V ocalis ab itinere Romano se esset excusaturus, ut locum faceret Patri 
Didaco de Heredia, ostiumque clauderet Patri Palazol. Haec omnia llon sine 
scandalo et tumultu vulgatissima fuisse inter Patres Congregatos itermn atque 
iterum paratus testor. Exitus acta probavit. 
6. Super iteratis hic negotiationibus Patris Gregorii Sarmiento, Patrisquc 
Joannis de Yrigoyen (semper nomine Patris GeneraHs) in praesentiarum non 
habeo quid addam epistolae tunc a me exaratae ad Patrem Assistentem His- 
paniae, cui subscripserunt Pater I
"ranciscus 1\1oreson sub juramento, Pater 
Josephus de Alceraez et Pater Antonius Xaramillo testantes ejus verissimas 
narrationes de seculldo libello supplici oblato Regi nostro a Patre Sarmiento 
pro extensione etiam ad librum regiae protectionis, et negotiationum Patris 
de Yrigoyen pro ablegatiolle Pat.1is de Canetla. Quoc1 fere manibus contrectavi 
hoc iterum testor. Vidimus etiam injuriosissima ilIa scripta contra Patres 
Assistentes, et doctrinam Societatis ad Regem nostrum a fratre Diaz Francis- 
cano, ab excellentissimo Hispano Oratore, et ab Emminentissimo Cardinale de 
Aguirre, a Patre Nostro procurata, ut epistolae Olatoris et Carùi ..alis aperte 
testabantur, rumorque increbuit epistolam praefati Cardinalis ab ipsomet Patre 
Tyrso fuisse dictatam, quod jurare minime possum. 
7. Res mihi certissima est Patrem Baltassarem Rubio sollicitasse 
l)er suas epistolas corda virorum Societatis, ut flagitarent a Patre Nostro, 
urO'eret maxime hnpressioDeIn libri sui, missa fórmula petitionis faciendae. 
H;ec sunt, Reverende Pater, praecipua capita Congregationi Generali nomine 
meo repraesentancla. Servet Deus incolumell Reverentiam Vestram, in cujus 
sauctis sacrificiis me commendatissimum opto precorque. 
l\iadriti 4. Octob. 1696. 


Reverentiae Vestrae 
Obsequelltissimus ser\'U8 in Christo 
Joallucs de Palazol. 



205 


72. 


Puntos, que la Congregacioll general deste allllO de 1 G
6 
dcbe tener lllUY preselltes para el rellledio y para el castigo. 
P. Juan de Palazol wiederholt seine in del' vorausgehenclen N. cnthaltcnen 
Bescbwènlen uml 
\nträge in bt'
timmterer Form. 
1. Los recursos a seglares que nostro P. General a tenido en esta corte 
de 
lallrid para iml}cdir la liberhtll dela religion pm. si mismo y pOl' llll'tlio tIe 
otros rl(
l1tro y fuera dela compagllia. 
2. Los escritos injuriosos ala compagnia y a sus assistentes y a otro
 
Jesuitas particulares de nostrQ General y de sus amigos, como son la carta al 
Rey del Sr Embassador de España, la del Sr Cardenal de Aguirre tambien al 
Rcy a instancias de su Paterniùad, como consta de las mismas cartas, las 
consultas 0 libelos infames de fray Francesco Diaz, sus Gazetillas embiacla8 a 
toda España. el Status praesens famosi negotii de letera del P. Bal- 
tasar Rubio, 10s Tratadillos infames a la doctrina dela compagnia, como el 
examen rationum, succincta narratio en latin y otro en Castellano 
para el Rey de n08tro Padre: Vis l' at ion u m etc. 
3. A quel fatal decreto del Rey 28. de Julio, solicitado de nostro Paùre 
J de sus amigos y vaciado dela carta. del S1' Cogolludo y del S1' Aguirre, y 
I formado pOl' el Padre confessor lHatilla, con qnien es fama tenia nostro Padre 
estrecba correspondencia, aviendo sido tan enemigos en 
alamanca y 1ina]mentl
 
ganado pOl' las agencias del P. Gregorio Sarmiento embiado a 1tladrid con 
poderes de nostro General. 
4. No aver solicitado nostro Padre revocacion 0 reformacion de tal decreto, 
antes procurado la extension dela proteccion Real al libro pOl' nucuas diligen- 
cias y segundo ::\lemorial al Rey que presento aq ui el Padre Sarmiento, y nO 
fue estimado. 
5. La poca 0 ninguna vcrdad que an gastado en Roma y en 
Iadrid los 
interesados en este negocio, vertiendo voces falsissimas para defensa de sus 
acciones y deslumhrar a los ignorantes, como consta de 10 que el Padre Sar- 
miento escribio desc1e 
Iadrid y hizo publicaI' en' Salmanca y de 10 que el 
Padre disco al P. .Assistente de Francia, que el p. Sarmiento avia procurado 
Ia revocacion del ùecreto Real de 8. de Julio y que los PP. de 3Iadrid se 10 
avian estorvado 1)01' malquistar mas a nostro Padre, que es horrible embuste. 
6. El exemplar castigo que merecen en la compagnia los que real- 
mente se an portado como enemigos della, quales son en Rorna 10s PP. Rubio. 
y Alfaro y mas que todos el P. Rubio, que es el que mas a precipitado a 
nostro P. Tyrso; en Napoles el P. Thomas de Palma, en 
Iadrid el P, Jrigoyen, 
cl P. Guardiola, el P. Diego de Heredia, que tan supra meritum y aun con 
escandalo a negociado pOl' aqui el Retoradb del colegio Imperial, y sobre tod08 
a pecato gravissimamente contra la religion el P. Gregorio Sarmiento a quien 
y al P. Baltasar Rubio vendra muy corto qualquier castigo. 
7. La injusticia y escandalo de aquella celebre Picola que a tantos hom- 
bres de bien se dio en este Refitorio de Madrid siendo su executor en nombre 
de nostro el P. Sarmiento Visitador de nostras casas desta corte, infamando 
en ella a los penitenciados de con t u r ban t e s. 
8. La excl1.lsiva que contra los mismos 
ino de Roma para que en la 
congregacion provincial deste año no pudiessen ser electos pOl' V ocales, parti- 
cularmente los PP. Joseph de .Alcaraz y Juan de Palazol, que consta legiti- 
mamente que el P. Diego de Herel1ia se 10 revelo assi al P. :Martin de Zaran- 



206 


dona y este al P. Palazol, P. Salas y P. Moreson, y des pues se califico esta 
verdad en la misma congregacion con las violencias y empeños nunca vistas 
con que el P. Provincial Francesco de Herrera dio cumplimento a esta 
exclusiva. 
En este colegio imprrial de :l\Iadrir1 a 18. de Ottobre do 1696. 
Juan de Pala1.ol. 


73. 


-t 


Acht Antråge für dic Generalcongrcgation bezüglich der Herausgabe yon 
nüchern der Generale, del" Räthe des Generals, der Freiheit del" Provincial- 
Congregationen, der Zuflucht zu Fürsten, der RücKgãngigmachung del' Beschliisse 
der Congregationen, des Ausdruckes "plura lnedietate suffragia", del' Anstel- 
lung der Oberen und endlich der Bebung yon 
Ieinungsversc1lÌedenheiten zwi- 
!':chen dem General uncl den Assistenten. 


1. Dignetur Congregatio dispicere, an absque una providentia relinquendi 
sint praepositi Generales circa imprassioneIn librorum, quos ipsi conscrÏ1)scrint. 
Quaenmn ilIa' et per quos exercenda et quomodo? 
II. Cum multa pati possit detrirnenta 
ocietas, si aliqua non levis mo- 
lllenti statuantur nulla praevia consultatione, saltem cum iis, quos Societas 
destinavit consiliarios In.aepositis Generalibus et per quos suam providentiam 
exercet circa corpus, animam et gubernationem praepositi Generalis: dignetur 
Congregatio videre, quonam medio hoc malUDl vitari possit, et an saltern expe- 
(Hat, lege sancire, quod nonnullis praepositis Generalibus in more fuerit, ut 
post quarnlibet consultationeIn rogarent Assistentes, si quid haberent quod 
deliberatione egeat. Quod etiam fieri ùeberet a Provincialibus Praepositis et 
Rectoribus in suis consultationibus, ut evitentur justae querelae quod de rebus 
majoris momenti deliberetur absque uIla consultatione. 
III. Multae sunt plurimorum querimoniae, quod valde imminuta fu
rit 
libertas congregatiollum provincialium, cum quoad ferel1duDl suffragiurn pro 
cogenda vel Don cogenda congregatione generali turn quoad electionem 
mittendorum Rornarn ad congregationem Procuratorum vel generalem literis ct 
scripturis ex urbe transmissis, turn ex his quae consecuta sunt congregationes 
ipsas provinciales. Ad evitandum plura detrimenta expediret, ut congregatio 
generalis dignaretur, rem examinal.e, quid solidi fundamenti habeant hujusrnodi 
querirnoniae, et quid reInedii in posterurn adhiberi possit. 
IV. Cum Societati valde perniciosum sit, si externi et praesertim jJoten- 
tes et dominantes, illo excepto quem Deus suae ecclesiae principem et caput 
atque adco ipsimet Societati constituit, I.cbus nostris se inlmisceant, examinan- 
dum videtur decreto indispensabili a quocunque et quacunque auctoritate in 
ipsa Societate prohibere ne quisquam ad eos confugiat, ut impediat libertatem 
decernendi vel exequendi quae decernuntur in congregationibus sive generalibus 
sive provincialibus sive procuratorum. 
V. Expediret, Congregation em generalem dispicere, an expediat posse 
revocari in dubium post termil1atas cong-regationes vel provinciales vel procu- 
ratorum, quae in ipsis peracta et stabilita sunt, cum praesertim nullus in ipsa 
congregatione dubitare visus sit, quominus rite ac valide peracta et stabilita 
sint. Hoc sancte decretum fuit in formula congregationis generalis post elec- 
tionem praepositorum Generalium ad evitanda plura incommoda, decernere par 
esset pro omnibus nostris conventibus, electionibus et decretis, quae in 
his fiunt. 



207 


VI. Quid significet, plura medietate suffragia, cum in nostro instituto 
legitur, hosce terrninos omnino explicari debere. Sed quia facta quacunque 
explicatione evenire potest, ut in congregatione procuratorum, dUlll agitur de 
cogenda vel non cogenda congregatione generali, in primo scrutinio llon sint 
sufficientia suffragia pro alterutra parte, ut si suffragia sint paria et aequa- 
liter dividantur, totidem nempe pro cogenda quot pro non cogenda, adrlendum 
videtur formulae hujus congregation is, ut tunc procedatur ad secundum scruti- 
nium, et ultra etiam ad 3., 4., prout necesse fuerit, ut habeantur plura medi- 
etate suffragia pro cogenc1a vel non cogenda congregatione generali. NOll enim 
I videtur esse de mente Societatis, quod aliqui visi sunt cogitare, quod hoc ipso 
decretum censel'Ì debeat, cogelldam non esse congregationem generalem, quod 
suffragiorum satis non fucrit ad decretum })ro cogenda. Sive enim decernatur 
cogenda sive non cogenda, semper formula requirit plura medietate suffragia, 
vel ut elarius loquitur congr. 7. deer. 10., major pars suffragiorum, ut decretum 
stet pro alterutra parte. 
VII. Electio superiorum, sive qui praeficiuntur provinciis sive qui colle- 
giis aut domibus, res est magni momenti. Iccirco praepositi Generales con- 
I sueverunt de ilIa agere in consultationibus generalibus auditis Assistentibus 
I integra semper manente facultate penes praepositum Gcneralem eligendi et 
, praeficiendi, quem in Domino judicaverit. Ut tamen Assistentes possint cum 
majori fundamento et rationabilius dicere suam sententiam, expediret, ut non 
unius tantum informatio legeretur, positi primo loco in libro substituti jubente 
, P. Gcnerali, sed aliorum etiam qui a Provinciali et Consultoribus nominati 
, sint duorum vel trium qui tulerint plura suffragia ab ipsis Consultoribus. hno 
expedire videtur, ut literae Consultorum communicarentur Assistentibus, cum 
saepe contineant notitias, quibus si care ant Assistentes, non aequam selltentiam 
ferre possunt, alter urn alteri praeferendo. Dignetur Congregatio dispicere, quid 
in his magis utile futurum sit Societati. 
VIII. Cum aliquando, non ex prava ,
oluntate, ut creJendum et speran- 
dum est, oriri possit aliqua dissensio intel' P. Generalem et A.ssistentes, sed 
ex opinionum diversitate. magnum operae pretium meo judicio faceret congre- 
gatio, si de remedio aliquo prospiceret, ne sit necesse, recurrere ad externa 
tribunalia et ne suborti dissidii vagetur fama extra domesticos parietes 


74. 
Postulatum. 


Die Generalcongregation möge beschliessen, dass auf einige Jahre verbo- 
ten werde, über die eine oder andere 
Ieinung hinsichtlich des Probabilismus 
etwas durch den Druck zu veröffentlichen; in den Schulen möge die Frage 
behandelt werden. 


Cum ex una parte nostri absterreantur, ne quid scribere audeant adversus 
earn sententiam, quam edito in publicum libro professus est Praepositus Gene- 
r
lis;. nec, si quid scriberent, sperare facile possint fore, ut id permittatur pro- 
clue In lucero: ex altera vero parte instigentur alii ad scribendum pro strictiori 
sententia iique arnplos sibi favores polliceri possint: dignetur congregatio gene- 
ralis dispicere, an non expediat prohibere ad aliquot annos, ne quid pro parte 
alterutra typis edatur praeter ordinarias theses! neque tamen omittenda in 
scholis ea quaestio. 



208 


75. 


Die fünf Åssistenten vedangen yon del' Generalcongregation U ntersuch- 
ung ihres Verhaltens gegen den General und .ie nach dem Ergebnisse derselben 
möge dieselbe gegen sie verfahren. 
Reverendi adn]odulll in Christo Patres! 
Ignotum nobis esse non potest, Patres Assistentes mImes, qui hodierna 
die officio suo defuncti sunt, graviter fuisse accusatos, ut persecutores Patris 
Nostri, ut osores se.verioris sententiae, quae l>en1Ïciosam opinanl1i laxitatcm 
rcstringat'; quique res novas et iniquas in 
ocietate moliantur, operamque dedc- 
I'int, ut in provinciis elegerentur Procuratores, qui maxime adversari Patri 
Generali, adeoque congregationem generalem decreturi viderentur. Dissenlinata 
ctianI late per provincias, perque principmn aulas suspicio fuit, Assistentes 
expetere anticipatam congregationem generalem, ut, evitata novennali congre- 
gatione, eo diutius continuare mUnus illud SUUIll possint. 
Quae cum sint admodum gravia, nee illorum modo quinque virorum famam 
graviter laedant, sed indignam quoque de Societate ipsa hominum animis opi- 
nionem ingerant: rogamus humillime congregation em gencralem, ut diligenter 
inquirat, quid veri, quid saltern fundamenti habuerint illae querelae, quam 
etiam causam, quam ansam illius, quam diximus, suspicionis praebuerimus etc. 
Ac siquidem reos nos fuisse congregatio deprehenderit, poenam non deprecamur, 
sin vero culpae hac in parte vacuos, hoc ipsunl dignetur testatum facere. Hoc 
ab aequitate, charitate, sapientia, zelo congregationis generalis magna cum 
fiducia exspectamus. An autem, si congregatio reos nos non esse deprehenderit 
eorUlll, de quibus apud regenl catbolicum accusati fuimus, hoc ipsunl quoque 
l\lajestati Suae significandmll sit, ipsius unice congregationis generalis 
mpien- 
tiae considerandum relinquimus. 


76. 
Detrinlentunl. 
Antrag auf Trennung del' l)eiden Aemter eineR Admonitol"s und Secretiirs 
des Generals. 


Inter detrimenta universalis gubernationis Hlud numerari merito potest, 
quod idem aliquamdiu admonitor fuerit, qui erat secretarius. Cum cnim HIe 
se, ut secretarium, Patri GenCloali pro Inanibus esse diceret, ejusque personam 
induere debere, ut dicitur pt
 9. Constit. cap. 6 
. 8, ad ea etiam ingenium 
calamumque suum patri generali strenue commodavit, a quibus cum, ut admoni- 
tor, dehortari potius, ac, quoad posset, retrahere debuisse videtur. Argumento 
sint tot illa scripta super controversiis, quae tunc erant, ab eo confecta lateque 
dispersa. Talis ergo cunl esset admonitor, qui privata patris generalis sensa 
sibi omnibus modis propugllanda, promovendaque duceret, assistentes ejus opera 
minime tunc uti potcrant, cum esset ipsis maxime necessaria. Erat, inquam. 
tunc ipsis maxime necessaria monitoris opera, quod, quae ipsi per se monerellt. 
ea tanquam ab aclvel'sariis profecta (tales enim habebantur assistentes) nihil 
admodum valerent. 
Postnlatunl. 
Qualnvis ergo semel, iterumque factum olim fuerit, ut ideH
 esset secre- 
tarius, et admonitor patris generalis; cum tamcn, repetito non pridem eo 
exemplo patuerit, non satis recte rem ces
isse, idemque saepius pronum sit, si 
duo illa officia uni eidemquc committerentur; rogatur congregatio generalis, ut 
dispicere dignetur. an haec officia in posterum dividenda sint, quando major 
nunc est idoneorum virorum copia quam forte primis illis temlJoribus fuerit. 



209 



 7 
, . 


Der General vertheidigt die Verbindung cler Aemter def'; Admonitors und 
Secretärs des Generals. 
Alia pertinent ad substal1tiam designationis a J11e fact.ae, 
alia ad modun1; de substantia haec occurl'unt. 
1. Certum est, nulla parte instituti nostri secretarium Societatis excludi a 
munere admonitoris, imo conjungi posse utrumque munus constat ex decreto 81. 
I et 89. congreg. I. Dec. 22., congreg. II. Dec. 15., congo IV. Form. congr. 
general. 
. 86. 
2. Certum est, fuisse utrumque munus conjunctum semel iterumque in P. 
Jollanne Polanco, primum in congr 1, ubi electus admonitor factus est secre- 
tarius, ut constat ex iHius congregationis clecret. 81. et 89, tum vero in con- 
, greg. II., ut constat ex ejus decreto 22, ubi idem existens secretarius electm
 
dicitur admonitor, neque erat eo tempore maxima professorum penuria, cum atl 
rongregationem ilIam convenerint professi triginta novem. 
3. Usque ad tempora nost]"a ne scrupulus quidem oblatus est uBi congre- 
I gationi generali! non dico de incompossibilitate utriusque muneris, sed ne de 
minori quidem convenientia actualis conjunctionis. Cum in congrrg. IV. dubillm 
sit motum, an expediret conjungi munus assistentis et acimonitoris, est j1Hli- 
ca.tum pro litrrtate electionis, ut constat ex ejus decreto 15. 
4. Magnum est discrimen int.er conjunctionem muneris secretarii et admoni- 
toris, et conjunctionem muneris secretarii et assistentis. Hanc prima congre- 
gatio decr. 89. probavit quidem ob penuriam personarum, sed adnotavit, melius 
esse, diversis personis commi tti munera secretarii et assistentis, cum singula 
, satis sint ad unum hominem bene occupal1dum. Constat, hanc rationem non 
habere locum in conjunctiol1e muneris secretarii et admonitoris, unde, nt 
dictum est, ne scrupulus quidem motus est unqualn de hac conjunctione. 
5. Imo si dotes boni admonitoris explicatae in formula con gr. general. 

. 86. secretario non desint, apparet, ipsum hoc suo munere magis accommoùari 
muneri admonitoris. Primo, quia facile ipsi est, habere conditionem alioqui 
difficilem, ut bene sit versatus in rebus Societatis et praesenti ejus statu et 
negotiis. Secundo, facile itidem, ut sit minime credulus neque leviter sibi 
impolli sinat ab aliquo forte inquieto, male informato pejusque informante. 
'rertio, quia PP. Assistentibus, si de qua re monendum judicaverint P. Gene- 
ralem, accidet facilius et commodil1s, mentem de hoc suam explicare P. secrc- 
tario, negotiorum omnium conscio. 
6. Animadverto timeri, ne conjunctione ista munerum patiatur tletrimen- 
, turn ilIa fiducia, quam intercedere oportet inter Generalem et Secretarium. 
Posset, credo, id merito timeri in aliqua combinatione Generalis et Secretarii. 
An autem et quantum sit timendum in unaquaque combinatione, neroo potest 
melius judicare quam Generalis ipse, qui se et Secretarium novit. Censeo. 
nullum in praesenti casu esse periculum. 
7. Idem videntur judicasse jam pridem PP. Assistentes, qui P. Secreta-rio, 
si quid occurrebat mihi nuntiandum, fere usi sunt tanquam admonitore, omis!'o 
interim P. Josepho Fotio, cum viveret et valeret. Ibi vero et ego didici, hunc 

. Secretarium habere talentum admonitore dignum, et hoc posse ipsum exercerc 

ane detrimento fiduciae mutuae ipsum inter et me, ac denique complacuit Deo. 
hinc evocare P. Fotium. Res eadem mihi occasion em praebuit, ipsum postulandi 
ad
onitorem, ne duos haberem admonitores, atque ut nomen ferret admonitoris, 
qUI rem praestaret. 
8. Hoc itidem meum judicium probarunt duo ex PP. .Assistentibus, suo 
suffragio confirmantes designation em aclmonitoris a me factam; omnes vero 
14 



210 


unanimiter fassi sunt, dotes requisitas ad hoc munus repenfl In P. Secretario, 
idque tam ample, ut ipse sine ruborc audire non possit et notet excessum p-ie- 
tatis et humanitatis erga see 
9. Haec qui considerarit, non dubitabit, ut puto, qUill reperiantur in P. 
Secretario conditiones duae bOlli admonitoris, ad quas denique revocantur fere 
cacterae in form. congreg. general. 
, 86, ut et Generali gratus credatur fore 
et officio tamcn suo bonoque Societatis nullo humano respectu defuncturus. De 
priori conditione liquet, neminem esse judicem magis idoneum quam Gener3lem; 
de posteriori nullam relinquunt tlubitationem ea, quae commemoravi num. 7. et 8. 
10. Copulatio ista conditionum duarum, de quibus modo, (sic) non e
t tam 
obvia ubique, ac fortasse posset cuipiam videri, certe si extra hanc curiam nostram, 
quam vocant, deligere placuerit admonitorem; ex patribus Romae degentibus 
duos prae caeteris fama commendat, viros bene n1eritos, aetate graves, quon- 
dam etiam Provinciales. Horum alterum intelligo praecipue desiderari admoni- 
torem meum, cujusda.m Romae collegii rectorem veteranum, quem jam sui patres 
pauci, quos habet regendos, vix ferunt amplius, dicentes morosum, tetricum nee 
satis tractabilem, vitio aetatis aucto ex nupera infirmitate gravi. Crediderim, 
exaggerari defectum, sed estne aequum, me experiri periculo meo et iisdem 
agentibus, qui conqueruntur, bunc mihi obtrudi admonitorem, quem ipsi admo- 
nentem ferre non possunt 1 .Alter duorum, qnos dicebam, et ipse annis gravi
, 
non is putatur esse, qui fuerat, 111ulta bonitas et virtus, magnus zelus allima- 
rllm in oratorio Collegii romani, caeterarum rerum incogitantia, insignis credu- 
litas, facilisque animus ad capiendas impressiones; haec sunt, quae in hoc viro 
notantur hac sua aetate, et ex }mrte credo. Qui a1ii infra hos memorantur, 
vel parum graduati sunt vel snas patiuntur exceptiones, quibus non vacat 
immorari. De caetero provinciaIll romanam aestimo et amo ut aliaH orones. 
Ex ea visitatorem provinciae Venetae, Provincialem provinciae l\Iediolanensis 
(ledi, neque per me stetit, quin ex ea visitatorem provinciap Neapolitallae 
darem. Delegi ex eadell1 nuper librorum revisorem generalem, ex eadem utor 
praefecto hujus archivi aliisque ministris ad litera;s et negotia Societatis; utar 
pluribus, cum fuerit opportunum. Non est n1agna admiratione dignum, si ex 
ea non sit mihi in promptu hoc tempore admonitor, qualem optarem. Valde 
importunum sit, si tetrice adnumerandi sint ministri, quos hic ex quaque pro- 
vincia adhibeam, paratae sint expostulationes ex provincia Sicula, Neapolitana, 
Polona aliisque muItis. 
Haec occurebant circa substantiam ùesignationis a me factae, quibus, nisi 
faIlor, occurritur iis, quae contra earn mota esse non vane conjicio, quae forte 
R. V. sunt nuntiata ad modum designationis pertinentia, ea non est perinde 
mihi facile conjicere qualia fuerint, sed neque tam muItum interesse videtur 
ad fin em approbandae vel improbandae designationis meae, qui nunc speratur. 
Attamen libet haec pauca adnotare. 
Intelligebalu sane, designationem admonitoris consuItatiOneIll mereri cum 
pro Assistentibus. Hanc tamen videbam mihi fore difficilem, prirnum ob 
circumstantias modo recensitas num. 10., turn vero, quia certissima via mihi 
constabat, unum ex pp. Åssistentibus valde abhorrere, ne suam sententiam de 
persona designanda ad istud munus coram aliis mihi pallderet, et tamen neque 
excludi poterat a consultatione neque aliis sententiam l.ogatis ipse praeteriri 
poterat. 
Si etiam PP. Assistentes, vel potius quoniam PP. Assistentes in hac 
deliberatione suffragium descisivum habebant cum Provincialibus (ut quam mox 
deposita omni haesitatione judicavi), non licebat mihi, illorum quemquaru 
urgere, ut suum suffragium coram aliis voce pro ferret, multum ab hoc ex se 
alienus. Statui igitur, satins fore, singulos PP. Assistentes rogari, ut mihi 
seu voce seu scripto suum suffragium singuli aperirent, quod fieri poterat 
majori libertate, uti et factum est; et mihi sufficiebat etiam ex judicio ipso- 



211 


rum, ut in epistola encyclica ad Provinciales vere possem exprimere, auditis 
PP. Assistentibus hanc designationem a me fieri, etsi nOll sit facta ex judicio 
communi omnium, sed duorum tantum, qui judicio mea se conformarunt, ut 
dictum est. 

 "i{tt Haec ad modum designationis a me factae pertinentia sufficiat pel'strill- 
xisse; Deus, a quo recta SUllt consilia, R. V. illuminpt, ut, quoll est aequum pt 
honmn, in oculis suiH judicet :;:emper et faciat. 


78. 


Espositione sincera del ricorso a' Prillcipi secolari attri- 
buito irragionevolmente al Padre Generale del1a Oompagllia 
di Giesù. 


Eine ErkHil'ung übel" das Verhalten des Generals zu den Höfen in 'Vien 
ll1Hl l\Ialirid unel Über (lie Einmischung del' letzteren in seine Angelegenl1eit. 
I Prillcipi snpposti sono r AngnstissilllO Imperatore, il 
Ht\ Catholico. 
· Circa Sua l\laestà Cesarea il fatto è q nesto : 
1) Stando il P. Generale senza primo l)ensiero d' intel'pellare Principi 
ne' suoi Religiosi affari, fn egli inter}Jellato dalr Ambasciatore Cesareo a' nome 
e per comando espresso ael suo Augustissimo Padr011f', richiedendo con ragioni 
moHo ponderate, che da esso fosse sUl}presso il 1ibro de recto usu opinionum 
probabilium. 
2) Riconobbe all' ora il P. GeneraIe, che erano state rappresentate alla. 
Cesarea 1\Iaestà stravagallze insussistenti sopra il libro e sopra Ie ragioni del 
doversi supprimere. Laonde giudicossi obligato per onore della compagnia all 
inforrnarla più sinceramente ùel vero. Fatto questo, Cesare mutato subito 
parere sù la norma della sua somma giustizia edell' amore verso la COUl- 
pagnia ordinò al suo Ambasciatore di non ommettere efficacia possibile presso 
del sommo POlltefice, affincbè seguisse per comalldo di Sua Santità un' amiche- 
vole compositione della controversia denb'o della stessa Compagnia. e quindi 
nscisse alIa publica lace il libro del Padl.e Generale. Non ha fin ora qUèsti 
passato alcun ufficio col Papa sù Ia commissione ricevnta, ne Imre sia per pas- 
!"-1arlo ne correnti torbidi fl'a la Corte Romana e Cesal'ca, con che CèS:3a ogni 
olnbra di supposto pregiuelicio. 


001 Rè Oattolico il seguito è tale: 
1) Già. t1al principio della mossa controYPfsia cert' 1.1110 de Padl'i di Roma. 
si sforzò el' infiammare r Åmbasciatore l1i Spagna contro libro del P. Generale. 
SCOl'si pochi giorlli, trattando 10 stesso Generale aUri affari col sudetto Amba.s- 
ciatore fn richiesto qual fosse il litigio intorno al libro, ùi cui con stl1maeo 
suo aveva udito par1al'si dal Padre X. X. per se di sue maniere tanto iml,ro- 
PI'ie. Si vede obligato il Generale in questo frangente di non tacere il vero: 
Pure il tutto passò per allora chetamente e senza altro impegno. 
2) Resa poscia piìl notoria fra gl' esterni la controversia domestica e 
crescendo Ie favole e Ie satire de Gazzettanti, che ardirono pronosticare crimi- 
na1ità e depositioni dal Governo del P. Generale, diede nelle fl1rie Ambasciatore, 
interpretanclo per odio nationale i torbidi promossi in Roma, ,e ne scrisse con 
15* 



212 


piena informatione, e con pari acrimonia aHa Corte di l\fadrid. Di simile 
tenore furono altre lettere di Sacro Personaggio molto conspicuo in Roma. 
3. Temendo il P. Genera,le, che a' tali impulsi non uscisge decreto reale 
dissonante dal suo integerrimo 
pirito, e da quello della Compagnia, informò 
akuni de Padri dimoranti in l\Iadrid con protesta sua di unicamente bramare, 
che dal Re' Cattolico s'imitasse ]a pietà dell' .Augustissimo Cesare, ordinan- 
dosi all' Amb 1 : C (1' adoperarsi col Papa, affinche a' cenni suoi se
uisse la com- 
positione ùomestica della difamata controversia, n1eritamente giudicando, che 
ciò fosse necessario alla pace e carità ed aHa commune edificatione et oHore 
deHa Compagnia. 
4. Di
cordando ne pareri e nella condotta i Padri di l\Iadrid fu con im- 
provisa anticipatione spedito all Ambr
 un decreto regio, di cui ]a sostanza 
i 
è: Che circa Ie quistioni appartenenti al libro et alIa dottrina di esso, nulla 
s'impegni il :Kome Reale: ma che nel suo Personale si protega e difenda il 
Generale della Compagnia come !l!udtlito bellemerito. In
inuandosi alIi Vice-Rè 
cd altri l\Iinistri ùella Corona la mente sua reale di cui procurino ammoniTi"> 
i PP. Procuratori che Jovranno venire aRoma. 
5. Sì la sostanza come la forma del decreto riusci molestisRima al P. Genc- 
rale affidato piÙ che bastevolmente in se solo: si hauitet in adiutorio AltiR- 
simi, et in protectione Dei Caeli commoretur. Procurerà il P. Gencrale a tutto 
suo potere, che tal decreto non pregiuùichi aHa Compagnia. Nel resto l'impe- 
dirne la spctlitione non gl' è stata pill possibile, che il frastornare il corso a. 
tante favole e fogli satirici sparsi per Europa, quali poteansi unicamente 
supprimel
e, applicandosi alIa compositione dimestica sempre ofi'erta del P. 
Generale. 
G. Dispiacque similmente un tale decreto al P. Gregorio Sarmiento stato 
già Provinciale di Castiglia, et oggidì Hettore del Collegio di Salamanca, il 
quale nella passata conginntura ritrovossi a ::\Iadrid, non già mandatore del 
P. Generale. come si è calonniato, ma accorso stante gl' inviti premurosi a 
cousolare nel suo dolorosissimo tutto l'ecc
o Sig. Conte di Gondomar, suo fra- 
tello. rimasto privo nello stesso tempo e della moglie edell' unica prole. 
Questi ac1unque consapevole de sentimenti religiosissimi del P. Generale, e 
spinto dal zelo di vero fig-lio della Compagnia, impegnando l'autorevole gratia 
dell' ecc
O 
Iarcl}('se di l\Iansera, suo Cugino, e d'altri 
ig. Grandi suoi congi- 
ullti. offE'rse un nuovo memorialc al He Cattolico, supplicando instantemente 
che si ristringessero i comandi all' Amb r . c di Homa nell' insistere ca1damente, 
che sua Santità impiegasse i suoi immediati infiussi per conseguire la domes- 
tica compositione delle parti discordanti, come aveva per conto suo ordinato 
l'Impl:c al proprio .Am basciatore. 
7. Questo memoriale ebbe subitamente r effetto bramato, e per strada 
seg-reta, senza nuovo intervento del reale Consiglio fll spedito da sua l\Iaestà 
ordine all' A.mbr c di contenersi alIa forma della supplica ultima: con che 
rimane modificato il primo Decreto, concepito da Segretarii poco pratici delle 
circonspettioni mantenute coc gelosia dal1a Compagnia. E vi è certezza, che 
r .Ambasciatore Cattolico di Roma ba di già ricevuta la sudetta modificatione, 
et operando sù la regola di essa niuno incomodo può ten1ersi alla Compagnia 
et aIle sue sante leggi. Nè il P. Generale ha mai lasciato nè lascierà d' ope- 
rare appresso l'Ambasciatore, che tutto segua tranquillamente. Quanto poi a questo 
ricorso deprecativo al Papa per la Concordia, egli è giusto, necessario e pia 
ed ogni interpositione si dell' Imperatore come del Rè Cattolico ne termini 
esposti senza fatto di savienza e di pietà, non può da veruno nè impugnarsi 
nè criticarsi. 
8. Dal detto fin' ora in chi può dunque arguirsi reato sussistente d'inten- 
tato ricorso a' Principi secolari? Nel P. Generale costretto a schiarire la 
fa]sità e tutto impegnato a mitigare i decreti dell' Imperatore e del Rè Cat- 



213 


tolico: 0 pure ne zela.nti appassionati, che si studiarono da prima di preoccu- 
pare, e in fatti preoccuparono gl' animi de' l\Iinishi e de' Principi, i quali 
poscia dalla verità predominallte furono ridotti a favorire Ie parti del1a giu- 
stitia edell' innocenza? L' ultimato giudicio in questa causa si fa.a chiusi 
I occhi, et è manifesto dalle eose prodotte. 
Come adunque nel supremo Tribunale dell' InquÜÜtione Romana è trion- 
, fato con acclamationi die queUi em
i PP. il merito piissimo del libro contra- 
detto, faeendosi la stessa Congregatione promotrice della stampa presso del 
sommo Pontefice, così trionfar deve nel saggio Tribunale del mondo la condotta 
, sempre re1igiosissirna del P. Generale a rnaggior gloria del Sig. Iddio e della 
Compagnia. 
E questo b
sti intorno al ricorso opposto, messe da par-te Ie buggie e le 
calonnie fadIi a confutarsi in ogni bisogno. 


79. 


Der Papst eröffnet seine 
Ieinul1g hinsichtlich der Generalcongregation, 
die seinerseits volle Freiheit habe, er wünsche V orkehrungen gegen ähnliche 
Wirren, wie in den letzten Jahren; die Congregation dürfe nicht selbst das 
V orschlagsrecht der Versammelten durch ein Decret beschrãnken und solIe 
sorgen, dass nicht bei Behandlung gewisser l\Iaterien Zwist unel Unfrieden in 
der Congregation erzeugt werden. 
Che la Sautità di N. Signore, havendo inteso che alcuni sl10i 
I detti siano stati iutesi et rappresentati alla Congregazione diver- 
samente da quello che S. Santità intendeva, stimò bene di dichi- 
arare la sua mente: 
1. Adunque in primo luogo non voler Sua Beatitudine c1iminuire in modo 
alcuno r autorità e libertà, che aIle congregazioni generali compete per Ie 
costituzioni proprie della compagnia e per Ie LoUe de' sommi pontefici, suoi 
antece
sori. 
2. Desiderare bensi la Sua Santità, che, di qualunque cose si tratti nella 
congregazione, i Padri ciò facciano con carità e modestia; rna non che per 
questo si lasci di trattare cosa veruna di queUe che si stimassero necessarie 
(convenevoli) 0 utili per rimediare a qualche male passato 0 a prevenir qualche 
malo che per aUro si potesse temere. 
3. Desiderare Sua Beatitudine, che la congregazione generale sì prenda 
special cura di provedere, che per l' avvenire non seguano queUe inquietudini
 
che si sono sentite in questi ultimi anni. Perciò haver ella detto e non altri- 
mente, R e c e d ant vet era, n 0 vas i n tom n i a. 
4. Non dover la congregazione medesima far alcun decreto, per cui s' 
impedisca la libertà, che secundo il costume delle Congregazioni generali ha 
ciaseuno de congregati di l)roporre ciò che stima opportul1o per il bene llella 
compagnia. 
5. Se alcull ùecreto di questa sortè si fosse fatto, si tolga. 
6. Se alcuni temessero, che trattanùosi certe materie potesse fra 101'0 
medesimi nascere qualche eontesa e turbarsi la carità e pace, si deliberi del 
modo di evitare un tal inconveniellte, come sarebbe r ordinare, che non fosse 
]Jresente a chi tali materie potessero essere specialmente odiose, 0 il non trat- 
tarne con suffragij publici, ma segreti, 0 il deputar alcuni certi a trattal' tali 
materie separatamente. , 
7. Finalmente il desic1e}'io di, S. Beatitudine essere, clle questa congre- 
gacione riesca et pacifica in quanto a PP. Congregati e frl.1ttuosH. a tutta la 
compagnia. 



214 


80. 


Del' General erwirkt sofort bei Beginn der 14. GClleI'alcongregation du 
PI'ãlirninardecret, wodurch alIen l\Iitgliedern derselben verboten wird, die Angc- 
lcgenheit des Generals zur Sprache zu bringen. Verstirnmung darüber, weil 
dadurcb del' Zweck der Congregation vereitelt sei. 
In congregatione generali XIV. ipso statim pi illcipio P. 
'fhyrsus, Generalis Praepositus, obtilluit, ut fÌeret praelinlillare 
clecretunl (ita eninl vocabant), quo vetituill onluibus esset, quid- 
q UaiTI oIDnino de rebus an te actis proferre ac ne petendi q uidenl 
in futurulll remeclii cansa eas attillgere. Uno itaque ictu prae- 
cisa exclusaque sunt omnia hujus generis postulata, <.juae vel 
l11axÏ1ne proponeuda fllissent. l{es erat haec non so1\n11 nova et 
ad enD1 dielll inauùita, sed ipsi prorsus congregationUln gene- 
ralium fiui contraria, praesert,Ìln novellualilull, qualis ista erat. 
Cum enÍln in novellnali congregatione non agatur de vra.eposito Gene- 
I'ali e1igendo (quod alias praecipuum negotium cst), ad eum scilicet finem illa 
nobis ab apostolic a sede imperata fuit, ut l.ccognosccret, quomodo res essent 
actae in Societate ab ultima congregatione generali. Nam quod per earn occa- 
sionem mutandi quoque sint Assistentes, iù plane secunùarimll est. Porro res 
ita sunt actae l>riulO illo P. Thyrsi novennio, ut in prima statim congregatione 
Procluatorum, :quae celeb rata fnit anno 1690, decem illorum juc1icaverint, 
cogendam esse congrcgationem generalem, quod jam turn in ratione guber- 
nanùi non Imuca desiderarentur, quae congregationis generalis curan1 videren- 
tur exposcere. Altero dein triennio graviores secutac sunt turbae, quae magnos 
ubique rumores excitarunt magno cum detrimento Societatis. Quare in ea 
- Procuratorum congregatione, quae anno 1693 celebrata fuit, septendecim omnino 
decreverunt, generalem congregationem esse cogendam. Et vero fatebantur 
etiam reliqui, esse omnino, quae cura operaque congregationis generalis indi- 
geant, sed persuasum ips is fuit, satius esse, ut ea differantur ad congrega- 
tiOneIll novennalem triennio post futuram, quae sine strepitu incomrnodis 
t1etrimentisque omn
bus ren1edium esset allatura. Sed communis ista omnium 
expectatio egregie delusa fuit praelin1inari de quo dicebarn decreto. Ita ellim 
cffectum, ut ea omnia supprimerentur, de quibus vel maxime fuisset agendum. 


-81. 
Postulatulll. 
Ein Postulat, das Decret P. Innozenz" X über die Congregatio novcnnalis 
und das 6. Decret der 14. Generalcongregation über denselben Gegenstal1l1 
betreffend. Die Berufung der Generalcongregation solIe del' Congregation del' 
Procuratorel1 überlassen werden. Beschwerdc dariiber, dass seit mehreI'cll 
Jahren irn Collegium Germanicum kein deutscher, sondern ein italienischer 
Beichtvater gehalten werde. 
Cum congregatio generalis non sit cogcmla sine necessitate, si qua vero 
cjus cogendae l1ecessitas incidisse videretur, possit earn cogcndam t1ecerncre 
congreg2.tio Procuratorum, quae tertio quovis anno celebratur, Societas repe- 
titis vicibus petiit ab apostolica sede, abrogari decretum Innocentii X. de con- 



215 


(rrcgatiollc llf)vcnnali. Huic autem nostro abrogal1dae noveunalis ùesiderio non 
parum obfuit decretum 6. congrcg. 14.. Certe Innocentius X. propterea sibi 
acquiescendum non putavit in congregationibus Procuratorum, quod earum una 
duntaxat ad id usque tempus generalem con gregati on em decrevisset. An non 
ergo verendum, ne summi pontifices jam minus quam ante acquiescendum sibi 
putent in Procuratorum congregationibus, }Jostquam in his majorcm suffragi- 
orum numerum ad decernendam congregationem exigere coepirnus, quam qui 
antea credcbatur sufficere. 
Cuius rei statuendae non alia fuissc causa crec1itur, quan1 ut eo diffici- 
lins cOlltingcrc possit. *) 


82. 
Notae quaedam in decretU111 6. congreg. general. 1-1. 
Bemerkungen über das 6. Decret del' 14. Generalcongregation unJ die 
Behal1dlung des Beschlusscs del' Congregation del' Procuratoren 1693 VOl' ciner 
Commission yon 5 Cardinãlen. 


Cum inter nos controversia esset exorta, valeretne an non valeret decre- 
tum, quo pars major congregationis Procuratorum anno prioris saeculi 1693 
cogendam statuerat congregationem generalern, jamque controversiam summus 
pontifex quinque Cardinalibus dijudicandam cùmmisisset, corum sententia fuit, 
non constare de valore decreti. Et haec nobis sententia scripto fuit communi- 
cata, nulla yero addita ratio, cur ita judicatum fuerit; nee enim solent Cardi- 
nales sententiae suae reddere rationem. Qua ergo confidentia dicitur in ùecreto 
eongregationis generalis, hane fuisse ilUus sententiae rationem, quod pars sta- 
tuens esse cogendam, quamvis oppositam partem superarit uno suffragio, non 
tamen videretur revera constare pluribus medietate suffragiis, prout jus 
nostrum praescribit. 
Fuit haec quidem Hlm.urn ratio, qui decretum congregationis Procura- 
torum impugnabant; quod autem ea Cardinalium quoque fuerit, nobis haud 
*) Auf der KelU"seite dieses Blãttchens steht yon der nãmlichen jesui- 
tiscllen Hand geschrieben eine das Collegium Germanicum betreffende interes- 
sante Notiz: 
In collegio Germanico semper a primis usque temporibus solebat esse 
confessor Germanus ad solatium alumnorum. Ab aliquot autem annis 
llUlJUS arnplius adhibitus est Pater Germanus. Occasio haec fuit, quod 
unus alterve, qui e Germania evocatus fuit, brevi remittendus fuerit in 
Germaniam valetudinis causa. Itaque ad parcendum, uti dicebatur, sump- 
tibus !talus tantum confessarius adhiberi coepit. Verior autem hujus rei 
causa duplex est: 1. quod collegii rectores confessorem Germanum velut 
arbitrum respectarent. Ut ergo liberius possent agere sine arbitro . . . . 
Del' Jesuit, weleller seine Gedanken erst concipirt, wie dies die durch- 
stricbenen, clann in neueI' Form begonnenen Sätze beweisen, schreibt unter den 
abgebrochenen Satz: 
quod, qui tunc crat Rector, ut liberius agere posset. 
Jdque jam ab aliquot annis continuatur et continuabitur porro, nISI 
obsistatur. N am Rectores ejus Collegii malunt carere confessore Ger- 
mano, ut sine arbitro liberius agere possint: nam confessorem Germallum 
tamquam arbitrum respiciunt, qui observet, quae aguntur. Et malunt 
Italo cum. . . (Caetera desunt.) - 



216 


constat. Non ergo illorum judicio fuit adscribemla. Quodsi divinare libeat, 
veriorem ego atferam rationem. Satis equidem illos, qua sunt sapientia per- 
spicientiaque, agnovisse puto, quid jus nostrum exigat, si quidem ipsum per se 
atque ut verba sonant, spectetur. Agno\'erunt certe illm'um ùuo, quos inter 
erat, qui nunc est summus pontifex, agnoverunt, inquam, non communi tantum 
sed privato etiam nostro jure sufficere, ut legitime quid decernatur, majorem 
partem suffragiorum. Idem etiaul reliquos sensisse putandum est, cum ipsum 
per se jus, ut ajeballl, satis apertum sit. Sed enim isti nostras leges l Caetera 
desunt.) 


Nachtrag: 
P. Rassler theilt dem Assistenten Truchsess' mit, dass er eincn neucn 
Brief yom P. Secretär in der An
e]egcnheit seiner Sclwift erhalten, dcnselben 
aber nicht beantwortet habe (s. :s. ] R7 -Ð1.) 
Reverende in Christo Pater. 
Habeo litteras, quas R. Va 11. Junii dare ad me dignata est. Ante 
octiduum vero accepi alias iterum a. P. Secretario, qui bus is ad nuperas illas 
meas, quarum exemplum ad R. V
1Il iam transmisi, respondit, et sustinere 
adhuc voluit argumenta ilIa sua, ad quae nuperis Hlis responsum a me est. 
Postquam autem pro eorundem defensione aliqua multa dixisset, iisdem finiri 
tandem voluit odiosam, uti loquitur, in quam ingressi eramus, disputationem. 
Quare nec ego eadem et quae alia iBis in ultimis hisce aeI me suis adiecit, 
ulterius confutallda a me esse duxi, licet facillimum utique id mihi fnisset. 
Quid antem aliud porro ad ipsum scripserim, R. Va il1telliget ex adiecto exem- 
plo ultimae meae, quam ante oct.iduum aù ipsum dedi, epistolae. Huius par- 
tem posteriorem, qua rationes Hlas, quas Pater oHm Noster pro sui libri 
editione permittenda adduxit, meae quoque lucubrationi accomodavi, minus forte 
probabit R. Va quantum quidem ex ultimis, quas ab ipsa postea !)rimum accepi, 
litteris coniicere mihi licet, eo quod hac ratione videri possim id agere, ut rem 
omnino evincaln. Et dubitabam qllidem ego quoque non parum, an expediret, 
ut ad R. Patrem Secretariull1 observationes iUas meas perscriberem. At cum 
H. P. Provincialis, qui alias illo ipso tempore aderat, excursiolle lmc aliqua 
ad nos facta l\Ionachio, solatium nobis consiliumque in turbato non leviter 
hodie Academiae Jlostrae statu allaturu
, ea quoque ùe re a me consultus 
expedire omnino censuisset, ut, quae hac de re conscripseram, cum P. Secretario 
quoque communicarem, ipsius steti sententia. Au porro et quid demum P. Secre- 
tarius responsurus ad ilIa sit, libenter videbo. 
Interim quod ad ipsam lucubration em meam attinet, quae quo loco nunc 
c:sset, edoceri ab ipso cupiebam, in haec om nino verba mihi rescripsit: Lucu- 
In.ationes revisioni traditae non dum redditae nobis sunt. Sed ne miretur. Ses- 
quiannus et forsitan amplius est, ex quo traditae sunt lucubrationes Authoris 
probabilissimum propugnantis, necdum earundem revidendarum finis: utrobique 
lente proceditur ab uno praesertim, qui ingenio plurimum, corpore minimum 
valet. Ita ille, designam, ut opinor, ultimis verbis Patrem Alpharo, de quo 
tam en dubitare vix possum, quin lucubration em meam totam iam dudum ille 
logendo absolverit, in eo fors nlagis nunc occupatus, ut illam refutet, quam ut 
aliorum instar librorulU earn revideat: audio enim, quod et ipse contra beni- 
gllam Sententiam pal'averit aliquid, quod quidem, ubi prodierit, libenter videbo. 
Logistica Patris Estrix, quam Pfisterus quoque mihi translIlÌsit, nihil 
contillet, ad quod non abunùe responsum iam sa in Lucubratione. Vis tota 
argumenti, quo Probabilismum impugn at , ad illud demum caput reducitur, 



217 


quod non appareat, quo pacto in casu quo, cui probabilius apparet, actionem 
a1iquam esse de se inhone
tam, formare is ponit dictamen practicum conscien- 
tiae, quo iudicet, illam nihilominus sibi fore honestam. Vel enim talis per 
dictamen directum, seu directis ex principiis deductum iudicat, actionem ill am 
esse de honestam? vel iudicat oppositum? vel denique voluntarie suspendit 
omne iudicium directum? Primum ex his did non posse sUIJponit ex com- 
muni, ad quod appellat, iudicio humani generis extra Scholam. Si vero pona- 
tur Secundum, non l)otest cum iuflicio directo. quo ta1is iudicat, actionem 
illam de se' esse inhonestam, componi judicium aliud practicum, quantumvis 
refl.exum, quo idem judicat, eandem actionem sibi esse honestam, alias cum 
utrumque hoc indicium versari deberet circa honestatem et inhonest3tem 
obiectivam, non formal em, sequeretur, quod intellectus eodem tempore 
eademque de actione per unum actum ex principiis direct is iudicaret, ilIaIl1 
esse inhonestam obiective, et per alium actum ex principiis refl.exis iudicaret, 
ill am non esse inhonestam obiective, et sic affirmaret simul contradictoria, 
quod fieri utique non potest, nec per 1Ll1um nee per plures actus, nec ex iisdem 
principiis, nee ex diversis. Si flenique ponatur tertium, iam non agit talis 
homo cum Deo serio ac sincere, sed voluntaria ac fraudulent a ilIa suspensione 
iudicii solum quaerit excusationes in peccato, et non vult intelligere, ut bene 
agat, ideo que non poterit illa servire ipsi ad formandum dictamen conscientiae 
practicum de honestate talis actionis. Hoc il1quam summa est, ac vis omnis 
totius huius Logisticae. 
Verum si quidquam sapio, intentem ilIa minime evincit. Nam primo 
quidem supponi non deberet, sed probari, quod intellectus non possit prudenter 
assentiri parti illi ex duabus contradictione oppssitis, quae ipsi ut minus pro- 
babilis apparet, quodque illud solum iudicium sit prudens, quod mature libratis 
momentis veri binc et hinc procedit ex momentis notabilÎter proponderantibus 
apud intellectum iudicantis. NOll, inquam, supponi hoc deberet, sed probari, 
cum ex una parte vis omnis argumenti in hac Logistica propositi in principio 
hoc ita fundetur, ut si falsum hoc fuerit, hoc ipso argumentum totum ruat 
necesse sit, ex altera vero parte idem principium nec a ratione certum sit, 
nec ab authoritate, sed vallie controversum uti satis ostendo in mea Lucubra- 
tionr. Appellare vero in hac causa ad commune iudicium generis humani 
extra Scholam, idem esse mihi vicletur, ac a Doctorum sententia ad tribunal 
appellare indoctorum, quorum ipsorum tamen iudicium exploratum actori aliter 
esse non potest, quam quod existimet omnibus aliis extra Scholam videri idem, 
quod sibi. Dein vero transmisso etiam hoc principio, minime tamen adhuc 
ostenditur, quod cum dictamine directo de inhonestate alicuius actionis componi 
non possit dictamen aliud refl.exum de honestate eiusdem ut hic et nunc po- 
nendae, quantumvis utrumque iudicium versari ponatur circa honestatem et 
inhonestatem obiectivam talis actionis. Talia enim duo iudicia posse simul 
componi in eodem intellectu, facile capi potest, si modo ratio honestatis et 
inhonestatis obiectivae paulo diligentius inspiciatur. Consistit nempe illa in 
cOl1formitate actus cum lege a parte rei existente, haec vero in difformitate 
actus cum tali Lege. Quemadmodum autem aliud est, legem aliquam cel.tae 
action is probibitivam existere simpliciter, et aliud est, eandem hic et nUllC 
actu obligare subditum, cum conting-ere possit, ut Lex aliqua re ipsa detur, et 
tamen certum aliquem subditum hie et nunc non obliget, ut quando eidem 
nondum est sufficienter promulgata; ita aliud est, actionem aliquam esse dif- 
formem Legi existenti simpliciter, et aliud est eandem 'esse difformem Legi ut 
hic et nunc obliganti: nam qui ponit actionem aliquam prohibitam quidem 
lege aliqua, quam tamen invincibiliter ille ignorat, ponit actionem difforrnem 
quidem legi alicui simpliciter existenti et obliganti illos, quibus sufficienter est 
nota, non tamen ponit actionem difformem legi hic et nunc ipsum quoque 
obliganti, et sic in eadem casu eadem actio est quodammodo simul et 



218 


inhollesta obiective et honesta: inhonesta per se et respectu illorum, quibus 

mfficienter promulgata ac nota Lex prohibitiva illius, honesta vero hic ct nunc 
per accidens respectu huius, operantis, cui scilicet lex prohibitiva illius non est 
sufficienter promulgata, seu, quod idem est, eadem actio est quidem de se pro- 
hibita lege existente simpliciter et obligante iUos, quibus satis est promulgata, 
et tamen non est prohibita lege obligante etiam hic et nunc operantem, 
quippe cui ponitur citra suam culpam non satis esse promulgata. Hoc f'i 
vermll cst, uti sane est verissimum, iam nullo negotio et absque omni contra- 
clictionis periculo intelligi potest, quomodo quis etiam in nostro casu de eadem 
actione per iudicium directum affirm are possit, action t :lll aliquam esse de se 
inhonestam obiective, et tamen simul per iudicium aliucl refiexum et practicum 
affirmare possit idem, quod eadem actio saltem sibi hic et nunc sit honcsta 
obiective, seu non inhonesta, quia per prius iudicium solum affirm at, actionem 
talem esse de se IH'ohibitam lege obligante illos, quibus sufficienter ilIa est 
promulgata: per posterius vero iudicium aftìrmat, eandem actionem non esse 
prohibitam lege a1iqua obligante etiam se hic et nunc, eo quod iudicet, exi- 
stentiam illius Legis nonùum sufficienter esse proll1uIgatam sibi, quantum vis 
iudicio probabiIi affirmet illam existere, cum llOC non obstante certo ac etiam 
comparative probabilc esse agnoscat, quod non existat, ac pro certo ac etiam 
comparative probabile esse cognoscitur, quod non existat. Nulla igitur con- 
tradictio in duobus Blis iudiciis, directo uno ac speculativo, altero vero refiexo 
ac practico includitur, totaque demum controversia ad illud punctum devolvitur, 
an verum sit, quod nulla lex obIiget operantem, quamdiu hic certo ac etiam 
comparative probabile esse agnoscit, quod lex illa non existat, etsi interim pro- 
babiIius ipsi appareat, aut etiam probabili iIle iudicio affirmet, quod existat, 
vero ad inducendam obIigationem Legem aliquam servandi sufficiens iam sit 
promulgatio, si modo probabilius ipsi appareat, aut etiam positive ab ipse' 
iudicetur, quod lex existat, Iicet probabile etiam esse cognoscat, quod eadem 
non existat. Ac posterius quidem hoc asserunt Antiprobabilistae, prius vero 
Probabilistae, utrisque vero id, y'uod hac in re asserunt, probandum est, non 
supponendum. Et quic1em Probabilistarum hoc in puncto sententiam et ab 
authoritate, et a ratione efficaciter probari satis, ut opinor, in tertia parte 
Lucubrationis meae ostendo, ubi etiam contraria Antiprobabilistarum argumenta 
lwopono ac dissolvo. Logisticae vero Author ne verbulo quidem punctum istuù 
attiugit, quod talnen omnium maxime probandum ab ipso erat. Atque ita 
non ad finem pervenit huius Controversiae, quae inter benignae rigidaeque 

ententiae Authores hodie agitatur, sed in ips is haeret principiis. Quodsi 
autem rursus non probare, sed supponere tantum velit hoc quoque Principium, 
quod scilicet Lex omnis obliget quemcunque, cui probabilius apparet, illam 
existere, quam non existere quautumvis certo interim ac comparative etiam 
probabile esse cognoscat, quod eadem lex existat, sique disputare nolit cum eo, 
qui principio hoc suum trahere voluerit in controver
iam, idem faciet, ac si ex 
Probabilistis aliquis cum ipso disputaturus supponere vellet principium oppo- 
situm, et ex illo dein argumentum ducere pro sententia benigna, palam })ro- 
fessus tanlen. nolle se disputare cum eo, qui principium illud negare praesuml)- 
sisset. Sic autem brevi quidem finita foret disputatio, sed non idcirco exhausta 
csset difficultas. 
Concludo igitur. Logisti iam nunc intentum non evincere, sed ad hunc 
finem duo adhuc probanda fuisse ab eiusdem authore, scilicet, quod nemo pos- 
sit asselltiri prudenter sententiae, quae ipsi minus pl'obabilis apparet, 2. quml 
promulgatio Legis ad inducendam obligatiollem sufficiens sit, modo alicui pro- 
babilius appareat, quod hoc existat, quam oppositum, quamvis etiam hoc proba- 
bile esse cognoverit. Quodsi alterutrum horum sit falsum, et probari satis nOll 
possit, l!Îhil pro rigida Sententia probatur. Si vero utrumque fuerit verum et 
probatum, ea quidem rigidae Sententiae pars erit probata, qua asseritur, quod 



219 


non liceat sequl In operanclo Sententiam minus tutam, quando eadem opCl'anti 
I ut notabiliter minus probabilis apparuerit, at l10ndum tamen hinc sequitur 
etiam altera pars eiusdem Sententiae rigidae, qua scilicet asseritur, quod 
neque tunc liceat in operando sequi sententiam minus tutam, quando haec 
operanti apparet aeqlle, vel quasi aeque probabilis ac opposita tutior; sed ad 
I hoc quoque probandum rursus probandae erunt aliae adhuc duae propositiones 
multo adhuc difficilioris probationis, quam duae priores, quarum prima est, 
quod nemo possit assentiri prudenteI' Sententiae alicui, nisi ipsi notabiliter 
probabilior apparuerit qU!lm opposita, quantumvis apparuerit ut aeque vel quasi 
I aeque probabilis. Altera vero, quod ad inducendam obligationem Legem aliquam 
servandi sufficiat ilIa promulgatio, vi cuins a1iquis possit dubitare saltem de 
illius existentia, quamvis ne probabili quidem iudido affirmare possit prudenter, 
quod existat. 
Atque haec sunt, quae nunc quidem circa I.Jogisticam illam mihi occur- 
rerunt. Addam fortasse alias plm'a, elegantiam tamen, qualem a R. Va desi- 
ùerari video, promittere possum nullam maxime nunc, cum summa penuria 
teml)oris laborem. 
Dillingae 29. Junii 1695. 


R. V
c 
demississime me commellùo intimus 
et indignus servus ill Christo 
Christophorus Hassler. 




Z w e i teA b the i I u n g. 




223 


t. 
Slllnma sen capita scripti P. Possevini, quod Serenis- 
SiUl0 sub dicessnlll obtnlit. A. 1583. 


P. Possevin räth den Herz. 'Vilhelm V., keine Eingdfi'e in die geistlicllc 
Jurisdiction zu machen; sic zögen dem Lande nul' Ungliick zu, wo\"on es viele 
Beispiele gebe. Sp3uien sei mit Baiern nicht zu vel'gleichf'n, denn dort gebc 
es keine Häretikel', herrscllC die Inquisition, untt'r dcI' AIle, auch del' KÖnig 
stehe. Äuch Hel'
. Albert V. habe manches rraùelnswertlw gethall, nnt! sei 
l1arnm fUr \Vilhelm nicht nachahmungswürdig. Rom sei iibcl' ilie Angelegen- 
heiten del' Provinzen und Reiche unterl'ichtet, vielleicht nur über die dentsche 
Verschlagenheit nicht. 
J\landavit n1Ïhi V. S., ut de negotio jurisdictionis ecclesi- 
asticae turn cunl P. Veuclio, tUIU cum nostris cOllferreIn, et refer- 
ren1 postea, quae sive hic sive ROlllae hac de re acta sunt. Feci 
scribaulque confidenter, quid mibi videatur. 
Posteaquanl igitur totos hos dies fere ac lloctes in hoc 
negotio impenderim, multum me consolatur, Lluod cunl optime 
coufiso principe rem habeam, et quo minus ne cogitatione qni- 
dem hoc iter meum in Bavarialu ad haec spectabat toto Inagis 
divinitus factum puto, ut S. V. il1bente susceptuul fuerit. 
Ita porro cum S. V. expediendi scilicet 11as difficultates Den 
est, atque hinc multa COI1l111oda ad alias provincias proillanabullt, 
ùebetque hoc constanter ad effectnnl perchH'ere et si ùpns sit, 
profulldere sanguine111. 
Praecipuae porro difficultates eae sunt, quae S. V. ii propo- 
suernnt, quos apud se habet, sine bono zelo, sine simplicitate 
aut alio quo vis pratextu ducti; sed videlldlun qUOlllOdo Sathal1as 
perdiderit alia regna et exeluplo lucral1dum. 
Allegant vero 1 0 cnltum divinum, 2 0 Consuetudinem privilegiaque st

 V., 
3 0 ducatus utilitatem et contributiones, 4 0 perturbationem jurisdictionum, si 
ImperatoI' sen Ecclesiastici invadat. 
Sed cogitandum imprimis est, quam multa l'egna fnerÏnt conservata 
propter ordinis ecclesiastici conservationem. Item quot restaurata per synodos 
et S. Pontifices, cui soli dictum est: "Pasce oves meas", alias Bavaria certissi- 



224 


mum ruet. Gallia haeresibus perdita fuit, 
ta tim atque potestas ct jurisdictio 
ecclesiastica usurpata fuit iisdem praetextibus; sed Conradi Regis consiIium 
melius, ut per saceròotes sacra, per laicos laica tractarentur. 
Jdem in Belgio accidit, dum ministri regis noluerunt ad haec manum 
f\xtendere, praetextn iuris regii, sed inglorii inde discesserunt; idem quoQU(1 
in Germania evenit, cuius res miseras et laceras si quis non videt ex isto 
modo aùministrandi venisse, caecus est; sicnt et in Polonia et Hungaria. 
Quamobrem aut castum timorem maiorum imitari aut corruat aedificium 
totum necesse est, quod aliis fulcris fulciri nequit, quam a Christo . . . 
.Ante paucos annos haec quoque causa fuit, ut pax composita in Belgio 
non duraret, dumque episcopus Ibrensis ordinibus nimirunl cre
ens ecclesiasticis 
persuadet ad illos pertinere administrationem, paulo post tamen ipse captus 
est et in pauper tate vitam agit extra patriam, quae in manibus est haerp- 
ticorum. 
Solet c1aemon etianl per mulieres flectere nwntes principum, ut in Gal1ia 
per reginam in Colloquio. quod Pater noster Lainez discidit. Item rex Angliae 
fidenter l)er occult a consilia Academicorum, q1.1os inescaverat eo p(1re:xit., quo 
iam palam est omnibus. 
Romae prohibitus est vir quidam optimm:, qui volebat in simili (?) g'f\nerf\ 
bona sugerere de statu Belgico. Quare ex his constat Sathanam frenderp 
contra conatus S. V., quare, antequam vcnenum latius serpat, iis rationibns, 
(Iuar afferentur, si prudenter, tacite ac fortiter facile occurretur. 
Ad 1 
 cultus est. ut, quae Dei sunt., Deo relinquantur, nec attingatnr 
area in laicis. ne evenia t, quod praeterea evenit in Germania, Saxonia. 
Ad 2
 neque mala consuetudo, nec vitia virtuti, nec usurl)atio juri prae- 
scribit. Deinde privilegia concessa magis debeant devincire S. V., ut obedien- 
tiam praestet S. Pontitici. Quod si praetextu privih'giorum sedis Apostolicae 
vpllet 
athanas ips am seòem ex Bavaria exturbare, ut in AngHa et Coloniae 
satis perspicitur, videat S. V. Sed Ecclesiae nihil periret, ut quae alibi 
e:xtenditur e:xaminentur privi1egia multi fuerunt excessus, ad quos illi non per- 
tinent, denique perduntur abusu. derogantur per Concilia posteriora, ut forte 
per Tridentinum. Itpm si a1iquid prodessent Bavaricis rebus et obessent tamen 
bono communi aliarum provinciarum, id etiam forte tutius omitteretur. 
:l\Iale factam essf' associationem ordinis secularis cum ecclesiastico in 
Bavaria, eo quod isti pauciora vota habent, aequalem tamen contributionem 
cum reliquis duobus statibus. Cohorrui sane, cum haec audirem, cogitans, ne 
})ostea rector Societatis similiter crearetnr paulo post a laicis, cum nullus sit, 
qui cognoscat Joseph. 
Videndum, quomodo maiores nostri se gesserunt, id quod intuentur ii, qui 
Christi Ecclesiae gloriam sitiunt; neque ex r
formatione istorum aliqua confusio 
jurisdictionis metuenda est, erit enim Bavaria exemplo restaurandi imperium. 
Quod vero de Hispania ex . . . . . adfertur, in eo considerare oporteret dif- 
ferentiam Hispanicarum et Bavaricarum rerum. Nam non sunt ibi haerese
, 
sed inquisitioni obnoxii sunt omnes et ipse rex, Bavaria vero circum data 
haeresibus, et haereticos aliquos habet consiliarios, quare ecclesiasticus ordo non 
contemni, sed arctius observari deberet. Deinùe tantum suspendunt in Hispania 
negotia, non expediunt. !tenl bona potius quam mala ab Hispanis discenda. 
Item imitandum institutum de collectoribus bonorum clericorum, qui mori- 
untur, ut ecclesiae otferant, quod in Hispania, Lusitania et Neapolis fit. Bor- 
romaeo in his controyersiis cessit tandem senatus l\iedio]anensis et rex, atque 
inde magnos fructus consecutus ex conservato B. ordine ecclesiastico, pe
ti- 
lentia cessavit, erecta sunt collegia, fiat igitur hic. 
Quod dicunt Albertum sic conservasse, nihil illi quidem detrahendum, 
saepe tamen haereticos habuit consiliarios, de quo monitus a Sede Apostolica, 
cos eiecit, petiit et res incommodissimas ut communionem sub utraque specie. 



225 


Tandem intellexit, omnia posit a esse in sede Apostolica; quid auxilii attulerit, 
non est opus referre. Maiores fundarunt mona
teria, ipse pecuniae plus ab iis 
et ad palatia et res forte non necessarias accepit, quam omnes praedecessores 
I sui. Resta t, quod dicant res Germaniae Romae non cognosci, nec rem in 
, tliscrimen frustra adducendam. Dicam S. V., quod ipsi Alberto parenti ante 
annos dixi 1 0 put are me llon omnia Germanica Romae cognosci et nlulto minus 
astutiam Germanorum, qui oHm simplices nunc praetextu religion is demoliuntur 
Ecclesiam, sed plus puto in uermania ignorari sapientiam ilHus tribunalis 
Romanae sedis. Et nOn sunt tanta Bavariae ministeria, quin cito cognosci 
possint. Romae vero sciuntur omnium provinciarum et regllorum res, hic tan- 
tum germanica. Sed quidquid sit de rebus his, Christus lliserte commisit suas 
oves Fetro dicens: Pasce oves meos. 
Post haec sequebantur ilIa alia, quae lluper misi. 


2. 
I Circa ordinenl studiorUlll Societatis. A. 1592. Ordinis 
studiol'llnl pars speculativa. 
Der speculative Theil der von eiller Commission entworfenen und vom 
General genehmigten und an die Provinciale zur Darnachachtung versandten 
Studienordnung der Gesellschaft. Er umfasst zwei Kataloge von Propositionen: 
I a) alter definitarum ex Summa s. Thomae, b) liberarum alter. Daran reiht 
sich eine Auswahl von :M einungen für Professoren del' Schrift und Contro- 
versen unll zwar: a) de scripturis canonic is, b) de ecclesia, c) de concilio et 
I Romano Pontifice, d) de traditionibus, e) de Doctorum autoritate. 
Ad R. P. Provincialenl superioris Germaniae. 
Reverel1de in Christo Pater. Pax Christi. 
Absoluta est tandem Dei beneficio pars speculativa Ordinis 
, studiorum, quae hactenus desiderabatur: eamque nunc delllum 
mittimus accurate recog'l1itarn. Confidirnns non par urn adiunlenti 
allaturam scholis nostris ad eam conformitatenl doctrinae, qualll 
institutum nostrum adeo cornrnendat. Reliquurn est, ut illam 
omnes pari studio et cura con1plectantur animumque eo inten- 
dant superiores. Quod ut in ista sua provincia sed ulo faciat, 
bortor quoad possum Rm V m ; neve permittat Professorrs ab 
hac praescripta ratione ullo Inodo discedere. Dies autem et 
. decursus temp oris expeditam praxim reddet atque earn, ut spera- 
TI1US, utilitatem et fructum adferet in commune, quem optamus. 
I Si quid vero postea incidet, quod pariat difficultatenl, libenter 
audiemus suo tempore; ita tanlen ut hac occasione non impedia- 
I tur observatio eorum, quae hic praescribuntur. Neque aliud 
est, quod addam his litteris. Quare precibus et s. Sacrificiis 
, R. V. me commel1do. Gratia Domini nostri J esu Christi cUln 
olllnibns nobis. 
Romae 18. Julii 1592. 


R. V. 


Servus in Christo. 
15 



226 


Claudius Aql
aviva Praepositus Generalis Societatis Jesu. 
CUIll nostrae constitutiones, parte 3 cap. 1 0 et 
. 18. 
Parte 4. eap 5 S. 4 et cap. 14 
. 3 et Parte 8. cap. 1. Parte 
10. 9. 9. c01l1n1unioren1, tutiorem, solidiorem, verae pietati magis 
consentaneam ac pene in onlnibus c0l1COrden1 atque nnalU l1ostro- 
run1 doctrinam esse iubeant, in earn praecipue curanl initio 
nostrae gnbernatiollis incubuinlus, ut regulis, eanonibus a1iisque 
rebus ad religiosam specttntibus disciplinam recognitis ad studi- 
orunl statim rationenl ex constitl1tionunl praescripto illforlnan- 
dam institnel1damque adiicerenlus animunl. Itaque post varias 
de ratione, qua optinll1Ju doctrinae genus consequi ac seligere 
possemus, deliberationes Ronlae eL in Provinciis habitas, post 
accuratam etiam eonHn, fluae Provinciae rescripseraut, recogni- 
tioneU1, visum talldenl nobis est statuere, ut nostri in Theolo- 
gica facuItate sequantur Sti Thomae doctrinanl, quam et nostrae 
cOlllnlendant Constitutiones et Academiae pene omne
, ut 111axime 
tutalTI ac solidanl recipere. 
Sed quia non expedire videbatur ita Sto Thomae Nostros 
obstringere, ut ab eo n alIa in re liceat recedere, etianl si opinio 
contraria valde probabilis et recepta esset, placuit, liberulll relin- 
quere, ut videlicet possil1t aliquando discedere a Sto Thoma, modo 
id raro, et ex causa fiat, et opinio, quan1 sequentur, habeat 
graves et probatos autores, videaturque lectori facilior ad defen- 
dendum, n1agisque recepta. 
Ad haec quia pleraque sunt, de tluibus S. rrhomas vel nihil, 
vel 110n satis perspicue disputavit, qaaecunque in his maioris 
esse llloluenti videbantur, in nnun1 conferri iussimus, ac definiri. 
Hinc catbalogus quidalll definitarum propositionun1 descriptus 
est. Si qna vero nec in eo, nee apnd S. Thonlam habentur, in 
bis nostri iuxta regulas general
s a nobis iam dudun1 11lissas, 
quas nunc denuo his catalogis praeil1seri curavimus; probatos 
aliquos sequantur authores nec doceant nisi quod maxime pinm 
ac solidum esse iudi<:abunt. 
Hanc itaque formulanl tot Doctorum exanline ac diiudica- 
tione elaboratam, (jua possumus et sedulitate et autboritate 
llostris omnibus, q ai litterarunl studiis vacant, gravissime conl- 
Inendamns hortamurque Praepositos omnes, Provinciales praeser- 
tÏ1l1, ut i uxta 54 am l'egulam officii sui, in hanc lllethodum rati- 
onen1f
ue studiorunl conservalldarn tanl per se, quam per alios 
diligenter incumbant: Si qui vero ab illa deHectere videbuntur, 
eos et paternis 11lonitis in viam revocent, et severis, quando res 
tulerit, animadversionibus coerceal1t. Et si qui (quod speramu:s 
non futur'
ln) difficiles et inobedientes l)raebere se voluerint, eos 
a legendi ll1unere 
Ulloveaut 



227 


Regulae ùe Opil1iollUlll delectu. Regula prÏIna. 
In t1oeenc1o eOlToborandae inprimis fidei alellc1aeque pietatis eura haùe- 
atur. Nemo igitur quicquam doceat, quod cum Ecclesiae sensu reeeptisque 
I traditionibus non bene eonveniat, quodque aliquo modo soIidae pietatis firmi- 
, tatem :minuat. Quo pertinet etiam, ut ne receptas iam (quamvis eongruentes 
tantum) rationes, quibus fidei }'es probari solent, a Doctoribus NostIi refellaut, 
nee temere novas exeogitent, nisi ex eonstantibus soliJisqne principiis. 


Hegula ßecun da. 
.Ad haee in iis etiam, in quibus nullum pietati
 ae fidei perieulum subest, 
nemo in rebus alieuius momenti novas introdueat quaestiones seu dubitationes 
iis qui praesunt ineonsultis, nee aliquam contra .Philosophorum, aut Theolo- 
gorum axiomata communionemve scholarum sensum defendat, nee opinion em 
ullam, quae idonei nullius authoris sit; sequantur potius universi probatoH 
maxime doetores, et quae prout temporum usus tulerit reeepta potissimum 
fucrint in Catholicis Aeac1emiis. 


Regu la tertia. 
In Theologiea facultate de nonl1ul1is quidern quaestionibus, quae in pro- 
positionum Catalogo distincte ac sigillatim tlesignantur, selltiendi, quod cuique 
, \ ideatur, sit potestas, dummodo in his ita defendatur una pars, ut alterius 
etiam partis, ac multo magis prioris Professoris (si contrarium docuerat) exi- 
I :;timationi modeste ac benevole consulatur. Quin etiam cum commode conciliari, 
possunt Doctores, id ne negligatur optandum esse. 
Regula quarta. 
In caeteris quaestionibus non recedatur a D. Thomae doctrina, quae 
1mbetur in partibus et in Additionibus ad 3
 pattern, quae sicubi differant ab 
cius Commentariis in libros 4 sent. illa praeferantur. Neque vero cum Do Tho- 
mae Nostros addictos esse iubemus, ad aliud quam ad eius conclusiones volumus 
astringi: et in his nee ad eas, quae \?el ad scripturarum interpraetationem, 
vel ad Philosophiam caeterasque disciplinas pertinent potins quam ad scholasti- 
cam Theologiam, obligati censeantur. 
Regula quinta. 
Observentur praeterea nonnulla, quae speciatim ac distinctedefinientur. Defini- 
nientur autem, non ut aliqua (praeter unum aut alterum) contra S. Thomam statu- 
antur, secl tum ne fiuctuemus in iis, quae D. Thomas vix attigit, turn ut obscuriora 
I quaeJam eius Ioea, de quibus ut inter nos conveniat referre visum est, expli- 
centur. In caeteris vera eius locis exponendis Nostri et explicationum cave- 
ant minutias, et interpraetationem sequantur, vel aetate nostra maxime recep- 
tam vel probati cuiusquam Åuthoris: nee novam in rebus paulo gravioribU!
 
Rectoris iniussu profel'ant. 
Regula sexta. 
Quae opiniones cuiuscumque authoris sint in aliqua Provinci3 aut Civi- 
tate mu1tos aut Nostrorum aut externorum Catholicos et non indoctos gra- 
viter offendere scientur, eas ibi nemo doceat aut defenc1at, quamvis aut inter 
liberas Jefinitasve numerCll tur in hac formula aut alibi sille offel1sione doce- 
antur. HlliusmoJi vero opinioncs a quolibet Provinciali colligantur audito 
consilio Doetormn suae Provinciae, ut qui in ea docent, nee eas ignorent, nee 
una.
 alias ess
 l'racterèa huius generis existinwnt. 


15* 



228 


Catalogns defil1itarull1 propositiOl1Ulll ex prinla parte S. rrhOluae. 
1 
 Deum esse unum, efficientem rerum omnium, liberum in agendo ad 
extra, providentem omnibus, infinitum, omnipotentem et ubique existere 
substantia1iter, naturali ratione dernonstrabile est. 
2
 Ad eliciendam claram Dei visioncm Noster etiam intellectus lumine 
gloriae elevatus active concurrit per naturalem suam facultatem. 
3
 Secundum potentiam Dei absolutam nee repugnat viùeri clare Divinam 
essentiam sine uUa distincta visionc creaturaruUl ne
 lumen gloriae suppleri 
per actualelll Dei concursum supernaturalem et gloriosum. 
4
 Essentia Divina non sic unitur intellectui beato in ratione specici 
intelligibilis, ut ipsum aliquo modo informet. 
5
 Notitia, quam Deus habet de creaturis, terminatur etiam secundario 
all eas, prout sunt in seipsis extra Deum. 
6Ð; Deus de quibuscunque rebus, de liberis etiam actibus licet nunquam 
futuris certo et infallibiliter cognoscit, quid quibus positis futurum esset. 
7
 Non sunt possibiles ullae causae secundae ne liberae quidem, quae 
in agendo non semper dependant essentialiter ab actuali cooperantis Dei 
concursu. 
8
 Actus liber non addit Divinae voluntati perfection em intrinsecam, 
qua potuit carere. 
98; Deus absoluta voluntate non praedefinivit actus malos, ne quo ad 
eorum quidem substantiam. 
lO
 In Deo est vere, proprie et formaliter iustitia. 
11 
 Non solum in nostra potestate absolute non est, ut praedestinell1ur, 
sed nec ex parte nostra ulla est ratio, seu conditio praedestinationis, nee salvi 
fiunt alii quam praedestinati. 
I2
 Deus neque ut iuùex, neque ut Dominus, neqne alio quovis modo 
ab aeterno statuit positive ullum hominem reprobare in lllortem aeternam 01> 
solam ostensionem iustitiae suae nullo pracviso peccato, negativae autem repro- 
lationis, an praeter Dei voluntatem occasio fuerit aliqua peccati praevisio, 
liberum sit. 
I3
 Divina relatio etiam secundum esse Ad, est ens reale. 
14t1; Nemo dicat esse probabile divinas personas constitui proprietatibus 
absolutis: nec doceat non constitui formaliter relationibus. 
15
 Dei filius neque qua Deus, llcque qua Dei filius absolute dicendus 
est minor Patre, nisi id clare explicetur secundum authoritatem principii, ut 
explicant Sancti Patres, quae explicatio etiam si vera sit, non usurpallda tam en 
ratione scandali. 
168; Spiritualis substantia creata subiectum est formaliter locabile et 
mobile: et tam Angeli quam animae nostrae substantia liter sunt in caelo, vel 
in inferno vel alibi; quamvis ratio essendi in loco libera relinquatur. 
17
 Non repugnat per Dei pott'ntiam absolutum Ang
lum simul esse in 
pluribus locis adaequatis. 
I8
 In eodeJn indivisibili instanti non potuerunt Angeli mali aut boni 
esse simul in via et in termino damnationis seu beatitudinis. 
I9
 Angeli in primo instanti proprie meruerunt beatitudinem: nec 
dissentit S. Thomas. 
Ex Parte Secunda. 
1 
 Actus, qui fit cum ignorantia concomitante invincibili, peccatum non 
est; tamesti per eam non excusetur a peccato praecedens seu consequens volun- 
tas et complacentia de actu, qui tunc ignoranter commissus fuit: et de 11ac 
tantum S. Thomas posset exponi. 1. 2>>:e q. 6. art. 3. et q. 76 art. 3. 
2
 Sensualitatis nulla est formaliter libertas nec primi motus (cuiscun- 
que potentiae sint) qui a ratiúue pracveniri vel impediri nullo 1110do possunt, 
pecca ta sunt. 



229 


38; Ut delectatio morosa seu consensus illterpraetatione in earn sit pec- 
catum mOl'tale non requiritur periculum seu animadversin periculi de pollutione, 
vel de expresso consensu. 
.13; Inter entitatem actus mali seu peccati et privationem rectitudinis 
, debitae in esse secundum ration em non est media aliqua entitas positiva 
moralis, quae sit formaliter ratio peccati: quare peccatum formaliter non est 
quid positivum, sed privativum. 
58; Nulla creatura intellectualis et per voluntatem libera dari potest, 
quae sit per solam suam naturam impeccabilis. 
6
 Peccatum originale est vere ae proprie peccatum et culpa. 
7 a.. Leges humanae iustae, etiam paenales sive mixtae, sive purae obli- 
gant in conscientia. 
8

 Pontificiae constitutiones ut obligcnt ubique non requirunt promul- 
gationem in provineiis. 
9
 Aliquod opus (modicum tamen) moraliter bonum ex obiecto et omni- 
bus circumstantiis secundum rectam rationem, et velIe ct f,.were aliquando 
possumus per naturalem liberi arbitrii facultatem. 
I 10
 Sine speciali Dei auxilio non possumus super omnia diligere Deum 
ne ut finem quidem naturalem: nee totam legem naturalem servare seu efti- 
o caciter velIe servare nec resistere tentationibus vehementioribus. 
11 
 Praecepta credendi, sperancli, diligendi, praemittendi impleri non 
, possunt, speciali Dei auxilio. 
12
 Non potest homo iustificatus sine novo speciali auxilio diu in gratia 
permanere. 
13
 Gratia, quae est homini ad bene operandum necessaria, non est 
solum externum auxilium Dei, sed interna etiam motio: nee solum gratia 
exeitans, operans et pracveniens, sed etiam adiuvans, cooperans et subsequens. 
143; Licet gratia efficax non detur nisi iis, qui per earn bene aut non 
male agunt actu: auxilium tamen vere sufficiens, quo possint bene aut Don 
male velIe et agere et salvari, datur omnibus qui ratione utuntur. 
15
 Fieri potest, ut divinum auxilium aequale duobus collatum sit in 
uno efficax inefficax in altero, quia non vult consentire, Hcet possit per suffi- 
o cientem gratiam sine novo gratiae augmento. 
168; Habitualis gratia a Deo infusa formaliter delet peccatum, ct est 
fonnalis causa iustificationis. 
17
 Ut actus ex gratia proveniens sit meritorius gloriae, non requiritur 
nova Dei acceptatio, nee aliud doeuit S. Thomas. 
lR3; In homine ius to charitas non solum augetur intensioribus ipsiusmet 
charita tis, sed aliarum etiarn virtutum: et huius augmenti ipse actus intensior 
o meri torim; est. 
19
 Sine speciali revelatione nullus potest esse certus, esse se in statu 
gra tiae. 


Ex Secunda Secundae. 
1 a.. Fides supernaturalis non solum ex parte principii credendi, sed 
etiam ex parte obiecti crediti praesertim vero mediatoris implicita fides fuit 
I semper ad iustificationem necessaria. 


 Explicata fides in Christum post sufficientem eval1gelii promulgati- 
onem tam necessitate praecepti, quam medii est necessaria ad salutem 
etiam viae. 
3
 Fidem eiusdem speciei cum nostra habuerunt Angeli, Prophetae et 
, Apostoli, Hcet ipsis forse fuerit evic1ens Deum esse, qui eis mysteria revelabat. 
4
 Implicat contradictionem Deum mentiri seu falsum dicere per se seu 
per alium. 



230 


5": Cuilibct remisso dmritatis actui suus in patria rcdJetur grad us chari- 
tatis gratiae ct gloriae: in via vero an statim augeatur charitas, liberum sit 
opinari. 
6": Eleemosynae praecepto regulariter non satisfacit, qui metuat non donat. 
7
 Ad observantiam Divinorum praeceptorum non est necesse ea referre 
in Deum ex charitate: nec ad aliud obligat S. Thomas. 
8
 Non est praeceptum erogandi in pios usus, quae aliquis vel lucratus 
cst Iudo legibus interdicto, vel ita accepit, ut tam datio quam acceptio sit 
contra legem, nisi quando lex ad id expresse obligat: et in hunc sensum 
S. Thomas posset intelligi. 


Ex '!'ertia Parte. 


13; De rigore iustitiae Christus satisfecit, sed purus homo cum quavi
 
gratia Dci ne ad aequalitatem quidem potuisset pro peccato mortali satisfacere. 
21
 Humanum suppositum, quod assumptae humanitati deest, fonna1itcr 
:mpcralldit naturae positivam elltitatcm, et rationem qua natura subsistit. 
3
 In Christi patientis ratione superiore non quidem ut considerante 
aeterna, sed temporalia propter rationes aeternas fuit tristitia. 
41
 In passione et morte, de qua Christ us habuit praeceptum, meruit 
secundum actus etiam substantiam. 
5
 Beatissima Virgo, l\Iater Dei, fuit concepta sine peccato originali. 
6
 Circuncisio nee proderat ex opere operato propie ac simpliciter: nee 
praeter gratiam operi operantis responclentem conferebat alium gratiae gradum 
contrito tunc vel antea: nec adultum faciebat ex attrito contritum. 
7
 Circuncisio, qua nunc utuntur Aetyopcs, Abyssini, non licet, etiam si 
fiat ad imitandum Christum. 
8
 Infans exist ens in utero matris non salvatur Ol'ationc aut bene- 
clictione parentum aut sacerdotis aut alterius, vicem baptismi supplente: ucc 

ummus sacenlos Christus supplet rcgulariter substantialem defectum, qui acci. 
dit in sacramentis administrandis. 
9
 In sacramentis Baptismi et Poenitentiae si confessionem informclll 
et validam esse posse doceatur. ut docere potest qui velit fictus recedente 
fictione gratiam recipit sacramc11talem: de eaeteris _ sacramentis liberum sit 
idem opinari. 
10"-: Sextum Joannis caput intel1igenclum est non modo de spirituali, 
sed etiam de sacramentali manducatione: quare communionis praeceptum divi- 
llum est, non talltum ecclesiasticum, 
11 
 Per absolutam Dei IJotentiam non repugnat idem corpus simul esse 
in multis locis circumscriptive. S. Thomas autem de potentia ordinaria posset 
exponi. 
12
 in Euchal'istiae Sacramento quantitas non fit materia, sed ita cst 
quantitas post consecrationem, sicut antea, nec novam acquirit a Deo subsi- 
stantiam: nec ex ea, sed ex vera materia, quae aLlvenit de novo, generatur 
quicquam corruptis specie bus generatur. 
13
 Post transubstantiationem substantia. panis secundum nullum sui 
gradum ne entis quiclem, yel existentiae remanet. 
14

 In forma calicis verba, quae sunt post illud (S a 11 g u i 11 is III e i), 
sunt de substantia ill est de integritate tantum. 
15
 In panis consecrandi. forma (c 0 r pus) ex vi significationi8 11ullam 
allimam includit. 
16": Aqua vino admixta cOllverti debet in vinum, Pl'iusquam in sangui- 
nem Christi: quanquam damnandum non viJetur, si ab aliquo probabiliter 
c1icatur, aquam (tamesti non nisi simul cum ipso vino, cui mixta deLet esse) 
11 sanguinem immediate posse converti. 



231 


17
 Putan
 lSe lmptizatum. cum nun sit, recepit verc Eucbaristiae sacra- 
mentum, sed non eius effectum ex opere operato: quo tamen llon carebant 
baptizati infantes, cum olim conllnunicarent. 
18
 Licet in lllissae sacrificio res oblata infinita sit; eius talllen oblatio 
per sacerdotem facta non est illfiniti valoris: nec sacerdos pro una missa plurcs 
elemosinas (nisi valde tenues sint) pot est accipere. 
19
_.Per missae sacrificium non fit is, pro quo offertur, ex attrito contritus. 
20
 l\1issae sacrificium essentialitcr cOllsistit saltem in oblatione et 
consecratione: in consumptione vero vel essentialiter vel integraliter. 
21 
 Devotio in actu non requiritur, ut Eucharistia conferat gratiam. 
22:
 Corpus Christi non operatur gratiae augmentum quanto tempore 
sacramentaliter perseverat in sumcnte. 
23
 Poenitentiae sacramentum absenti per nuntilllll seu per litteras col- 
latum non valet; quamvis contrarium sua probabilitate non careat. 
24
 In poenitente satisfactio pro culpa mortali paenaeque aeternae reatu 
non fit per contritioncm, ut est dispositio praecec1ens gratiam habitualem, sed 
per Christi meritum et satisfactionem, quae dispositive quidem per huiusmodi 
contritionem, formaliter autem per gratiam nobis applicatur. 
25
 Per ligandi potestatem quilibet confessarius si vult obligare potest 
poenitentem ad impositam satisfactionem exequendam; ea tamen dum actu 
persolvitur, non facit ex attrito contritum. 
26
 Qui in extremis positus per signa contritionis confitetur, quamvis 
nihil in particulari possit exprimere, absolvi tamen potest sacramentaliter. 
27
 Peccata venialia non remittuntur solo Dei favore aut sola impu- 
tatione. 
28
 :Martyr sine formali poenitentia, si earn potest habere, non iustifica- 
tur; an autem per martyrium fiat ex attrito contritus, liberum sit. 
29
 In inLlulgentiarum concessione principaliter est inditialis absolutio a 
pacnis, connotat tamen et includit solutionem de Thesauro Ecclesiae. 
30
 Ut indulgentiae valeant, non modo requiritur causae pietas, sed etiam 
propositio. 
31 R. Animae Purgatorii iuvantur illdulgentiis per modum suffragii; IlllO\! 
certa lege semper Deus acceptat. 
32
 Veniales culpae deccLlcntium in gratia ill Purgatorio remittuntur 
per actum aliquem charitatis, aut paenitentiae. 
33
 Episcopatus sacramentum est, quamvis contrariulU non sit pellitus 
damnandum, suumque gratiae gradum confert; cbaracterem autem vel imprimit 
w'oprium, vel extendit praesbyteralem. 
34
 Ad materiam sacramenti ordinis non solum pertinent instrumenta, 
quae traduntur, sed etiam impositio mallUUlll, ubi illa adhibetur: verba etiam, 
quae in ca profert Episcopus ad gratiae collationem concurrunt: sicut et 
Christus sub illis praecipue verbis potestatem l'emittendi peccata tradidit. 
35
 Quamvis ad substantiam matrimonii necessaria sit praesentia sacer- 
dotis post Cone. Tridentinum, is tamen non est essentialis millister huius sacra- 
menti, sed contrahentes; nee sacerdotal is bel1cdictio est forma essentialis. 
3ö
 III voto solemni dispensari potest ab .Apostolica sec1e. IdeI1
 nostri 
doceant de matrimonio rato non consummato. 
37
 Ex matrimonio rato tantum generatur impedimentum publicae hone- 
statis, non affinitatis proprie nisi large sumatur: quomodo potest, qui velit 
S. Thomam interpretari. 
38
 Gradus consanguinitatis, qui non alio Divino iure, quam quo
l in 
Lcvitico erat, prohibebantur, non manent adhuc ita prohibiti iure Divino, ut 
matrimonium nullum sit, si telltetur. 
39. Primus gradus consanguinitatis lineae transversalis prohibitus est 
iure Divino naturali. 




)"H) 
101;)101 


40
 Ens pcrmallcns sive corruptum sive anllihilatum sit, per Dei potCll- 
tianl raparabile est idem numero: de sucesivo autem, l)rout cuique videbitur, 
scntiatur. 
41 
 Gloriosi corporis omnes dotes sunt quacdam qualitates supernaturales 
cOl'pori inhaerentes: ad, eas autenl producendas an anima gloriosa concurrat, 
effective liberum sit. 


I 11 Cat a log u m lib era r U 111 pro p 0 sit ion u 111 P r a e fat i o. 
lJuonianl in catalogo opinio11uIll dicitur liberunl relinqui 
nostris ut aliquando etc. Non ideo volumus liberunl cuique 
esse pro suo arbitrio ubicunque voluerint,. ab eo discedere, res 
enim non valde tuta esset, nec uniforlnitatem inducere posset, 
qualll ophunus. Quare etsi iustis ex causis non ViSUlll est 
nobis in illo ordine proposi
ionlul1 inserere catalognm liberarunl, 
vohunns talnen, ut enm Rectores, Praefecti studiorum, et lectores 
apud se habeant, ut intelligant, sibi vel sequendum Stum Thonlam 
vel si quando aliam sententiaul tueri volueril1t, in iis tantulll 
esse posse libertatenl, sic enim fiet, u t cum sint certae et n Ulne- 
ratae, uniformitas non magnopere laedatur, et cum sint proba- 
torunl auctorum receptae et a plurimis exaillinatae, viiretnr 
llovitatis periculum et securitas teneatur. 
Catalog us liberarum Propositiol1um ex prIma 
par t e. 
1 & An secundlun absolutaul Dei potel1tiam repugnet com- 
lllunicari viatori evidentel11 abstracti vam notitiam articulornul 
Fidei. 
Negant Durand. in Prol. q. 3. a. 2. et 2. sent. d. 23. q. 2. Herve. quod- 
libet 2. q. 5. a. 2. et alii recentiores. 
Affirmant Scotus 2. d. 3. q. 9. Henric. Gaud. quodlibet 8. q. 14. et colli- 
gitur ex S. Thomae 22. q. 5. a. 1. et 3 prt. q. XI. art. 1 0 . 
2& An secundulll eandem absoluhull Dei potentiam repugnet 
a beatis Deunl videri per speciem impressalll, quanlvis de facto 
non sic videatur. . 
Affirmat repugnare S. Thom. pO prt. q. 12. a. 2. 
Negat repugnare S. Bon. 3. d. 14. a. 1. q. 3. et. 2. sent. d. 3. prt. 2. 
a. 2. q. 2. ad in. Scotus. 2. d. 3. q. 9. Aureol. apud Capr. in 4. d. 49. q. 5. 
a. 2 Richard. utramque partem putat probabilem 1 0 sent. d. 3. q. 7. et 2. d 
14. a. 1. q. 3. 
3& An 
Ioyses et Paulus Divinam esselltiam viderint. 
Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 12. a. 11. secutus S. Augustinum et K 
Basili urn 
Negat Dionys. Areop. cap. .1. 'caelest. bierar. Cln'isost. home 14. in 10: 
1. Cyril. in Joan. lib. pO c. 22. Jreneus lib. 4. adversus ]mereses cap 37. Greg. 
Nazian. principio libri 2. de Theologia. Greg. lib. :àloralium 18. c. 37. quos 
sequuntur multi recentiores praesertim Caiet. in Exolt. 33. et NUlIl. 12. 
4& An praevideat Deus futura contingentia in reali eorum 
coexistentia CUIU sua aeternitate. 
Affirmat S. Thomas prt. 1. q. 14. art. 13. 


, 


,. 




33 


Negat S. Bonavellt. 1 0 d. 3
. a. 2. (1. ð. 8cotus ibidem 'I, 1. Richard. 
art. 1. q. 1. et alii. 
5& An ol1n1Ïum, quae realiter inter se distil1gnntur, sillt in 
Deo propriae Ideae, ut sunt exemplaria fc1CtibilitllU. 
Negat S. Thorn. prt. 1. q. 15. art. 3. 
Affirmat Richard. 1. d. 36. a 2. q 4 Alb. l\Iag. apud Charhus ibidem (1. 
2. Gabriel 1 0 d. 35. q. 5. a. 2. et alii. 
6& An secul1dae causae a Deo llioveantur et ad operalldulu 
applicentur per realem aliquem in eas il1fluxum tametsi non 
praedeterminantelu liberas causas. 
Affirmat hunc influxurn S. Thorn. 1" prt. q. 105. art. 5. 
Negant Ocham. lib. 2 0 q. 5. art. 2 et 3. Greg. Ariminen. in 1 0 d. 45. q. 
1. et 2. d. 34. et 35. q. 1. art. 3. Gabriel 2. d. 1. q. 2. art. 2 et alii.. 
Non praedeterminari causas liberas affirmant iidem tres ultimi authores 
et Scotus 2. d. 37. q. un. Ad solutionem istorum Aegidius 2. d. 1. prt. 1. q. 
2. a. 6. et d. 37. q. 1. art. 3. Capreolus 1 0 d. 38. q. 1. art 1. ad 2 m contra 
.I am conclusionem Caietal1us. 1& prt. q. 19. a. 8. Ferrariens. lib. 2 0 contra gpnt. 
cap. 67. et lib. 3. cap. 66. et colligitur ex S. Thom. De veritate q. 5. art. 9. 
ad. 10. et Dam. q. 3. art. 2. et 1. 2. q. 9. art. 6 a ad. 3
 
7 a An repugnet ut actu infinitum creari possit tan1 in 
quantitate quam in qualitate sive naturali, sive superllaturali 
qualibet. 
Affirmat repugnare S. Thom. prt. 1. q. 7. art. 3. et 4. 
Negant repugnare S. Thorn. Argent. 2. d. 1. q. 2 art. 4. Ocharn. lib. 2. 
q. 8. et quodlibet 2. q. 5. S. Greg. Arim. 1. d. 44. q. 4. quod Durandus pro- 
babile put at 1. d. 43. q. 2 et 
Iarsil. lib. 1. q. 2. a. 3. 
8 a An Spiritus Sallctus procedat ex amore etiam creatura- 
rum secundum esse possibile. 
Negant Scotus 2. sen. d. 1. q. 1. are 2. et quid am Tbornistae recentiores. 
Affirrnant Caietan. 1. prt. q. 34 a. 3. Ferrarien. lib. 4. contra Gent. c. ] 3. 
et colligitur ex S. Thorn. 1. prt. q. 20. a. 2. ad 2.et q. 34. a. 3. ad 2. 
g& An re]atio divina secunduD1 se, et secundum esse Ad, 
ut cOllcipitur ab essentia distinctum, sit perfectio in suo gel1ere. 
Negant Scot us 3. d. 1 q. 4. et in quodJibet q. 5. ar. 2. et Caiet. 1. prt. 
q. 28. art. 2. 
Affirmant Ocham. ibid. d. 7. q. 3. Gabriel ibid. q. 3. a. 3. Jo: l\Iaior 
ibid. q. 1. et colligitur ex S. Thom. 1. prt. q. 28. a. 2. ad 3. et De potentia 
q. 9. a. 9. ad 2. 15. 18. et q. 10. a. 1. ad 6. et 7.et q. 8. a. 2. ad p. 
10& An mUl1dUn1 esse caepisse ratione naturali demonstrari 
possit. . 
Negat S. Thorn. 1. prt q. 46 art. 2. 
Affirrnant Henr. Gand. Quodlibet 1. q. 7. Richard 2. d. 1. a. 3. q. 4. 
Scotus utramque partem problernaticam putat. 2. d. 1. q. 3. et alii. 
11 & An plures Angeli in eaden1 specie sint, id tamell non 
repugl1at secundum absolutam Dei potentianl. 
Negat S. Thorn. 1. prt. q. 50. art. 4. 
AffirmaEt Alex. Alensis prt 2. q. 20. memb. 6. a. 2. Albert. l\Iag. in 
summa l)ft. 2. trac. 2. q. 8. S. Bonavent. 2. d. 3. a. 2. q. 1. Scotus ibid. q. 7. et alii. 



234 


12& .All spirituali 
lIL
talltiae ratio es
endi ill locu sit 
i I'all
iells opcratio, seu Virtutis applicatio ; ea tanlcn large snrllellda 
est, si ponitur ratio csscl1di in loco. 
Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 52. art. 1. et 2. 
Negant Scotus. 2. d. 2. q. Ö. Hichanl 1. d. 37. a. 2. q. 1. DUJ'and. ibiLl. 
q. 1. et alii. 
13& An species il1telligibiles ita per se et non per accidens 
infllsae fuerint Al1gelis, ut eas per illtellectulll agcntern abstra- 
here nequeant a rebus. 
Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 55 art. 2. 
Negant S. Bonavent. a. sent (1. 3. a. 4. q. 1. Scot us ibid. q. 10. Richard 
art G. q. 2. et aHi. 
14 a An Angelus per ealldelll specielll conseeratam qua 
cognoscit specificam naturalll, eoglloscat. etiaul omnia eius indi- 
vidna CUlll existunt. 
Affirmat S. Thom. 1. prt. q. 47. art. 2. 
Negant Scotus 2. a. 3. q. ult a S. Bonav. et Richard. locis praeallegatis 
et alii. 
15 a An universaliores sint species superorulll, quanl illferi- 
orUlll Angelorull1. 
Affirmat S. Thom. prt. 1. q. 55. art. 3. 
Negant Scotus 2. d. 3. q. 10. .dureoJ. apuù Capreol. ibid. q. 2. a. 2. 
Ocham. lib. 2. q. 14. et 15. Joan. 
[aior 2. d. 3. q. ô. 
16 30 _\.11 .Angelus nee componere et dividere nec diseurrere 
possit, etialll in natnralibus. 
Negat S. Thorn. 1. prt. q. 5
. art. 
. et ,t 
Affirmant Scotus 2. d. 7. q. 1. et in Prol. q. 4. Gabriel. 2. d. 3. q. 2. a. 
2. cOlldus. 8. Okam. d. 2. q. 14. 15. et alii. 
171:. Au Angeli ex aliqua actuali illcollsidera.tione pec- 
ca verin t. 
Aftirmat S. Thom. 1. prt. q. 6;). art. 1. 
Negant Alb. Jlag. 2. d. 5. a. 2. S. Bonavent. ibiù. a. 1. q. 1. Scotus 
. 
d. G. q. 1. et alii. 
18& An Angeli in primo instanti suae creationis peccare 
potuerint. 
Negat S. Thorn. 1. prt. q. 63. art. 5. 
Affirmant Scotus 2. d. 5. 9. 2. a 1. ÁureoI. apud Capre. 2. d. 4. q. 1. 
a. 2. Ocham. quodlibet 2. q. 6. l\Iarsil. lib. 2. q. 3. a. 2. Greg. Årimencn. 2. 
Ù. 3. 4. et 5. q. 2. art. 2. 
19& An Angeli nlali ex sua ipsorulll natura infiexibiles 
Inanserillt in termil10 viae: tanletsi boni ex solis liberi arbitrii 
viribus non potuerint gratia1l1 retinere et conservare perse- 
veranter. 
Aftirmat S. Thom. 1. prt. q. 64. art. 2. 
Negant S. Bona. 2. d. 7. a. 1. q. 1. Âegid. 2 d. 7. q. 1. a. 2. Scotus 2. 
d. 7. q. 1. a. 2. Duran. 2. d. 7 q. 2. et alii. 
20& A.ll locutio .A.ngelorum fiat eo modo, quelll traùit 
S. Thorn. 




35 


A modu, lIuellI tradit K ThOll). 1. prt. 11. 107. art. 1., caeteri Dùctore::; 
rccedunt, et ita clivisi sunt etiam inter sc, ut lJauci in eandem opillioncm 
COllscn tian t. 
21 a Au quatuor superiores ordilles Allgelorunl nunquaul 
111Ïttantur; et an Archangelus Gabriel sit suprelllUS inter Archall- 
gelos tantulll. 
Affirmat Dionysius dreopag. cap. 8. et 14. caelest. hierar., sequitur S. Thom. 
1. prt. q. 112. art. 4 0 . 
Negat S. Greg. homo 34. in Evangelia, quem probaùiliter sequuntur Scotus 
2. dist. 10 q. Ull. Durand. ibicl. q. 1. et utramque sententiam sustineri posse 
ostendit l\Iag. ibidem. 
22 ß An Angeli custodes Olllues silJgulorunl hOlninum sillt 
ex infimo ordine. 
Âffirmat S. Thom. 1. prt. q. 103. art. 3. 
Negat S. Chrisost. homo 60. in l\Iatthaeum: sequuntur aliqui rccentiorc
. 
23 a Quae libertas data est Opilli:llldi de Allgelorulll coglli- 
tione, eadelll concessa intelligatur in quaestiollibus de cognitione 
auimae separatae. 
s. 'ThCill1. 1. prt. q. 8
. a. 3. non concedit animae separatae nisi commu- 
Hcm et confusam cognitiollem nec per species, quas ipsa per se posset acquirere. 
S. Bonavent. 4. d. 50. prt. 2. a. 1 q. 1. animam separatam docet co1j- 
noscere res eo modo, quo Angelus, cui intellectum a.gentem attribuit, quo possit 
abstrahere species a rebus, quibus distincte naturalia cognoscat. Idem Scotml 
4 0 dist. 45. q. 2. et Richard. ibidem (1i::;t. 50. a. 1 0 q. 2. 


E x P r i 111 a S e CUll cl a e. 
1 II. An beatitudo fonnalis snpernaturalis III pat-ria 
úllsiHtat 
III actu intellectus. 
Affirmat S. 'Th01l1. p& 2 ac q. 3. art. 4. 
Negant Scot us in 4 d. 4f). q. 1. quo pertinent Doctores. qui Lcatitutlinem 
l'rillcipaliter IJOnunt in voluntate ut Aeg. 2. d. 16. q. 2. a. 3. Richard. ibidem. 
a. 1. q. 7. Bonavent. in 3. d. 27. a. 2. q. 1. et d. 31. art. 3. q. 1. et alii. 
2 a An sine praevio practici intellect us defectu uequeat esse 
prava voluntatis electio, quallquan1 illo posito nOlI selllper haec 
sequitur. 
.Affirmat S. 'Thom. 1. prt. q. 63. art. 1. 
Negant Scotus 3. à. 36. q. 1. Richard. 2. d. 38. a. 2. q. 4. ..lcgic1. 2. à. 

5. q. 1. art. 5. et alii. 
3 a An voluntas ad e]iciendanl prUIHL111 volitioneUl bUlli 
llloralis detenninetur a Deo. 
Affirmat S. 'Thom. 1 prt. 4.. ô3. art v. 
Negant Scotus 2. d. 5. tJ 2. Durand. ibidcm q. 2. Ga bricl 2. d. 4. q. 1. 
::L. 3. dub. 1. et alii. 
4 a .A..n inter duo bona inaequalia pos::;it VOll111ta
 pro libito 
eligere n1Ínus. 
Negare videtur S. 'Tholll. 1. 2. q. 13. a. 6. ad 31
1 
.!ffirmaut Henr. Gaud. Quocllb. 1. q. 16. et. 17. Ocbam. lib. 3. '-1. 12. a. 
4. Gabriel. 2. d. 22. q. 2. a. 3. et 3. sent. d. 26. q. 1. art. 2. et colligitur ex 
Scoto ibidem q. 1. ar. 2. 



236 


5& A 11 iUlperiuUI seu lex sit actus intellectl1s: et an post 
indicium practicuIll inter voluntatis acturn et executionelll requi- 
ratnr alius actus, quod sit ÌInperiUl11. 
Affirmat S. rrhom. 1. 2. q. 17. art. 1. 
Negant Scotus. 3. d 36. q. 1. a. 3. Aegid. 2. d. 42. q. 1. a. 1. Richard. 
2. ..1. 38. a. 2. q. 4. Durand. 2. d. 38. q. 2. et alii.. 
G& Au bouitas et 111alitia Inoralis sint esselltiales differentiae 
actus illterioris voluntatis in esse naturali. 
Est quaestio recentiorum nondum satis explicata, et in utrarnque partem 
iactatur; vide Bartholorn. l\ledinam. 1. 2. q. 1. 3. 3. ad ult rn et q. 19. art. 1. 
7& An actus exterior, sive ut est obiectulll volulltatis, sive 
ut est in executione, haheat fOflualiter bonitatenl et ma1itiaul 
llloralmll ex obiecto et circlunstantiis, ut relatis ad rectaul rati- 
oneDl sol unl. 
Negant Alb. l\Iag. 2. d. 42. a. 1. S. Bonav. 2. d. 12. a. 1. q. 1. Richard. 
2. d. 40. a. 2. q. 2. 
Affirmat Scotus in Quodlb. q. 18. a. 3. .Aureol. apud Capreolum 2. d. Ll
. 
q. 1. a. 2. et colligitur ex S. Thorn. 1. 2 ae q. 21. a. 1. et q. 20. a. 1. 
8& An praeter fortitudineUl et temperantialll in appetitu 
sensitivo sint aliae in voluntate virtutes eiusdelll nominis et 
obiecti. 
Negat S. Thom. 1. 2 a f: q. 56. art. ö. 
Affirmant Scotus ill 3. d. 33. q. unica, S. Bonav. in 3. tl. 33. a. 2. q. 3. 
Altisiod. lib. 3. tract. 2. cap. 3. q. 1. Richard. in 3 d. 33. a. 1. q. 1. 
9& An pudentia sit unns habitus. 
Affirrnat S. Thorn. 1. 2. q. 54. a. 4.. 
Negant Alb. 
Iag. 3. d. 36. a. 1. Scotus 3. d. 36. q. un. a.. 2. dub. 2. 
Ocham. quodlb. 4. q. 6. a. 2. Greg. Arimin. in Pro!. q. 3. art. 1. 
10& An dentur virtutes nlorales infusae ex genere real iter 
distinctae a 1l10ra1ibus, quae possunt acquiri. 
Affirrnat S. Thorn. 1. 2. q. 63. art. 3. 
Negant Scotus 3. d. 36. q. Ul1
 a. 3. Durand. 3. d. 33. q. 6. Gan..t 
quodlb. 6. q. 12. 
11- An dona spiritus Sallcti sint alii habitus a virtutibus. 
Affirmat s. rrhom. 12. q. 68 art. 1. 
Negant Scotus 3. d. 34. q. un. Altisiod. lib. 3. trac. XI. cap. 1. q. 3. 
Durand. 3. d. 34. q. 1., qui problematice in utramque partem disputat, et alii. 
12& .An peccatulll esse possit sine ullo actu. 
Negat moraliter loquendo S. Thorn. 1. 2. q. 71. art. 5. 
.Affirmant Durand. 2. d. 35. q. 2. l\Iarsil. lib. 2. q. 21. a. 
. A.drian. in 
4. sent. q. 3. de Eucbaristia ad 6'" principale et alii. 
13& An originalis peccati subiectum sit essentia aninlae. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 83. art. 2. 
. Negant S. Bonavent. 2. d. 31. art. 1. q. 2. Scotus i. d. 32. q. un. Durand. 
2. d. 31. q. 3. et alii. 
14& An ratione solius origillalis iustitiae Adam non potn- 
erit peccare vellialiter allt.e qualll 111ortaliter. 



237 


Affirmat S. Thorn. in 2. 2 ae q. 89. art. 3. 
Xegallt Scotus 2. d. 21. q. 1. a. 1. Richard. ibidem a. 7. q. 1. Gabri. 
ibidem d. 22. q. 1. a. 3. ct alii. 
15 ß All Angelus non potnerit prius vel1ialiter qnalu luorta- 
I iter peccare. 
De hac eadem est diversitas, quae de 14". 
168. Au sit aliqllid Dei praeceptulll, quo Ullustjuisque tene- 
atnr ad Ðeulll converti, cunI primulll ad USU111 rationis pervenerit. 
Affirmat S. Thom. 1. 2. q. 89. art, ö. 
Alii vero Doctores de hoc praecepto fere nihil. 
17& An gratia iustificans sit alius habitus a charitate. 
Affirmat S. Thorn. 1. 2. q. 110. art. 3. 
Negant Scotus 2. d. 27. q. un. Richard 2. d. 213. a. 1. q. 1. Henricus 
Gànd. Quodlib. 4. q. 10. et alii. 
IS a An ex habitu gratiae, non ex auxilio speciali eliciatur 
ultima Jispositio ad gratiam, tametsi ad ealll producelldanl nOlI 
COllcnrrat dispositio ut instrumentum Dei. 
Affirmat S. Thom. 1. 2 ae q. 113. art. 8. 
Negant comrnuniter Neoterici et id videtur conformius Conci1io Tric1entino 
sess. 6. c. 7 0 . 
19& All per absolutam Dei potentiam repugnet sine uIla 
infusa qualitate peccatulll dimitti, imperfecta tanlen rell1Ïssione, 
quae a christiana iustificatione illllltnm differat. 
Neg-are videtur S. Thorn. 1. 2 ae q. 113. a. 2. 
Affirmant Scotus 1. d. 17. q. 2. a. 2. et. 4. d. 1. q. 6. S. BOllavent. in 
4. d. 1. a. 3. q. 3. et. d. 17. a. 1. q. 1. Durand. 1. d. 17. q. 1. et alii. 
208. An Olllnes actus instorum Illoraliter boni quamvis ne 
virtualiter q uidenl relati in Deum sint meritorii. 
Aftirmat S. Thom. 2. d. 40. q. 1. art. 5. Negant Scotus 2. d. 41 q. un. 
et 4. d. 6. q. 6. S. Bonav. 2. d. 41. a. 1. q. 3. Durand. 2. d. 40. q. 2. et alii. 
Ex S e c u n d a S e c u n d a e. 
1 a An cum scientiae actu circa ideul obiectum IncolllpoS- 
sibilis sit actus fidei. 
Negat S. Thorn. 2. 2 ae q. 1. art 5. 
Affinnat Altisiod. lib. 3. trac. 3. cap. 1. q. 4. Alcnsis 3. prt. q. 68. 
memb. 7. a. 3. S. Bonavellt 3. d. 24. a. 2. q. 3. Durand. in Pro!. q. 1. 
I art. 1. et alii. 
2 a An peccatum mortale expellat charitatem l10n demeri- 
I torie tantum, sed etiam effective. 
Affirmat S. rrbom. 2. 2 ae q. 24. art. x. 
Negant 
cotus in 4. d. 1. q. 1. Durand. 3 d. 31. q. 1. a. 1. S. Bona- 
vent. in 3. d. 31. a. 1. q. 1. Richard. in 3. d. 31. a. 1. q. 1. et alii. 
3 8 An diligendi inin1Ïci difficultas nunquam tanta sit, ut 
diligendi all1Ïci perfectionem excedat. 
.Affirmat S. Thorn. 2. 2 ae q. 27. R. 7. 
Negant. Alb. ::\Iag. 3. d. 30. a. 3. S. Bonavent. ibid. a. po q. 6. Durand. 
I ibid. q. 2. et alii. 



238 


Ex t e r t i a Par t e. 
1 a An Adanl non peccallte filius I)ei fnis:-1et incarllatus. 
Negat S. Thom. ;1 prt. q. 1. a. 3. 
Affirmant Scotus 3. d. 7. q. 3. Alens. )1ft. 3. q. Z. memb. l:t A lb. 
Mag. 3. d. 20. a. 4. et alii. 
2 n An accidens et nlateria prÌIna a Divino supposito assnnli 
ac tern1Îllari p ossil1 t. 
Affirrnant Scot us 3. d. 1. q. 1. art. 3. l\Iarsil. lib. 3. q. 3. a. I. Gabriel 
3 0 d. 1. q. 20. art. 1'0 et alii. 
Negant quidern recentiores. 
3:\ .A.ll sicut in Christo domino suut dnae naturae, ita sint 
et duae existelltiae divill
 et humana. 
N egare videtur S. ThoUl. ;1. 'prt. q. 17. a. 2. 
Affirrnant Scot us 3. d. 6. q. 1. Richard. ibid. art. 2. q. 2. Dur. q. 2. 
Alb. 1\Iag. art. 5. et art. 
4 R An ill Christo scientia, quae sua per se natura potest 
acquiri, propriis actibus acquisita fnerit et non infusa per 
accidens. 
Affirmat S. Thorn. 3. prt. q. 9. art. 4. 

egant in Christo fuisse ullurn scientiae habitum humana acquisitum 
industria S. Bonaventura 3. d. 14. a. 3. q. 1. et 2. Scotus ibid. q. 3. Duranll. 
q. 4 Paluda q. 2. qui add it earn scientiarn, quae propriis actibus erat acqui- 
renda. fuisse illi per accidens infusam a IH'incipio, quem multi recentiores 
sequuntur. 
58 An secundunl influentiam lueriti Cbristus sit caput 
Allgelorunl. 
Hanc vix attigerunt antiquiores: inter Neotericos controyersa cst. 
6 n An in Christo sint duae reales fi1iationes. 
Negat S. Thorn. 3. prt. q. 35. art. 5. 
.A.ffirmant Scotus 3. d. 8. q. un. Richard ibid. a. 2. q. 2. Durand. ibid. 
q. 1. et alii. 
7 a An Beatissin1tt Virgo in conceptione Christi active coo- 
}lerata sit, tametsi uulIo modo per Selnel1. 
Ncga t S. Thom. 3. prt. q. 32. art. 4. 
Affirmant Scotus 3. d. 4. q. un. ibid. Gabriel. q. un. a. 2. Joan. ::\Iaior 
q. 3. et alii. 
8 a De latria, quam S. Thorn. sentit deberi Cruci et IUla- 
gini Christi, doceatllr, quod varius provinciarulu obtinl1it usus: 
qui sicubi fere nullus est, res libera sit. 
Deberi Latriam affirmat S. Thomas 3. prt. 2::>. art. 3. 
Negant Durand. 3. d. 9. q 2., cuius sententiam multi Ncoterici putallt 
conformiorem 2. Cone. Niceno. Act. 2. et S Greg. lib. 7. epistola 53. et 1m). 
et lib. 9. epistola 9. 
Gabriel 3 distinc. q. unica a. 2. doc<!t Latriarn, qua adoratur Christi 
imago, esse large et irnproprie et analogice Latriam, Altisiodorells. lib.3. trac. 
8. cap 4. q. 4. ne crucem quidem putat at1oral1l1am IJatria. 



239 


9 8 An Christi anima ad Purgatorii locum descenderit 
secullchull suhstantialll et inde liberavit Olllues animas, etianl 
quae' llondulu plene satisfecerallt. 
I Negat S. Thom. 3. prt. q. 53. art. 2. et 8. 
Affirmat S. Bonaventura 3. d. 22. P. 3. Gabrie] ibil1cm q. un. a. 3. duù. 
3. Thomas Argent. q. unica art. 4. et alii. 
10 a An character sit in illtel1ectu tauq tHUn ill suhiecto 
pertilleatque ad secundam speciem qualitatis. 
Affirmat S. Thom. 3. prt q. 63. a. l. 
Negat Scotus in 4. d. 6 q. X. S. Bonavent. ibid. a. 1. q. 1. ct 3. Alb. 
Mag. ibid. a. 3. quae st. ult a Durand. 4. d. 4. q. 1. et alii. 
11 a An Apostoli initio baptizaverint sub hac fonna, in 
nOluine Christi. 
Affirmat S. Thom. 3. prt. q. 66. a. 6. 
Kegant recentiores senIti Sanct. Patres ut Cypriallum Epistola ad Juli- 
I anum, Basil. lib. de spiritu Sancto cap. 17. .Athanasium lib. de trinitate, 
Damascenum Jib. .t. cap. X. et alios. 
I2 a An in vitis parentiblls et tutoribus infidelium infalltes 
baptizare liceat, cum sunt sub potestate tutorulu, vel ClUB 
parentes suut mancipia Christianorunl vel cunl iam moritnri 
I sunt, nisi subyersio vel scandalum tinleatur. 
Negat absolute S. Thorn. 2. 2 ae q. 20. art. 17. 
Affirrnant absolute Scotus 4. d. 4. q. 11. Gabriel ibidem q. 2. dub. 1. et 
multi recentiores. 
13 a An ad iustificandum in circumcisiolle parvnlunl fuerit 
satis sola synagogae fides: quae et per nlodu111 
acranlenti appli- 
cabatur ab intendente facere, quod synagoga. 
.!ffirmant S. Bonavent. 4. d. 1. a 3. q. 1. .!ltisiod. lib. 4. tract. 1. cap. 
;). Durand in 4. d. 1. q. 8. et alii. 
Negant quidam recentiores. 
14 a An Corpns Christi ut est in sacralnen to p ossit alios 
videre, aut ab aliis videri, sive sensu sive intellectu. 
Negat S. Thom. 3. prt. q. 76. art. 7. 
Affirmant Scotus 4. d. X q. 8. Aegid. theorem. 19. d. SaCl'am. Euchar. 
Durandus in. 4. d. X. q. 4. et alii. 
15 a An vini consecrati a1iquae particulae corrUlllpal1tur, si 
aliud addatur eiusdem speciei, aut diversae, etianl si nOll sit 
nlagllae quautitatis. 
Affirmat S. Thorn. 3. prt. q. 77. art. 8. 
Negat S. Bonavent. 4. d. 12. a. 
. q. 2. n. 32 et 35. Richard. ibid. a. 4. 
q. 1. Durandus q. 3. 
Iaior. q. 4. et alii. 
16 a An quando in Eucharistia caro vel puer apparet, ibi 
adhuc sit Christi Corpus sacrament-aliter ita, ut quod cernitur 
non sit ipsa Christi caro, sed carnis sacramentum. 
Affirmat S. Thom. 3. prt. q 76. a. 8. 
" Negat ibid. sacramentaliter esse Corpus Christi Durand. 4. d. lO. 4. q. 
et multi recpntiores. Alex. Alensis. prt. -1. q. 11. 
. penult o docet esse veram 



240 


carll em in propria specie apparcntem, quotl et Gabriel. putat probabile, in 
Canon. lHissae lect. 52. Idem Guismundus et Lanfrancus ab Alensi citati. 
1 78. An panis ex farina et aq ua rosacea cOllfectus sit iJ 0- 
Ilea materia sacramen ti Eucharistiae, q uanl vis ill urn consecrare 
sit contra praeceptulu. 
Negat S. Thom. 3. prt. q. 74. ad 3 m 
Affirmant Caieta.n., ibitl Alex. Alensis prt. 4. q. 10. memb. 4. art. 1. 
. 5. 
all fÌnem et aliqui recentiores. 
18& An alllÍssa gratia et opera peccato nlort.ificata iuxta 
disposition is proportiOlleIn et non tota per !)oenitel1tiam revi- 
viscant. 
Affirmat S. Thom. 3. prt. q. G9. a. 2. 
Negant Alb. l\Iag. in. 4. d 1<1. a. 22. Altissioù. in 3. tract. 6 cap. 4. 
Richard. 4. d. 14. a. 8. q. 2. Gabriel iLid. q. 3. a. 3. et alii. 
19& An necessarium sit cOllfiteri circuDlstautias taul 110ta- 
biliter aggravantes Hlalitiaul eiusdelu speciei, ut ulagnopere atque 
evidellter variellt statulll poenitentis et cOllfessarii iudiciunl 
de illo. 
Negat S. Thom. 4. d. 1G. q. 3. a. 3 quac
t. 5. 
Affirmant Altissiod. lib. 4. tract. G. cap. 3. q. 3. Alen. prt. 4. q. 18. 
Inemb. 3 a. 4. 
. 2. Alb. l\iag. in 4. d. 17. a. 36. Scotus 4. d. 17. q. un. 
art. 2. et alii. 
20 á An exercere actum coniugalenl causa vitandae talltulll 
fornicatiollis in se ipso, non adhibitis prius COllUllOdis renlediis 
aliis, sit peccatulll veniale. 
Affirmat S. Thom. 4. d. 31. q. 2. art. 2. 
Negant Altiosod. lib. 4. tract. 3. cap. t q. 2. 
cotus 4. d. 26. q. una 
Durand. 4. d. 31. q. 4. ot alii. 
21 & An ignis Gehennae physiae COl1currat ad spiritus cruci- 
alldos ut illstrnnlentunl Dei: tametsi affirulativa pars ut plus 
habet pietatis, ita Inagis cOlll11lelld3:nda sit. 
Negat S. Thorn. 1. prt. q. G4. a. 4. et communior Scholasticorum opinio. 
Affirmant plerique recentiores secuti S. Greg lib. 4. dial. cap. 29. S. 
Hilar. in psal. 143. S. August. lib. 21. de Civitate Dei calJ. X. Greg. Nazian. 
Ol.atione 40. in sanctum baptismum et alios. 


A 11 i 111 a d v e r s i o. 
Si qua docuerunt Catholici Doctores (q uicullque ill. fuerint) 
suo quideln tempore probabilia, sed quae postmodUllJ Ecclesia, 
aut aliter se habere declaravit, aut ut aliter se haberent consti... 
tuit, ill iis satis constat illos sequendos non esse. 
D e 0 pin ion u m del e c t u. Pro s c rip t u r a e e t con t r 0- 
ve r s i a rum Pro f e s so rib us. 
Quoniam non modo Scholasticorum Theologorum ocnsulel1- 
dunl est securitati et concordiae, sed eorum quoque, qui scrip- 
turas et controversias explical1t, in horun1 gratialll sententiae 



241 


quae sequuntur, defil1itae STInt: quarlll11 quidem paulo maiorenl 
llllIuerum esse oportuit, quod in aliis quaestionibus brevitatenl 
seu paucitatenl eorun1, quae distillcte praescribuntur satis COln- 
pensat praesidiunl S. rrholnae, qno istae nlateriae ferllIe desti- 
tuulltur. Hue accedit, quod hae disputationes CUIll fidei catho- 
1icae veritatibus, quas nunc exagitant haeretici, tanta connexione 
coniunguntur, ut se mutuo foveant ac mUlliant non parunl: et 
qui de unis, ut oportet, non sentit, alteras statim faciat 
infirn1Ïores. 
Est haec his in rebus lubricum sane iudiciuln et lapsuR 
101lge prodivior I quaul ill multis ex S. Thol11a defillitis: quare 
Inaior suspicio periculi plelliorenl quoque poscebat explallationenl. 
OptandnITl tandem est, ut quoties haeretici, ut solellt, in capita, 
quae praescribuntur hoc loco, digrediulltur, catholici praesertim 
llostri concorditer iis solideque respondeant, ne nostris ilJi 
dissensionibus aut iucautis locutionibus l10stra dehilitari, sua 
corroborari arbitrentu.". Ob firmiorenl itaque doctril1ae constan- 
tiaul in rebus tam periculosis aliquall
o plura de his quan} ùe 
caeteris enucleate ùebere tradi visa sunt, hoc fere 1110do. 
DeS c rip t u r is Can 0 n i cis. 
1 
 Ne in minutiis quid em sensus ullus falsus est in verbis sive cano- 
nicae scripturae sive personarum, quas scripturae introducunt loquentes ut plenas 
Spiritu Sancto. 
28; Verba primOl'um exemplarium et fortium incorruptorum fuerunt 
omnia et singula a Spiritu Sancto dictata secundum substalltiam, multiformi- 
tel' tamen pro varia instrumentorum conditione. 
3
 Tituli Profctarum et psalmorum Canonici sunt. 
4
 Post Concilium saltern Triden. pro. canonicis habenda sunt capita 
quaedam Esther ultimum calnlt !\Iarci, historia Susanae et huiu::5modi. 
5
 Concilii Tridentini decreto repugnat omnis sensus contrarim:J sensui, 
quem vulgata editio latina l'eddit evidellter. 
6
 Sensus non contrarius vulgatae, sed diversus non prohibetur a COll- 
cilio, si cum authentico stare potest. 
7
 Tric1entinum Concilium non solum in quaestionibus fidei et morum, 
sed in omnibus plane rebus vulgatam edition em facit authenticiam, ita ut nihil 
eorum, quae in ea continentur, falsum sit. 
8
 Non facile suspicandum est aliquid extraneum additum, et insertum 

sse textui sacro, nisi constet authoritate Patrum. Aliqua tamen (sed non 
nisi a sauctis Patribus aut probatis authoribus observata) creduntur ab intcl.- 
}netc latino addita, quanquam ex aliis scriph1fae locis transposita, et per ea 
canonica sunt. 
98; Sin aliqua apposuit de suo interpres ad exprimendum id, quod in 
('uergia Hebraeorum GraeCûrttIllVe verborum implicite et virtualitèr
 inclusum 
est, sacra et canonica sunt. 
108; Factae etiam videntur fuisse nonnullae additiones ad etymologiam 
vocabuli exprimendum, quae in novo testamento sunt ipsius canonicae scrip- 
turae, et ideo canonicae. 
118; In veteri autem testamento vel fuerunt etiam scril'turac canonicap, 
1icet postea intercillerint, atque ideo canonicac, ycl interpretis, quae canonic:l/' 
(p1Ìtlt
m non sunt, non tamen rciicicJ1I1ac. 


16 



242 


12'
 Nominum proprionnn, qua p in fontibus halJentur, interdum significa- 
tionem fni
se constat immutatam ab interprcte ad exprirucnda.m allusionem, 
quae iisdem 1101llinibus conservari nOlI lJotuit ut in arboribus al'ud Danielem. 
In his canonica est non harum yocum substantia seu significatio, sed cog-nata 
quaedanl allusio, quae in primis fuerat exemplaribus. 
13
 Interpretatio llominum propriorum per Rabbinos facta seu per Rabbi- 
nistas, si a vulgata editionc dissonat, suspecta debet esse. 
14
 Sed si huiusmodi illterpretationes factae sunt per authores plane 
catholicos, asserentes vocabula, quae in fontibus habentur, esse aequivoca, 
recilJi possunt, sed textui non praeferantur. 
15
 In iis, quae in Hebraeis Graecisque codicibus contraria sunt latinae 
vulgatae decreto Concilii Trident. derogata est omnis fides aliis linguis, cum 
de earum textiLus corrupti sint, nee ne ius habeat Ecc1esia dubitandi. 
16
 Versio septuaginta interpretum quamdiu incorrupta mansit, authen- 
tica fnit et infallibilis authorita
s. 
17:
 Cum Hebraei Graecique codices contrarii non sunt latinis, sed diversi, 
si quam eo rum lectionell1 Patres plerique omnes incorruptam esse testantur, 
earn authenticam esse credendum est. 
18
 In iisdeln si de alicuius Hebraeae Graecaeque lectionis sinceritate non 
convelliunt Pat res aut nihil dicunt, recentiores vero earn incorruptam esse prae- 
dicant, probabilis erit et vulgatae latinae explanationem poterit adiung
re. 
l

 Ea, quae in vulgata editione habentur, nec verius, nec simpliciter 
melius verti potuerunt, aliqua tarnen clarius et significantius verti potuissc 
nihil prohibet. 
20:
 Christus et A.postoli non allegarunt scripturas per accomodationcm 
atl reIn suam, sed iuxta sensum verurn illius loci, et intentum a Spiri tu Sancto. 


DeE c c 1 e s i a. 


1 
 Vera Dei Ecclesia visibilis est illa, quae in externo cultu, hoc est in 
externa fidei professione et in sacramelltorum participatione communicat cnm 
vero capite Christi vicario, qui est Romanus POlltifex. 
2
 In tota hac Ecclesia visibili vera fides interior deficere non potest, 
licet illam in singulis huius Ecclesiae partibus esse non sit necessarium. 
3
 Is, cui vel fides interior, vel baptismal is character ùeest, si in externo 
cultu sacramentorum et fidei professione cum vera Ecclesia comlllunicat, cst 
vere et proprie membrmn Ecclesiae simpliciterque cultum includit tam cxtrri- 
orem qualn interiorem, saltern ex charactere et fide. 
4
 Fide interiori et baptismali charactere praediti, licet peccatores sint, 
non viva quidem, proprie tarn en, vere et simpliciter membra sunt Ecclesiae. 
5
 Cathecumenus, licet fidelis, non est simpliciter membrum Ecclesiar, 
sed secundum quid et inchoative. 
6
 Haereticus per Ecclesiae sententiarn praecisus simpliciter non est Eccle- 
siae IDmnbrum nec intra EcclesiaIn, nisi imperfecto quodam modo ratione 
cbaracteris. 
7
 Nee scriptura verior seu veracior est qUa111 Eeclesia, nec ecclesia, quam 
scriptura, sed eadem utriusque est vcritas ab assistentia Spiritus Sancti. 
8
 Nobis quidem notior ac prior est Ecclesiae veritas quam scripturae, 
secundum se autem et ex natura rei veritas Ecclesiae pendet a veri tate verbi 
Dei, cum Ecclesia nihil definiat nisi ex verbo Dei 
cripto vel tradito. 
9
 Ecclesiae, quae est iudex et animata lex, potestas patet latius quam 
scripturae. 
10
 Scripturae verba etiam a Deo sunt et rationes et factormn narra- 
tiones, quae tria non sunt in Ecclcsiae constitutionibns semper 3 Deo, sed 
snl\
bnti:1. (lp1ìnitiol111111 clllmtaxat. 




4:) 


Dee 0 n c i 1 i 0 e t R 0 111 a n 0 POll t i fie e. 
1
 Licet generale Concilium a Romano POlltifice legitime congregetur et 
sub eius obedientia perseveret, praesidentibus et consentielltibus legatis Apo- 
stolicis; eius tamen definitiones (nisi in summi Pontificis decreto ad Concilium 
lllisso expressae contilleantur) de fide non sunt, ante quam a Papa confirmentur. 
2 a De facto nullum unquam Romanorum Pontiticum fuisse haereticum 
, probabilius est et a Nostris strenue defendendum, posse vero ut hominem et 
doctorem privatum haereticum esse probabile facit communior Scholasticorum 
opinio, 1icet contrarium satis pie credi possit. 
3
 Papa si potest haereticus esse, non desinit esse verus et legitimus 
I Papa, priusquam declaretur haereticus vel ipsa facti llotorietate vel generalis 
Concilii sen ten tia. 
4
 Probabilius est non dcponi tUllC Papal1l a Concilio iudiciaria ac 
superiori potestatc, sed a Deo immediate, posita tamen humana declaratione, 
velut conditione, sine qua nOlle 
5
 Tempore Schismatis, si post diligentem ecclesiae inquisitionem, quis 
sit verus Papa, nescitur aut dubitatur, pel'illde est, ac 8i Hullus esset Papa. 
6
 Apostolicae traditioni magis consentaneum est, Papatum Episcopatui 
, Homano annexum esse iure Divino. 
7
 Probabilius etiam est, esse de fide immediate, euro, qui iam canonic.... 
clectus et ab ecclesia receptus est pro vero Papa, esse verum et legitimum 
Papam: neque id locum habere dumtaxat, postquam Papa aIiquod edidit decretUlll 
I fidei, sed etiam antea. 
8
 :Male sonans ac periculosum est sentire, ill canonizandis sane tis aut 
rcligionibus avprobandis Papam errare posse. 
9
 Antequam Papa vel concilium aliquicl definiant de fide et moriLus, 
divino tenentur praecepto human am inquisitionem ac ùiscussionem adhibere. 
lO
 Infallibilitas non est promissa divinitus huic discussioni, sed con- 
clusioni. 
11 
 Licet haec discussio maiur minorve pro rerum gravitate esse debeat, 
I1f1n potest tamen tanta rei gravitas esse, ut Papa indigeat Generalis Concilii 
lliscussione ad infallibiliter definielldum. 
12
 De fide est Papae seu Concilii definitio, cum dicit: contrarium ana- 
thema sit, haereticum est, repugnat Ecclesiae, Evangelio, scripturae ct 
huiusmodi. 
13
 Nee secundum privatam ovinioncm. sed ex cathedra respolldet, remquí' 
de fide statuit esse, cum Papa ad id, de quo consulitur, directe, absolute et 
sine haesitatione respondet-, aIiquo modo significans, velIe se ad id recipiendum 
obligare Ecclesiam; idque, cum res ad fidem moresve pertinet. 
14
 Pontifex errare non potest in definiendis, quae contractuum propria. 
slIut: neC ei aliquod decretum dicendum illegitime, vel iniustc factum. 


De T r a d i t ion i bus. 
111; Divina traditio est, quam, licet in scripturis non haùeatur, ex ore 
Christi acceperunt A postoli: et haec est de fide. 
2
 Idem iudicium est de Apostolica traditione, quam ut inst rumenta 
Spiritus Sancti, seu Spiritu Sancto dictante Apostoli tradiùerunt Ecclesiae. 
3
 Est quaedam Apostolica traditio, quam Apostoli ut Ecclesiae guber- 
natores sanxerunt, et haec recepit dispositionem per A postolicam Sedem: }WC 
est de fide. 
, 4
 l\Iulto minus veteres quaedam traditiones, qnae ad historiam, licet ah 
Apostolorum temporibus deductam, pertinellt, non ad ius. Ad ius auh:m pí'r- 
tinpre S. Petri arlventum ('t cathedram in urbe satis constat. 


IG* 



244 


J) e D () (' t 0- r n}11 a u c tor ita t e 
1 
 Cum sancti Doctores in a1iquo consentiunt, est IJraeceptum Ecclesiae, 
nm] ab iBis rccedatur in iis, quae sunt fidei et morum, et in cxpositione 
scripturae. 
2
 Si ullanimis sanctorum Doctorum consensus affirmat, aliquid esse de 
fide, aut dogma Ecclcsiae, id est de fide, non propter eorum authoritatem 
òefinicndi }'es fidei, sed iudicandi et testificandi, quod aliunde est de fide. 
3
 Sin Doctores cnm consenserint, non asserant, id esse de fide, sed quoL1 
docent, probent ex scriptura, yel ex t.raditionc, veì ex Ecclesiae c1efinitione, et 
haec ipsa per se cvidentia sint, ipsa per se faciunt rem de fide. 
4
 Sin scripturae et Ecclesiac sanctiones non sunt adeo clarac et eviden- 
tes, tunc quoù unanimi Doctorum conscnsioni adversatur non est haereticum, 
sed erroneum, si tamen quod Doctores docent assevcrantcr doceant. 
5
 Si quid unanimiter docent scholastici Theologi de qno })atres nihil 
dixerunt, sunt ipRis faciendae eaëdem ferc distinctiones quae, supra de sanctis 
Doctoribus factae sunt, Hcct non eodem plane gradu. 


3. 


Suuuna facnltatll111 per universélll1 Gernlal1ianl ac illius pro- 
villcias 
Iaxillliliano subiectas illisque adiacel1tia loca caeteraq ue 
alia, ad quae declinare contigerit. 
JHittheilung del' in Deutschland, Raiern unel den mn1iegenden Orten 
erthcilten Ji'akultäten an die Jesuiten in Ingolstadt, Dillillgen und Augsburg, 
welche die clem legatus a laterc :l\Iorone 1576 nach Regellsburg mitgegebenell 
enthaltcn. 
In primis visitandi, corrigelldi et refornlalldi quascullque 
Ecclesia setiam Patrial'chales, Inollasteria talll virorulll quanl Jl1uli- 
erum, et alia loca secularia et regularia etiarn exelllpta per se 
vel a] i tun. 
Contra inobedientes et falsarios, usnrarios ac alios crinlinosos 
et eXell1ptos procedencli et pnniendi. 
Causas quascunque praeterquanl ill prillla instantia iuxta 
Concilitul1 rrridelltilltUn, ubi illnd est in usn, comn1Ïttendi ac aliis 
iudicibus inhibendi. 
Quascullque personas adversus res iudicatas et contractus 
III integrum restituendi. 
Juramenta q naecunque ad effectulll agendi dUllltaxat relaxalldi. 
Quoscunque a censuris et pael1is simpliciter absolvendi. 
Onll1eS qui honlicidiulll etianl voluutariunl, sacrilegiulll, synlo- 
nianl, percursunl cOlluuiserillt, qui bellis interfuerint, qui nlallUS 
violentas ill praesbyteros, non tall1en Episcopos, coniecerint, et 
qui horas canonicas non dixerillt, vel intra teillpus se ad sacer- 
dutiu111 pron1overi 11011 fecerint, qui beneficia ecclesiastica inde- 
hiÜ
 retinuprint et fructus prrceperint. 



245 


j

t (j ui adulteriuuL et ali ud (1 uoc.lcluHj ue peccatLull CitL"lllS 
pCl'petraverillt. 
Nec non litterarlllll Apostulicarulll falsarios, usurarios et 
I aliorulll quorunlculH1 ue crimil1Ulll reos, honJÏcidas voluntarios, ac 
I in sl1sceptis ordinibus sY1110niacos eis ab alteri us luinisterio SU8- 
pensis; pariter SYlllo11iacos illi
 prins realiter dÍ1nissis, et qui 
fructus indebite perceperullt, illis pro facultate ÎInpetrantiuIIl 
I arbitrio suo Ecclesiis nude profecti SHut, restitutis, vel in pau- 
peres erogatis, vel etialll ipsis Ï1npetrantibus in toto vel per se 
relnissis, apostatas postquaJl1 ad ovile redierint, et prorsu
 
quoscullque alios ah omnibus et quibuscunljue .aliis casibus, prae- 
terquanl cOlltentos in Bul1a Caenae DOIUilli et in utroque foro 
ahsol vendi. 
Ac cunl eis et fjuibusclluque alii::; persollis ecclesiasticis et 
, pro quacunque irregularitate praeterqnaul honlÍcidii yoluntarii, 
vel higalniae. 
Ac super "[uale ablatis vel retentis illcertis, facta prius, si 
et prout poterit, debita satisfactiolle dispensalldi. Ordinandi 
extra telupora cOlnpetenter hel1eficiatos, et ratione necessitatis 
aut ut.ilitatis ad titululU patrinl011ii de licelltia ordinarii. Ac ubi 
I Alltistites non fuerillt fideles, ut a quocullque alio Antistite 
ordinari possint. 
Dispensandi CUlll illegitinlÏs et corpore vitiatis ad ordilles 
I et beneficia 
Dispensalldi ill tertia et coutertio et quarto a COllllllUlli, aut 
fluarto etianl, duplicibus et mnltiplicibus ex cansis so1itis et 
quibuscullque aliis bene visis et in illorulll expositiol1e gradihus 
cOllsanguinitatis vel affinitatis. Et sÌlnil i I110do in publica ho- 
nestate iustitialn. ...\c cognatiane spirituali, non taulell inter levatLull 
et levantelu, ac pariter CUln his, qui ialll scienter vel ignoranter 
contraxerin t. 
Quaecunque beneficia seclllal.ia et regu laria per resign a- 
tiOl1eIll, vel per obitum aut dissolutione111 vacantia cOl1ferelldi, 
tlullunodo non sillt reservata ratione fauliliaritatis Papae ant 
Cardinalis. 
Illoruluque Ul1iones dissolvülldi ex causa insta. 
Parochiales Ecclesias stante peiluria secularinm Sacerdotulu, 
et locoru111 necessitate et fratribus nlendicLllltihus cOllferelldi et 
cum illis dispensalldi. l\Ionasteriis quortUllcllnque ordinnlll t
un 
i virOrtHll quan1 111ulierUnl, quorlllll tall1en virorulu fructus l10n 
excedal1t clucentos florenos de abbatibus et abbatissis, seu aliis 
, Praelatis providendi. 
Regularia beneficia huinsllJotli cOllllnelldal'Í solita conl- 
Inenclandi. 



246 


:-;upel' inrepaLl"onaLus l1erogallt1i cerio HIOÙU. 
Super fructibus belleticiorlUl1 resigllatorunl peulSioues itunuas 
HOll ultra diu1Ïdiunl resignantihus reservandi. 
Pensiones ia111 reservatas de consensu _al1ticipata 
olntione 
cassan die 
Concordias confirillandi. 
Erigendi Canonicatus dignìtates in Ecclesiis et 1l10lHtsteriis 
Vil"OrUlll et mulierum, ac alia beneficia, hospitalia, confrater- 
llitates. 
In huiusnlodi prectionibus dumtaxat ius patronatus reser- 
vanùi. 
U niones, su ppressiolles, translationes, et caetera belleficior1un 
et bonorum perpetuo vel ad tenlpns faciendi. Concedendi ea 
inevidellter quibusvis person is et Ecclesiis. 
Dispensandi cum his qui infra trigesillIulll annUlll sint COll- 
stituti, ut causa studii quoscullque fructus beneficiorunl suorunl, 
non taillell curatorulll et exceptis quotidianis distributionibns ad 
quinquenninul. Audienc1i leges et iura civilia ad quinquel1niuIll. 
Protbollotarios ac comites Palatinos et milites aurato
 
creandi. 
Celebrari faciendi ill locis interdictis. 
Indnlgentias concedendi una die et una vice tantulll ple- 
uaria, iu una vero et duabus festivitatibus decem anllorulU, et 
totidenl quadragellarUlll: etsi pro c1uobus diebns ad trieuuiulli. 
pro uno vero ad quil1quellniunl. 
Conullutandi vota lluaecunque, exceptis solitis excipi. 
Vescel1di carnibus et lacticiniis in forma. 
Testandi iuxta forulaul quillterni Cancellariae. Praerogancli 
teulpns praefixulll executoribus ultÍ1narum voluntatuln. 
V oluntates testantium in alios pios usus cOllvertendi. 
In aliis litteris conceditur facultas dandi licentiam retinel1ùi 
quoscunque libros et haereticos et suspectos quibusvis, quoad 
vixerint, seu ad tempus in Germania. 
Iteln conceditur facultas absolvendi in Gerlllallia quoscunq ne 
haereticos certa forula in eisdenl praescripta etiamsi in sacris 
ordillibus constituti luatrimollium de facto coutraxeril1t. 
1 telll dispensandi ùe serval1do grad u consanguil1itatis vel 
aftillitatis in linea aefluali cOlliunctorum, etiamsi inter eos alii 
ulteriores gradus huiuSll1odi, aut alia impedinlenta intercesserint 
CUlll llohilibus et ex gravibus suadentibus causis, et qui bcientes 
vel ignoral1tes luatrimonÏtun contraxissent et consuluulassellt ill 
Gerlna.uia. 
Itenl dispensandi CUllI illustribus et aliis llobiliblls Gerlnanis 
subdiaconis, nt nobile genus sunni propagarc possillt" sive ne 



247 


haeretiei vel sllspeeti in ieudis aliisve douliniis et bonis succe- 
I dant, et ob alias graves causas contrahelldi matrimoniuln. 
Facultates lllmi Dlli 
Iorol1i, Sed is Ap. 
legati a latere, cum Ratisponam ad Con1Ítia 
lui tteretur 1576. 
lngolstadiani, Dilingani et Augustalli 
considerent has facultates, et si illorull1 
poenitelltes de aliquibus egeallt, petitiolles 
illortun bona fOrIna llostri cOllcipiallt, et 
ad IDe mittallt. 
'Visae Dilil1gae. 


4. 
lTol'lllUlac diversae absolyendi pro l)atribus lllissae 
Ð. Aug. 158-:1 it R. P. Pl'ovinciali. 
1. Die den Beichtviitcrn del' Gcsellschaft Jesu fUr den Beiehtstnhl ertheiltell 
Facultãten, 1584 an die Superioren übersandt. 2. Besonùere, für dir. nördlicllCll 
Oegenden crtheilte Facultãten. V oraus geht die .Mahnung, sich derselben nicht 
zu rühmen und in jedem Colleg oder Hause nul' ein Exemplar des Verzeich- 
nisses zu ha ben. 
I. Pro Superioribus. 
Pater N. habet facultatem confessiones audiendi uùivi
 locorum, nOll 
repugnantibus curatis parochialium ccclesiarurn, exeeptis Ol'picli
 ct locis, ill 
qui bus Ordinarii existunt, nisi de corum lieentia desuper obtenta, (modo 
facilis sit ad ipsul5 aditus, et nostros in juvandis proxirnis non impediant) et 
absolvelldi quoscunque fideles unàecunque venientes a quibusvis peccatis, ca
ibns 
et censuris etiam reservatis in Bulla Coena Domini, et dispensandi super irre- 
gularitatibus casus dictae Bullae consequentibus, dummo(lo l>oeniteant et de 
caetero abstinere velint. Poterit absolvere relapsos eos, qui communiter haben- 
tur CathoIici, quotiescunque in haeresim inciderunt, nisi essent notorii haere- 
tici, et qui pro talibus conununiter cognoscerentur et Jlaberentur. Hos cnim 
tantum semel absolvet, et haec omnia in foro conscientiae tantulll. Pruintle 
advertat in usn huius et aliarum facultatum cum darnnatis et notorie excom- 
ll1unicatis et suspensis, ne ordinarios offendant, sirnulque adrnoneat poeni- 
tClltes, hanc absolutionem nihil eis l)rodesse in foro exteriori, ae proinùe ita 
publice se gererc debere, ac si absoluti non essent. In loco autem uùi 
censura hujusmodi publica esset, non absolvat inconsul to superiore. Poteri t 
concedere usum libellorum precum etiam vulgari lingua, qui nulla haereseos 
aut superstitionis labe respersi suut, quamvis jussa PH V. non sint editi. Item 
concedere usum librorum prohibitorum, qui tamen non sunt ec1iti ad stabi- 
lienda dogmata haeretica. Item cum aliquibus, quos judicabit vel ferre non 
l)ûs
e, vel non posse induci ad quotidiana jejunia Quadragesimae, clispensare 
in jejuuio, magna tamen cum discretione, et alieuius boni oceasione et propo- 
sito, ne disl)ensatio in clissipationem convertatur. Item concedere usum car- 
nium, ovorum et lacticiniorum in quadragesima catholicis pneris, famu1is, ancillis 
et conjugibus Patrum familias haereticorum; quando iis, qui bus subsunt, negallt 
cibos quadragesima1es. Dispellsarc potcrit cum iis, qui ordilles etiam majores 



34
 


ill excolllllluuicatiollc su:;ccperulll. Item a1J:.;olvere eUð, Ilui po
sident plurcs 
Canollicatus
 uùi residentia non rcquiritur vel cxigitur nisi aliquot mCllsillm. 
Item dispcnsare cum iis, qui contraxcrunt cum impedimento criminis, qui non 
]>utarillt illicitum darc fidenl de contrahendo matrimonio post mortem conjugis 
vivellte altero conjugc. Et tametsi adhortari debeat Canonicos aliosque Eccle- 
siasticos afl balitunl ecclesiasticum: ùiscipulis tamen Societatis in bac Pro- 
vincia, qui non fuerint in ordine sacro, concedere l)otcrit usum alterius habitus, 
modo sit honestus; poterit dispensare cum adultero conjuge, qui consang-uincam 
vel consanguineam conjugis post matrimonium consummatum carnaliter co
- 
llovit, ad petendum debitum conjugale. Poterit vota omnia etsi jurata in alia 
opera sua commutare, exceptis tamell ultramarinis et s. Petri ct Pauli de 
Urbe, s. Jacobi in Compostella, castitatis et Religionis, dummodo commutatio 
non fiat ill praejudicium tertii. 
11. Pee llliares facnltates et gratiae a Serle apostolica Provinciis 
septel1triòl1alibus COllcessae. 
CUllL gratiae, quae a s. Sede apostolica nobis conceduntur, ali(luorulll 
ad versus nos aemulationem conflare possint, propterea tam Rectores, quam aJii 
onmcs llostri, ad quos facultatum et gratiarum Societatis notitia pervcnit, 
caveant, ne, dum affectu quodam facu1tates Societatis minus circmllspecte nec 
llecessario extollunt aut ostendunt, dent aliis ansaro, ut eorum usus nobis iml}C- 
d.iatur difficultatesque (IX facu1tatibus, quoù et non raro accidit, oriantur. 
Ita(lue magna. modestia et hllmilitatc smtm operam, quasi in subsidium Praeht- 
torum et parochorum pro salute allimarum conferent, ut ab illis invitati potius, 
<!lIaIIl privilegionnn occasione, vel nimiam libertatis speciem l'rae se fcrelltcs, 
lllinisteria Societatis cxercere videantur. 
Quod praeterea R. P. N. Generalis, Claudius Aquaviva, in libeHis sive 
c01l1pencliis privilegiorl1Il1 et gratia rum Societatis excusis in orùinatione etialll 
sua de ea<.lem re prudenteI' cavit, ne cum externis ilIa compendia sine supcri- 
orum facultate magnaqlle consideratione arlhiùita communicent.ur aut illis osten- 
l1alltur: illud ipsum propter cansas, quae in ea orùinatiollC allegantur, suadd, 
ut magis etialll circa has septentrionales facultates observetur. Ac propterea 
cae nulli externo absquc speciali Provincialis facultate ostenclelltur. 
Harum facultatum unum tantnm exemplum ill quolibet collegio vel ÙOIllO 
Societatis erit, quod Superior scrvabit et aliis domesticis et confessariis facul- 
talum eo Ct111tentarllm, quantum opus fuerit, et cuique conveniet, llotitiam com- 
municabit earumque usum quantum per ipsas facultates, vel ut jacent, quibus 
scilicet nulla limitatio adjuncta est, et omnibus cOllfessariis communes sunt, 
vel nt GCllcralis. ct Provincialis limitatiollcs adscriptae permittunt, conccdct. 
Consultoribus tamen omnes facultates exhiberi poterullt: usum vero corum, 
lluae omnibus concessae non sunt, ut ceteri per superiorem accipient 
Ferdinanc1us Alber. 
AbsolvClldi potestas contiuetur sequentibus titulis: Bcneficia curata - 
!Julla Coenac - Canollicatus - COllcilium Tridcntinum - Haeresis - MatrL 
lllOniulll - Officium B. V. - Ordines majores - Simonia. 
Altare porta tile. 
1. Viùe verb. Conc. Trident. @ 1. 
2. Pius V. 21. maji 1568 concessit, ut nostri possillt uti }Jarte seu frusto 
aJtaris fracti et violati sufficienter magno, quando integrum haberi non l>otest. 
3. Gregorius XIII. 5. Aprj}is 1573 cOllcessit nosh.is usum aItaris porta- 
tilis ill aedibus magnatum, ubi Concilium non e
t publicatum vel difficultas 
est in on1inario adeundo, atque difficile est, id postulantibus denegare, hac 
tamcn cautione, ut huiuscemodi magnates habeant in suis aedibus locum pro- 
prium l\1issae sacrificio dicatum, quoad ejus fieri ]!otest. 




4u 


4. Vidcatur rcspum;um 1:. P. 
. C]aullii de altari purtatili datum, qHod 
cOlltiHctur inter rCðpOnSi:L all .i\Iemorialc Provillcialis post cOllgregationem rro- 
vindalcm anni 1;:)87. 


Beneficia curata. 
1. Viùe verb. Canonicatus. 
2. Grcgorius XIII 25 Junii 1573 conccssit facultatcm absolventli cos, qui 
l'lura bcneficia etiam cn.rata (
etinent, du
mnodo huj
sm.odi pluralitas all. cccle- 
siae utilitatcrn spectet, ImpcdIatque, ne Illa beneficIa III manus haerctIcoruJll 
pervcniant. Et posscssores huiusmodi plurium bencficiorum ad inservicnduIll 
ccclesiac utiles sint, ct officio suo benc fungantur. 
Haec facultas conccditur a P. Everardo. 
Pcrmittitur omnibus Rectorilms et graduatis in theologia confessariis. 


COl1ciliunl Tridentil1um. 
1. All rigorcm COllcilii Tric1entini nostI'i non tenentur, ubi episcopi distaut 
itincre dimidiati diei, in eo quod spcctat ad confessioncs audicndas, conciones 
habcndas et altare portatile. Pius V. 1J. l\Iartii 1567. 
2. lclem concessit Gregorius XII. 25. Julii 1573 extclltcmlo tacultatclll, 
quando ad episcopos difficilis est aflitus, vel certe nos impedirent in ju\ranflis 
proximis juxta nostrum institutum. 
3. Pius V. 6 .Martii 1572 concessit, ut ubi non cst publicahun COIlC. 
Trill. nostri possint absolvere, non fjuirlem praelatos, vel eos, ad quos pertiuet 
ifl publicarc, sed alios quosvis, qui HInd non observant, quotl ad jus positivUlII 
attinet: exhortandos tamen yoluit efficaciter, ut illuù observcnt, citra tamell 
obligationcm ad peccatum. 
Ordilles - Silllollia. 
Disven:;atiollcs all petelldum debitum coujugale, quac In brevi COUl!'('IH.1iO 
fo!' HO. 
 1 ct 2 contincntur facere possint Rectores ct ii Confessarii, (luibus 
potestatem eamlem Rectores conccsscrint: vel pro casu aliquo occurrente tall- 
tUIlI; vel absolute alicui prudenti. 


1'. .ilLeru
. 


Haeresis. 
Sacerdos sine facultate absolvens ab haercsi pot est a nobis absolvi pcr 
facultatem Pii V. 8. Oct. 1566 et 28. Januar. 1572. 
lndulgentiae. 
Gregorius XIII 25. Junii 1573 concessit ad promoveullam ct augemlam 
Llevotionem eorum. qui scholas et templa llostra frequentant, ut sacro tempore 
quadragesimae et ill adventu Domini aliisve festis dome N., B. Virginis et Apo- 
stolorum tam nostri tam nostral'um scholarum studiosi rccitalltes ;) Pater et 
.A ve in honorem 5 vulnerurn Christi, et pro ecclesia Romana omnimnque hac- 
res urn exstirpatiouc, indulgentias et stationes urbis consequantur, ct eadem 
gratia ad fideles utriusqnc scxus, qui in templis llostris sacramenta frequentant, 
cxtendatur: qui etiarn in hora mortis per se vel alium nOlllCll Jesu nomi- 
nando vel ter pectus tundendo, plenariam indulgentiam promereatur. 
Quicunque etiam in fest is Domini nostri et B. Virginis, insuper Dominica 
vrima cujuslibet mensis post cOllfessionem et communior.em sacrum psalmum 
JIiserere, vel ejus loco Pater et Ave pro Pontifice summo ibidem dixerit, indul- 
gentiam plenariam consequatur. 
Praeterea quicunque aliquo tempore opus aliquod pium ad cultum Dei, 
vel auxilium proximorum, tam spirituale quam temporale pertinens fecerit, 
quotiescunque etiam confessus fuerit, aut conununicaverit, centulll ùies indul- 
gentiarum adipiscatur. 



250 


Iuq uisitio. 
AllllO 1584 llie 28. Augusti petitum fuit, ut Trausalpilli, qui Humam vClIiullt, 
ct lmcreticos in suo comitatu esse norunt, non teneantur dictos haereticos 
inquisitioni denunciare, si confessarius Societatis ju(licaverit denunciatoribus 
aliquiù periculi r..ccidere posse. 
Praeterea ut nerno nostrorum teneretur ill os hael'eticos denunciare, qui 
alia de causa Romam veniunt, quam ut errores seminent, quamdiu revera nihil 
agnnt, quod manifestum haeresis signum existat. 
Utrumque tunc concessit Gregorius XIII pro haereticis Germanis, Polonis 
ct Bohemis, non autem pro Flandris et iis, qui sunt dioecesis Tridentinac. 
Postea vero 14. Sept. ejusdem anni extendit candem conccssionem etiam ad 
haercticos totius Galliae et inferioris Germaniae. 


1\iulier. 
Grcgorius XIII c0ncessit, u funclatl'ices aliacque personae primariae et 
cxccllentes, qua rum autoritati diffici1e sit resistere . absque illarum gravi offeu- 
sione, ad nostra collegia ingredi possint, dummodo nihil inde detrimenti, sell 
utilitas cum aedificatione conjuncta consequatur et non frequenter nec facile 
istut1 conccdatur. 
Considerent bene provinciales illa verba, quae ita habent: dummodo nihil 
inde c1etrimenti etc. etc. Postea cm.ent, quoad ejus fieri poterit, ut potius honestis- 
simae matronae quam adolescentulae sint CUll1 illis primariis rnulieribus, quibus 
alioqui expedierit, ut aditus aliquando permittatur. 
Simul etiam caveatur, ne haec fa.cultas matronis publicetur, et aù cas, quae 
sunt infra statum Baronissarum, haec facultas extendenda non est. - P. Eve- 
rardus - P. Hoffaeus. 


Officium B. Virgin is. 
Gregorius XIII concessit 25. Julii 157li, ut nustri possint absolvcrc suus 
l'ocJlitentes, qui libellis precum catholicis, nulla 11acreseos aut superstitiouis 
1abo aspersis utuntur, quamvis Pii V. jussu non sint eL1iti, neque cjus BullalH 
a::;criptarn habeant, ae possint iBis concedere USllln talium librorum. 
Orclinari us. 
Grcgorius XIII coneessit 25. Junii 1573 ut, ubi COllciliul1l llon publicatur 
vel non sCl'vatur, 
ocietas ad praestandam On1inario obedientiam, nisi accedente 
illonun speciali praccepto non obligetur, sed juxta veterem suum morem 1)1'U- 
cedat, sieut etiam quando ad Onlinarios difficilis cst aditus vel periculum, ut 
illi uos impelliant, iu juvanùis juxta nostrum institutum animabus. 
Haec fac111tas sine uIla rcservationc datur Provincialibus. P. Everardus - 
Idcm conceùit nectoribus. P. Hofi'aeus. 


fI"" 

. 
Eill .Jesuit drilckt ciuellJ Assistentcu seine V crwullderuug iluer die Anf- 
fassung <les jesuitiscben Gehorsams in cinell1 zu Rom erscbienenen Buche aus j 
dass del' Jesuit scinem Obercn auch subjectioncm intellect us 1eistcn miisse, 
sei neu und bisher unel'hört in del' Gesellsehaft gewesen. 
Rev. in Christo P. Assistel1s! 
Tanllem allatus hue est liber ille romanus. Prima mea cul'iositas erat, 
ut vitlerem, quid auctor ad commune argumentum de obedientia intellectus 
rcsponderet. Et hem! p. 34
 n. 101 dicitur, quod iu proposito casu debeat 



j51 


subtlitm; deponere opinionem suam, et judiciuJlJ suum jUl1icio sUl'crioris huwi- 
liter summittere etc. Turn ego sic mecum: ergo perfectio illa obcdientiae, qua 
intellect us quoque subditi subjicitur judicio superioris, nunc demum inciI>it 
esse de praecepto nosque sub culpa gravi obligare in conscientia; cum tamen 
communis Doctorum (opinio 1) teste P. Suarez 1. 4. de Instit. Societe c 15. hac- 
tenus agnove.rit, esse materiam solum consilii evangelici. Vel enim in casu, quo 
jubeor a superiore praestare aliquam actionem, quae mihi probabilius videtur essc 
illicita, obligor, non tantum ejusmodi actionem praestare ac judicare non obstante 
meo judicio, illam esse licitam, uti docet communis; verum etiam teneor, meum 
judicium ita deponere, ut judicem, sententiam superioris esse probabiliorem, si 
sufficiat prius, tunc argumentum sententiae benignae manet insolutum. Si 
vero insuper est necesse, ut fiat posterius, tunc sub gravi culpa obligor etiam 
ad summam obedientiae perfectionem, nempe subjectionem intellectus, qualcm 
non credo voveri ab ullo religioso vel saltern exigi, ut voveatur in tanto 
rigore etc., sed haec more meo simpliciter atque coram R. V. fidenter non 
impugnandi animo, sed disserendi. 
Porro de reòus nostratibus '\'ix est, quod memorem. P. Scherer evocatus 
cst Bruxellas a suo Serenissimo. .A b hoc Leodii conciliabulum Jansenistanuu 
petie rat, ut manu sua subscriberet, se deinceps non confessurum Jesuitae; vcrum 
is constanter abnuit. Eundem hunc Sercnissimum P. Anreitter comitabitur aù 
castra, P. Scherero Bruxellis re1icto vel (si, quod intendit, et efficerc (IUeat) acl 
llosreversurum. Addit P. Scherer, Tungerensem quenùam rusticum jam die cineris 
l'raedixisse, Leoùii creandùs duos epixopos eormnque unum brevi post mori- 
turum. Item Gallus caesum iri ad Rhenum, sed in Belgio triumphaturos 
contra regem Angliae etc. 


6. 


Dcr Jcsuit Gret
er schreiLt 1608 an Card. BcUarlllÌu üLer (leu uiidl:;telJs 
erscheinenden 2. Band seiner Defensioncs, Christus und den Vicar Christi UlII- 
fassend. In Betreff der Ansicht, dass del" Papst ohne ein allgcmcines ConcH 
cillen Glaubenssatz definiren könllc, sei er durch die Bulle Sixtus V., weldw 
del' Heuen Bibelausgabe vorgedruckt sei, in grosser VerIegenheit; sic mÜsse 
defekt sein; Bellal'min solle ihl1 darüber aufklären; denn ohne Zweifel sei dicsc 
Bulle eine scharfe 'Vaffe gegen die Ka tholiken. *) 
Reverendissime et III ustrissime Domine. 
Ago lnagnas gratias Reverendissimae et Illustrissinlae DonIÏ- 
llatiolli Vestrae pro sacro munusculo n1Ïhi tral1sn1Ìsso. Dabo 
operaln, ut ea, quae in tenuitatem meam cadit ratione, Illustris- 
sinlae Dominatiol1is Vestrae vicem reponam. Quod fiet, opinot", 
editiolle seculldi Defensiollum tOll1Ï, qui Christum Christique 
vicariulll complectetur: et paulo post typographo tradetur. 
In controversia de Christo nullum adversarium reperire potui praeter 
J ullium Danaeum; nisi quod :Matthias Hoë, Lutheranus in Saxonia superatten- 
dCllS, sex illos errores contra symbolum, quos Illustrissimae Dominationi Vestrae 
Concoriliae in Judicio de libro Concordiae obiecit, verbosiss;me et mendacis- 
sime proprio libello a suis amoliri conatus est: cuius vanitatem satis superque, 


*) Aussen ist bemerkt: Gretserus de bello papali inter Sixtul11 V. et 
Clemclltem VIII. dc correctis bibliis. 




52 


nisi faIlor, l'cdargui. III cUlltrover::;ia de l'ontifìce lat.i::-;
inw se ditfulIllllllt Nova- 
tore
, Junius Danacu
, Cihrandus Sutlinius, Anglus. homo, si quis aliu
, ad 
calumnias factus Daniclcm ChaUliez Delphinatc1ll au no 1601 editulll adil1Îsci 
necdum potui. r'raetcr istos t1'es sunt, flui matcriam de Åntichri
to allatI'a- 
runt; et in his Samuelus Anglus. Alt1egûnùium ex Gallico latine converSUlll 
ct l\To1'tonum Anglum vix numero, quia ille SCUr3, est: hie insul:ms rhapso(lu:-;. 
l'rodiit quoque anno superiore Samuel Huberus, furio
issimus p1'aeJicans, qui 
AlltiLcllarminulll confecit; et primum tomulll nescio in quiLus bestiae co1'nibus 
vera bcstia consumit. Nec immemor esse potui Alexandri Care1'e1'ii, et coruUl, 
tlui in nupcra controrersia Veneta 11Iust1'is::::imo Bella1'lllini nomine indignc 
abusi sunt. Sunt et alii non pauci praedicantes, <lui in suis disputatiunculis 
vel ex profcsso, vel obitèr controvcrsiam ReverenJissimae Domina tiouis Vestrae 
de Pontifice attigerunt. Enitar, ut Olunes debitum praemium reportent. Nullus 
cst tam obscurus tenebrio, qui caliginem suam claritate nominis Bellarminialli 
illustratum non eat. ViLleor mihi audisse, vel legisse, non satis memini an in 
hibHotheca Domini Possevini, Hispanum quellliam aliquid oHm contra lllustris- 
simalll Dominationelll Y cstralll evulgassc, de iurisdictione tcmporali, nisi fallor, 
Pontincis. Qui,lqniLl iLl lucuLrationis est, eius effici particelJs cupio. Neque 
cllim ingratum erit, ut arbitror, Illustrissimae Dominatiolli Vestrae, ut in hac 
g-encrali dcfensione, quidquill adversariorum exstitit, rel)elIatur. Videt Revel'en- 
Llissima et lllustrissima Dominatio Vestra, quantopere mihi cnm tot Operulll 
TIellarminianorum infestissimis hostibus llimicallti opus sit sanctissimis Domi- 
llationis Vcstrac precibus; quarum vi et cfficacitate non dubito gratiam et 
vires ad hoc Domini praclium praeliandum ùivinitus mihi COllceSSUlll i1'i. Re- 
cognitioncnl Ope1'um et correcto1'iulll iam typog1'apho tradiùi. ProLlibunt ad 
proximas Francofordienses Ilundinas, forma minore, qua ipsi tÛllli alhllloties 
hlac excusi sunt. 
Circa sententiam de Pontitice aliquid sine generali Concilio detinicnte, 
lllUlm Hevercnc1issima Domiuatio Vestra sequitur, et quam verissimam duco, 
quallHluam et in schoHs, et in scriptis semper docui. et publice professus stUll, 
tlifticultatcs mihi parit BuHa Sixti V. Pontificis, Bibliis olim rius praefixa, 
tluam lluper recudit Thomas Jamts, Anglus, Calvinista, in libro, lluem inscril-,sit: 
Bellum Papale inter Sixtum et Clementem; in quo varietates ut1'iusque editi- 
onis anJlotat, et lectori aute oculos inviòose simul et malitiose pOll it. Non 
Llubi to, latcre ill hac Bulla c1efeetulll: quem tamcn, fateor, me 1'epcri1'e nOll posse. 
Hevc1'eudissima Dominatio Vestra erudiat, quacso, igno1'antem. Quod oi l'roclive 
factu erit. Capita difficultatis llotavi in selmrata charta. Semper timeo, lIe 
quis haerctieus cum Bulla Sixti ill medium l)rogrediatur et imparatum oPVri- 
ma.t; quod Anglus ilie vidctur lloluisse telltare; serl stupore ct inscitia prae- 
pcditus non potuit hoc missili dextre contra Catholicos uti. 
Deus Illustrissimam et Ueverenclissimam Dominationem Vestram multis 
annis Ecclesiae ct societati nostrae sospitcm ct incolumcm servet. Ingolstallii 

3. Junii, 1 608. Reverendis
imae etc. 


JacoLu
 Gretserut;. 


7. 


Del' Jesuit Adam Contzen in )Iaiuz i"lLcrschickt dem Canl. Dellanllin 
:;CUle Schutzschrift fUr den P. Uecauus: e1' wolle LlaLlurch ill nom tlie Gc::;iu- 
nung und clas U1'theil ùer df'utschen Nation bekannt machen Inshesowlcre sei 
darübe1' heftige Aufrcgung entstanc1en, ùass die römische Censur I1icht näher 
angegeben habe, welche Thesen falsch oder unbesollllen oeIer scandalös odeI' 
aufriihrerisch seiell. Die Schutzsch1'ift selbst. Den deutschell Katholiken sei 
yOU Rom eiue Genugthuung zu geben. 



25R 


Salntem in DOll1ino plurilnall1. 
IteverendissÏ111e et Il1nsb.i
RÏ1l1e Dorniup. 
Literas meas, quellladlllodlUll Illnstrissillla Tua I)olnillatio 
exceptura sit
 haereo: sed erigit. 111e Inul1anitas r.I:'uae DOluinationis, 
quae et libertateul llIe3111 belligne accipiet, et erratis paterne 
ignol-)cet. 
leretur hoc, si non Iuea sillceritas, q nan1 in hac causa 
etianl CUlll offendendi rnetu praesto, certe qua nos onnles, lllagnos 
et parvos, eOdell! sinu c0111plexa fovet Ecelesia, Hoc Illustris- 
sÏ1naul DOll1inationenl rrUa111 per Christi caritatenl supplex oro, 
hanc Ineanl scriptionem sic illterpretetur, ut certo sibi persua- 
deat, eanI non contelllptionenl continere, nec adl1l0nitionell1, nanl 
et pro dignitate Ecclesiae n10ri paratus Stun, et vestris nlolli- 
tionibus sine tergiversatione ohtell1perare: sed dubitationem, 
deprecationenl et InllllillÍlllam in re ardua consilii petitiollem, 
quam inlpetrare Catholicos Gerll1anOS aequnm est, CUllI plura 
impetraverint Galli, qui Germallis pro Ecclesia scribentibns, 
libros eidelll Ecclesiae faventes, exurullt. Liberius aute111 sCl'ibo, 
quia virorunl doctorulu, nohilitllu, q uique llIagna sunt in G
r- 
111ania dignitate et auctoritate, sentel1tianl refero; illorull1 discur- 
sibus lllallU ego 111ea officium exhibeo. Eos quia llostra respon- 
Rioue pacare non POSSUlllUS, ad ve.straul caritateul nlÎsericordi- 
aUlque confugin1l1S, adversitatis, quae Roma venit, re111edium ab 
eadern Roma postlllantes. Interesse Ecclesiae arbitror a H olnal1is 
cognosci sensus et i ud icia Gernulll icae lla tiOllis, nee 0 perae pre- 
tiunl est llomae dissinrlllare, quod hic palalll non sine scandalo 
cJalnatur. QUOlll0do eniIn sa.nari poterunt vulllera, si omnibus 
conspicua, solos illos lateallt, qni soli ea nosse debent, et 11lederi 
pOSSlll1t! 
Sparsa est per Gernlanianl Iteverel1JissÏInorutH et [llnstris- 
sinlorulll Cardillaliulll de libello Patris l\Iartini Becani censura, 
cuius SUllUl1a est est, ill eo pro"ositiolles esse fa Is as, telnera- 
rias, scalldalosas, seditiosas, respective Becanus, genuinus 
Sanctae Rom lIlae Ecclesiae filius et sunllliO Pastori speciali 
professionis voto obligatus celerrÏ111e omnia ad censurae nornlanl 
correxit. Non tan1en obedientia SUfi aliorUlll libera eonsilia et 
in censuraUl aspera inhibere potuit. Quorum ego voces nee 
patronus, nec approbator dissentientitUll sed unncins fiùelis ad 
11lustrissinlaul et Reverendissiulam Don1Ïnationenl Tuam apporto. 
Quatuor sunt censurae capita, propositiones esse falsas, 
telllerarias, scandalosas, se.litiosas. Cum vero haec non convel1i- 
ant in Olnnes BIas undecim propositiones, quarum correctio 
praescribitur, veheulellter instant quaeruntque, quaenalll ex ìlli
 
faIsa, quae temeraria, quae scandalosa, quae seditiosa? De sin- 
gn1is yero disputant in hunc 11loclulll, non reprehendentcs, q nod 



254 


qnaedalll mutare, quaedalll tacere pro bono conulluni iubeatur . 
Becanus, 
ed severitatem censurae. asperitateluque quatuor illis 
verbis comprehensalll extortanl iUlportunitate hOluinunl a sede 
Apostolica alienorulll Calvinistarulll in Becauuul oelio ìo;erviell- 
tium arbitrati, fer
'e non possunt. 
Cellsura caput I. 
Inscriptio libri pollicctur responsionf
m illtegraIll pro lllustrissimo BelJar- 
mino, earn non praestat. 
Responsio: 1. Optasse se quoque integram, sed valetudincm et quotidi- 
anas praelectiones ahrumpere coegisse. 2. NOll viùeri IJollicitatiollem illam in 
titulo esse. Est cnim controversia Anglicana pro defensione Illustrissimi Bel- 
]armini. Itaque haud operosum foret titulum, quem tamen Becanus mutavit, 
dcfendere, nisi certo constaret eius causa libel1um ad inclicem non rciici, ner 
titulum tanl gra vi censura percelli. 
Ceu8ura caput II. 
Non solus Cardinalis Sfortia superstes cst e Gregorii X III Carc1inalibus, 
ut in praefatione dicitur, superstes etiam Chioiosa. 
Rcsponsio: Falsum hoc obrepisse Becano, esse (Hfâ')..pa veniabile. Quid 
)uirum, si homo qui iam triginta annos in acie contra haereticos steterit, 
urbem aulasque Cardinalium non viderit, nesciat a quo suurn quisque honorcm 
habcat Cardinalis. Sed absit, ut Illustrissirni censores huiusmodi erratum tam 
:droce censura affigant, ut ideo quasdam propositiones dicant falsas; absit, 
ut nos Germani hoc de eorum aequitate, quae in tanto fastigio est maxima, 
suspicemur. 
Censura caput III. 
Pagina 77, 
. Non iure, dicitur Christus non habuisse Primatum tem- 
l)oralem sicut neque Tiberius spiritualem. Dcinde dicitur: alter primatus ab 
altcro separari posse. Hanc Propositionem ait censura, Romae non bene audire. 
Respondent Germani: Non apparere in hac temeritatem, scanùalum, seditionem, 
ne falsitatem quidem. aut de haeresi suspectam, aut censurae Indicis obnoxiam. 
2. Paratos se plures quam centum proferre qui idem cum Becano dixe- 
rint, scripserint. Inter eos esse sanctos Pontifices, sanctos Patres Cardinales, 
Dominicanae et Franeiscallae familiae Theologos eminentissimos pauci enim 
Carrerium probant. Quaerunt igitur, an omnes horum libri sint \
etiti et in 
eadem cum scripto Bccaniano damnatione? Si affirmatur, Bibliothecae vacua- 
buntur. Si illi sine falsitate, temeritate, scandalo, seditione idem docuerunt, 
quomodo solus in culpa, et ante sui defensionem in poena est Becanus, qui 
revera sine temeritate et scandalo tot et tanto rum vestigia secutus est? Omnes 
illi negant Christo temporale vel Judaeorum vel totius munùi, tale regnum, 
quale habuit Tiberius, ut Tiberio negant regnum spirituale, quale habuit 
Christus. Bccanus nomine primatus regnum intelligit, separatos ait: quia 
Tiberii regnum separatum fuit a regno Christi spirituali, et Christus regnum 
non habuit quale Tiberius. Deus bone! quae ùe paupertate Christi, et regni 
carentia dixere sine censurae periculo multi Patres Franciscanorum, nee eos 
ego censeo. Si in culpa Becanus, decies magis illi, si non illi, decies minus 
Beeanus. 
Quid Sorbonistae! nonne ùiserte hunc Christo Primatum negant? imo 
et alia ratione negant, et quae magis obstat Venetae causae, quam qua ncgat 
Becanus, naIn ex Becani sententia Veneti defendi non possunt, et absit ut illis 
faveat scntentia tam mu1torum et sanctorum: an crgo et in ea censura Sorbona? 
Non opinantur Germani, et sane censuram contemnerent aut exurerent. Utinam 
nostratibus eximi posset (dolenter dieo) sinistra suspicio, qua laborant, cum 



255 


c1Îcunt in Becallum cito expedita artna severitatis, quia in humilem et pauper- 
culum sine periculo posset exccutionis vigor distringi, cuiquc sola sint in dolore 
arma preces. Quapropter rogamus obnixc, ut quiJ sit obiicientibus nostratibus 
respondendum paterno affectu Dominatio Tua l11ustrissima communicare nobis 
dignetur. 


Censura caput IV. 
Pagina 
8 tlicitur: Jacobus Hex esse legitimus superior in rebus civilibus, 
et ideo deberi illi fidelitatem et obedientiam a subt1itis, ut etiam iuramento 
confirment se id facturos; iet Romae non admittitur. Quia est canon in . . . . 
monens subditos ut intelligant se haeretico domino non esse subditos. Et 
: tamen quia etiam tyranno interim dum rempublicam aùministrat subditi prop- 
ter tranquillitatem et quictem publicam obedire debent: satis est dicere: debere 
catholicos Anglos Regi suo fidelitatem et obedientiam civilem, quaul si iura- 
mento sibi confirmari voluisset, Summum Pontificem non repugnaturum fnisse. 
Responsio: 1. Quicquid sit de verbo (legitimus) in Germvnia Principes 
haereticos negare esse legitimos superiores, seditiosum habètur. 2. Principes 
catholici ne audire quidem sustinent illam opinionem. 3. .:\Iulta hic diligenter 
I notanda sunt, ne tidem plane extinguamus. 1. Electores haereticos cum catho- 
lids praestito sibi iuramento mutuo ad dignitatem admitti, censerique legi- 
timi eligere, nam electus legitimus est Imperator. 2. Imperator illis regalia 
dat, subditosque illis, ut legitimis dominis obeclire iubet, iUlO eos pro talibus 
agnoscere 3. Ita in Camera Imperiali, quae Spirae est, judicatur, et sunt prae- 
cipui iudicum catholici. 4. Si haereticis principibus rebellent subditi eOl'um, 
catholici suo auxilio Prillcipibus praestito eos ad obedientiam cogunt, nam has 
operas vicini sibi Principes praestant. 5. Plerique nobiles catholici sunt e tiam 
va
alli alicuius principis haeretici, ac illis iuramentum praestant, quo illis non 
modo obedientiam prornittunt, sed etiam ut domino legitimo, agnoscere enim 
se illos pro legitimis dominis in formula homagii iurant, nec ullus Theologus 
in Germania, aut religiosus, sed nec ullus apostolicae sedis Nuncius hac in 
parte illis hactenus scrupulum movit. 6. Plerique comites, multi etiam Prin- 
cipes vel ratione Principatuum suorum, vel dominiorum aliorum sunt vasalli 
Episcoporum, ab illis autem investituram suarum ditionum accipiunt, et earUlll 
ditionum domini constituuntur, confirmantur eo iure, quo qui optimo, appel- 
lanturque legitimi superiores, omnibus prohibetur eorUlll subditis, ne se iBis 
opponant, formulae vero manent eaeclem iurandi, confirmancli etc., quae olim 
erant cum omnes essent catholici, imo cautiones plures saepe adduntur. G. Im- 
peratores, Reges Galliae, Poloniae etiam haereticos vasallos agnoscunt, con- 
stituunt, iurisdictionem et Regalia iBis conferunt. Legitimos illos suis diplo- 
matis appelh.nt. Exempla iUllumera sunt. 7. Quod si Summus Pontifex, aut 
Episcopus haereticus (quod qui fieri posse censent mitius habentur quam 
Becanus) an statim desineret esse Pontifex, vel legitimus Episcopus. Verum 
quicquid hic sit verum: saltern opinio quae existimat, etiam cum haeresi ma- 
nere legitim os Superiores, non est in damnatione, qua Becanus. 8. Qui(l de 
Episcopis, Praelatis, Canunicis haereticis dicemus, qui Minclae, Halberstadii, 

Iagd
burgi, Lubecae, episcopatus, praelaturas, canonicatus etiaru Romanae 
sedis diplomate impetrarunt? His aut em acliuncta iurisdictio civilis, an ne 
illi quidem Superiores legitimi? Dicere non audeo, tamen vereor, ut iBis ipsis 
brevibus, qui bus praelatura et potestas confertur aut legitimi superiores, aut 
sane talcs verbis aequipollentibus nominentur. Nec obrepserunt omnes secli 
llomanae apostolicae, ut constat de Principe Lueneburgensi, Episcopo )Iilldensi. 
Angor animo et discrutior cum voces nostratium audio, verbum Becani, quo 
Regem dixit legitimum superiorem, cum brevibus A postolicis, quibus illa baere- 
ticis communicantur conferentium. Non eg-o ilIa culpo, hoc solum discere 
cupio, si vapulat tam graviter Becanus, quid faciendum l\fonarchis et Princi- 
piLus, qui tales sua auctoritate ut legitim os constituunt? ita nominant, Epis- 



256 


copis qui illem faciunt et agnoscunt! aliis qui iBis non modo ut dominis iurant 
sed diserte ut suis naturalibus et legitimis Dominis? Si Becanus damnatur 
qui dixit, an absolvendi illi qui fa.ciunt, iurant.? Ego nihil rlubito, si Sanctis: 
simus domi
1Us. 
1Ostcr et Denignissimus Pater Paulus haec audirct quin Be- 
canum suo mùlclO sublevarct. quod ut fiat Illustrissima 'fua Dominatio facile, 
si vidcbitur cfficiet, eoque libcntius, quia Galli qui multo durius docent sine 
censnra sunt, et si iurisperiti haec pro Bccano prubarent, astipularcntur. 


Cellsura caput V. 
Pagilla 102. Quod dicitur Jacc,bus esse legitimus Rex Hiberniae, et 
suprcmus Dominus in Anglia, Scotia, Hibernia. praeter sUI1fa(licta videtur \'cr- 
gcre in IH'aeiudicium tcmporale Ecclesiac Romanae ad quam sl)Cctat directum 
dominium Hiberniae. 
Hesponsio: Jam olim constat tcnerrimam rerum omnium esse iurisdi- 
ctionem, facile etiam a suis defem!Oribus, nisi cautissirni sint, irritabilem, eam 
semper defemlit Recanus, et arcte complexus
 forte incautius tractavit. Verum 
doluit hoc sibi excidisse, et continuo mutavit. .t\ostrates tamen negant ideo 
meruisse censurae gravitatem, nec ad Indicem 110C pertinere, non enim res fidei 
est, Romanam Ecclesiam habere directum dominium Hiberniae. Quod si, qui 
nesciens icl dixit, tam graviter plectitur, qua tandem censura digni sunt, qui 
tIe Regno Siciliae, aliis ditionibus volumina contra sedem Apostolicam scribunt? 
Conferantur scripta Hispanorum, Siculorum, et iJ)sorum regum placita et oppo- 
nantur uni Becanae sententiae damnatae, ut pariter vel illi damnentur, vel 
JlÏc absolvatur, hic enim et illic de temporali dominio agitur. Ex alia causa 
ingens etiam disparitas, Becanus m(initus omnia mutavit de Hibernia; illi libros 
contra se Romanae Eccltsiae dominio scriptos ditionibus suis exulare iubent. 
Causae se non interponunt Germani. Tantum mirantur notari Becanum ob 
rem quae ad fidem non pertinet, alios candem ob rem ne appellari quidem. 
Facti est negotium et res l)articularis, in quo tamen a benigno iudice absolvi 
posset. Supremum enim dominium ùici potest etiam cum est aliud directum, 
in eosdem subditos, utrumque est supremum in suo genere. Hoc dicendum est 
Canonistis ct pro temporali dominio apostolicae sedis valdc zelantibus. 
Si enim Pontifex in rebus temporalibus directus dominus est, ut illi sen- 
tiunt, nee ego contra disputo, omnium Christianae reipublicae regnorum an 
Caesares ct Reges sunt supremi Domini? Respondent esse, sed in suo genere, 
et alii qui Reges vasallos Pontificis vocallt, ne Romae quidem audiuntur. Scio 
aliud ius esse Pontifici in omnes Heges etiamsi directulll Dominium haberent; 
aliud in regnum Hibcrniac. Sed hoc Germani urgent, dominium supremum 
aliquod recte vocari, etsi alius maius eo llabeat diversi generis, aut si hoc 
falsum sit, non ta.men esse falsitatem de fide suspectam, ct illquisitione exagi- 
tandam. 
Cel1sura caput VI. 
Pagina 120 
 plus tlicam. Quod in praeiudiciuln veri ac lcgitimi suc- 
cessoris praevaleat electio populi, alterunl deposcentis ad regnum. Primo 
propositio ista absolute posita habet difficultatem; quia iniuste legitimus suc- 
cessor arcetur regno, neque ius est penes populum eum sine causa iure suces- 
sionis Sl)oliandi. 
Responsio: Propositionem a multis positam ill solo Becano damnari: 
quanquam non simpliciter censura reprehendit, quod Becanus dixit, sed quod 
ipsa eum dixisse suspicatur, neque cnim sine causa dicit arceri regno sed legi. 
timmn haeredem arccri, et exemþlum Roboami et JeroDoaml ostendunt censuram 
non dehuisse adJere illud: sine causa. Gravem causam fuisse dicit Populus, et 
fatetur Robomn. Quis hodie Regum in prima inauguratione sir intonans ut 
noboam non pelleretnr regno? Sed suspecta est haec llegibus et vita eorum 



257 


insi(1iosa. "Ct SUsplClOneS vitaret, delevit ilIa Becanus. Et satis ut videtur 
fuisset, si ob llegum suspiciones, non ut temerariam etc. iubel'etur delere. Si 
tam en quia suspecta est, tam graviter censetur, quid fiet a1iis scriptoribus, qui 
tam iustam tribuunt Pontifici potestatem in Reges. Et sane ab iis plus metll- 
unto Non lauùo. illos Reges, causae similitudinem ostenc1o. Becanus flagel- 
latur, ne male suspicentur, aliis silentium non iruponitur contra quos queruntur 
Rrges. 


Censura ca pu t VII. 
Pagina 172 et 173 S Quinta est. Argumentum Becani dicitur videri 
insufficiel1s, quo utitur contra Laneellottum, alia ita que responsione OI)US esse. 
Uesponsio; Etsi probabile esset, vel infirmum, quo eum contradietionis 
arguit, llon tamen meretur censurae severitatem. Alias multorum scriptorum 
c1isputationes et imprimis divi Thomae, quas vocant congruentias falsitatis, 
temeritatis, scanc1ali, seditionis respective damnari oporteret. Videri tamell 
posset telum Becani validum. Dixit Lancellottus
 coetum qui cum Jacobo est, 
nec minorem nee minus illustrem esse quam partem Pauli Quinti. Dixit idem, 
Episcopos, qui per Italiam sunt, omnes alios per totam Europam suþerare. 
Quûd si Episcopi Europaei vincunt multis partibus Jacobaeos Episeopos numero, 
et !tali vincunt omnes ceteros Europaeos, multis ergo partibus vincunt Jaco- 
baeos, illustrior erg-o pars erit sola Italia, et quic1em in Concilio, imo si eorum 
Episcoporum subditi considerelltur, erit et multitudo maior pars Pauli Quinti, 
si totius Europae Episcopos tam potentes Italis adiungamus? Si ergo plures 
Episcopos fateri cogitur Lancdlottus, ergo negare de populis non debet. Et 
nilitur Becani argumentum ipsa rerum experientia, narn in Landgraviatu Rheni, 
in Hassia, Branc1eburgia aliisque partibus, etsi Principes sint Calviniani, bona 
tamen pars subditoJ;um Lutherani suut et Calvinianos acerbius oderunt qua]ll a 
Ca tholicos. . 
Censura caput .VIII, IX, X. 
Cen3ura putat posse videri alicui regem a Becano defendi contra Bellar- 
minum, qui dixerat: Regem in Scotia fuisse Puritan1Jrn, in Ang1ia Pro- 
testantem. 
TIesponsio: Bccanus argumentatur ex verbis Regis non eohaerentibus; 
aliquanc10 ita loquuntur ut Puritani vicleantur, aliquando non. :l\Iagis hoc ex 
Belgicis et in Germania editis libellis cognoscitur. 
Sed hoc ad censuram de haereticis non pertinet ut censeri debeat Becanus, 
et all Indicem reiici. Sicut nee illud capitis 9, de denario Sancti Petri, quod 
minus erat, et parum controversurn, dixit, non negavit id quod maius. IBa de 
mente Regum, qua deLlerint denarium nOll pertinent, ad fidem, multo minus ad 
seùitionem. Ut ctiam quod 10. capite habctur. 


Censura caput XI. 
Post elenchum capitum moJeratio praecipitur, quia ostendatur de chri- 
stianis Reg-ibus non agi, idque ad tumultus Gallicanos sedandos. 
Responsio: Etsi valde iniqua sit Gallorum querela, respondent Germani 
tamen etiam scandalo passivo obviarn eundum, itaque cautionem iam earn a 
Eecano adiectam. 2. Becanum eam moderationem adhibuisse cap. 1. sic enim 
ait: Adversarii asserunt, Regem Angliae iure veteris Pontifice nulla ex parte 
iuferiorem esse, iù perspicue refeUam ex comparatione Regis et Pontificis in 
veteri Testamento. Et pagina 71. In hoc cal)ite institlli cornparationem inter 
Pontificem et Regem ,"eteris Testamenti. Non ergo sine calumnia haec trahi 
possunt ad novum Testamentum, ut Becano anathema dicatur. 
Hoc perspicue probatur. Argumentum Ångli est: Rex in veted Testa- 
mento nulla parte erat inferior Pontifice, et nee ergo in novo. 
egat antece- 
dens necftnu
, et ratiolw
 eur llrget reatlit. Et ecee tnmultuantnr nJi(lui dè 
17 



258 


Sorbona, carnificem para nt, et ignem; deinde ftabellis Calvinistarum accensi 
Romae praesidium quaerere conantur, ut quem oecidere nequeunt, infament. 
Germani tristius morte arbitrantur, si ob hane causam propositiones dicant 
falsas, temerarias, scandalosas, seditiosas Non esse hoc factum multa persua- 
dent. 1. Quia si Rex diceret Pontificem definiendo en'are, Coneilium esse 
supra Pontifieem, jus esse Cardinalium libros exurendi datum Sorbonae, et 
Becanus ilIa negaret, non eenseretur ab Illu:5trissimo Collegio Cardinalium false, 
temerarie, scanùalose, scditiose negassc. Hic autem par ratio. 2. Haec propo- 
sitio: Rex veteris Testamenti nulla ratione minor erat Pontifice falsa cst, 
erronea, et si Beeanus eam proJueeret haeretica censcretur, reete ergo negatnr; 
nulla ergo hic culpa. 
At omissio ilIa seditiosa est, non esse plane eantlem in novo rrestamento 
rationem. Non capiunt hoc nostrates. Si enim danda exceptio, detur sane: 
et dicat Beeanus: Falsum est Regem yeteris rrestamcllti nulla parte minorem 
e
se I)ontifice, itaque nec Pontifex in eum iHS directum, nee indirectum habet. 
Aut: Pontifex Aaronicus potestatem llabet in Rl
gem Israeliticum, sed non 
habet Romanus in Christianum. Non hoc agitur, ne restrictio addatur, quae 
iam addita est, sed non ideo damnandum Becanum, quia ilIa adùitione potius 
veritas tegitur, et atiulatio potentum notatur, quam religio iuvatur. 3. Clarius 
eognosci non potest, unde, et quo authore, haec res agatur, quam rei ipsius 
cum aequitate consideratio. Negat Becallus: Regem nulla ratione in vetetÏ 
Testamento fuisse minorem Pontifice, non addidit : Non esse similem rationem 
in novo rrestamento. Et clam at SOl"bona: Becanum ad ignem. Cur hoc fervore 
non persequuntur Carreriulll et centurias Canonistarum, qui voluminibus inte- 
gris probant Pontificem esse Regibus maiorem, eorum Dominum spiritualem, 
imo temporalem indirectum et directum? 11108 nemo Romae eenset, Romae 
fuerunt, et sunt, nee nullos suae cpinionis fructus percipiunt., nee Galli illis 
molesti sunt, sed Becanum petunt, ut hostem, quem sentiunt acrem Calvinistae 
auxilio Romano stern ant. Comparationem videamus: Det pocnas Beeanu
, quia 
cum nrgaret, Reges veteris Testamenti nulla parte minores Pontifice esse, non 
addidit, in novo Testamento aliam rationem esse. Vivant illi qui docent: 
Reges in novo rrest.amento lllultis partibus minorcs esse Pontifice, et in spiri- 
tualibus et civilibus. Quid tandem hac ratione agitur? an dicitur Becano, 
vado, servi Diis alienis? an defende Barclaium ne offendas Gallos? at pacandi 
Galli Paeentur sane! sed non ideo Becanum censura percell at inllocentem, 
non obiiciat.ur corum iracundiae fama eiu3, qui vera scripsit lle Catholicis insul- 
tent Calvillistac; veritate agatur non.dissimulatione, aut si opus ilIa velificatione, 
ob temporis iniquitatem, ita paci eonsulatur publicae, ne in suo defensoreveri- 
tas opprimatur. Nemo Germanorum est, quin existimet nullum Cardinalem 
Homae cum Gallis sentire, et hane restrictionem esse frustrationen1 Ideoque 
nce 01 hanc de Becani scripto tam severiter esse imlicatum. Cum autem praeter 
has unùeeim propositiones nihil reprehensulll sit toto illo scripto: Has autcm 
non esse 01noxias cel1surae iudicent nostratcs, iterulllque rogamus, ut plenior 
instructio, qua Catholicis satisfiat mitt.atur. Simul conscientiis consulatllr, 
quae sunt in his partibus. 
Ego, Reverelldissinle et Illustrissirne D01uine, scribendi finenl 
hic facio, lIon quia finelll alii faciunt querelarunl, sed quia quell1- 
adulodu111 haec, ut initio dixi, ROlllae excipienda sint, haereo. 
Et qnaluqnanl de Tuae Don1Ïl1ationis aequitate ol11nia n1Ïhi pro- 
111ittanl, tamen video facile fieri posse, nt quanquall1 onulia bene 
cedallt, 
go tamen ut inquietus et oblocutor audianl. Sed COll- 
solabitur me Inea conscientia, et Deus testis, 111e haec pro Eccle- 



259 


slae dignitate, fidelÎu111 utilitate, CUlll religiosa Sillceritate scribere. 
Potera111 tacere, ut lOl1ge abessenl offendendi periculo, sed cum 
videall1 0111neS libere loqui, neminem autem scianl S( ribere illis, 
qui invare possunt, ad 111aiorenl Dei glorialll constitui ipse bane 
causam agere. 
Illustrissimam 
ruanl Don1Ïnationem rogo, ut haec belligne 
excipiat, et si fieri potest, sna auctoritate apud Illllstrissiuull11 
Collegiull1 et sanctissilllum DOIl1inum llostrunl patrocinium Patris 
Becani suscipiat. Interest 11011 11lagis Societatis quam religionis, 
quod llÏtl1iulTI nos nUllC sentiUll1S, veterem eius defensoreul defendi. 
Deinde si quae ex his litteris existat offel1sa, ea in me SOlUll1 
redundet, nihil Societas luat, ideo eninl ad Don1Ïnationeul Tualn 
scripsi confidentia qnadam fraterna, non contemptu Tuae Celsitl1- 
dillis, sed vicit tilllorenl, et verecundiaul meanl Dei timor, cuins 
hOl1orem hie agi iudico. IdeIll ille Deus, qui respieit super 
egenum et paUperellJ. ut in die Ina1a 1iberet eum, Illustrissill1am 
DOlninationeUl rruaul Ecclesiae diu servet in COlU111eUl, et 1argiter 
de beneficio exhibito Patri Becano renluneret. 
l\Iogulltiae 26. l\lartii, anllO IG13. 
Reverendissilllae et lllustrissimae Dominatiol1is Vestrae 
Humillimns servus 
Adamus Contzell. 


8. 


Bellarmin schreibt Über das Buch: Novus homo an P. Contzen: cs sei 
eine Antwort darauf nicht nothwen,lig; denn der Papst verachte es, da es yon 
einem ungenannten Verfasser sei; übrigens sei die V oraussetzung für die Be- 
bauptung, dass nach Gregor XIII. die Kirche wahrer Päpste und Cardinãle 
entbebre, falsch. 
Admodum Reverende Pater. Accepi littel'as R. P. datas 18. Octobris et 
rUl'sum alias 18. Novembris. Non respondi continuo ad priores, quia expecta- 
bam responsionem ad meas, quibns adiuncta erat duplex censura ad primum 
librum R. V. huc missum, et ardebam scire, quo modo earn accepisset R. V. Sed 
iam nolui differre responsum ad bas duas epistolas, etiam si quod miramur 
P. Assistens et ego cur R. V. ad nostras non responderit. Scribo igitur ea 
potissimum de causa, ut sciat R. V. has duas epistolas pervcnisse ad nos, et 
non esse amissas, ut nostro fortasse in itinere perierunt. Deinde addo libel- 
lum illum famosum sub nomine Novi hominis a Pontifice contemni tanquam 
librum incerti auctoris; quilibet enim potest incerto nomine quic1quid libet 
comminisci, et veremur, nc, si respondeatur, rursus pro uno libello multi exorian- 
tur ut H.rdrae capita. Sciat tamen R. V. multa ibi esse mendaciosa, nam 
ego in brevi transcursu libri quinclecim mendacia notaveram. Calumnia capi- 
ta.lis, qnoJ post Gregorium XIII nullus fueri t verus Pontifcx. et nulli nunc 
sint veri CarJinales, fundamento penitus caret. Constitutio si quidem Julii 
secundi statuit, ut non possit esse Papa, qui potest con viuci aperte ct notorie 
de crimine simoniae in papatu obtinendo. At Sixtus II nullo pacto convinci 
poterat; nam neque constabat verum esse, quod dicitur de promissione facta 
Cardinali Estensio, et quando id constaret, non constat, an illa promisl'io 
17 * 



2ÚO 


fuerit simoniaca; potuit enim esse simplex prOnllSSlO absque ullo pacto, et 
quando id etiam constaret, extat Bulla Pji quarti, qui statuit, ad vitanda schis- 
mata, omnes Cardinales habere votum activU1n et passivum in electione Ponti- 
flcis, et quoù ad hoc talltum, exstare omnes censuras, quae alia
 in suo robore 
manent. Denique nullo colore defendi potest, quod ipse novus homo tanqnam 
certum ponit. Deinde dicit novus lwmo, omnes Cardinales, qui elegerunt 
Urbanum VII, successorem Sixti V., fuisse a Si1.to ipso creatos, quod est evi- 
denter falsum. Fuit enim Urbanus VII electus a viginti octo Carùinalibus 
superiorum Pontificum, id est Julii III., Pii IV., Pii V., Gregorii XIU. et viginti 
quinque Cardinalibus Sixti V. quare etiamsi illi Vig-ÏIlti quinque fuissent Cal'- 
dinales falsi et corum votum nihil valuissct, tamcn Urbanus fuisset VCl'US Papa, 
ut post creatus a viginti octo Cardinalibus ,",eris; quod idem dici pot est de 
Pontifice Gregorio XIV. et Innocentio IX. et Clementi VJ]J. et hoc Paulo V. 
qui nunc sedet, nam Gregorius XIV., Innocentius IX. et Clemens VIII. crcati 
sunt a 26 Cardinalibus Pontiflcum, qui praeccsscrunt Sixtum V. proinde erant 
novi Cardinales et novos Pontifices crearunt. Quare nullo iundamento nititur 
l)fincipalis propositio novi hominis, vcll)ûtius invcterati die rum malorurn, quoll 
post Gregorium XIII. Ecclesia caruerit veris Pontificibus yerisque Cardinali bus. 
Haec scribere volui R. V. non ut cdat responSiOn{lln aliquam inconsulto Ponti- 
flee, sed ut colloquendo po
set scrupulos eximere ab iis, qui forte libcllo iJ10 
l)el'moti fluctuarent. His vale at R. V. mci memor in sacris precibus suis. 
Romae die 30. Novembris 1613. 
R. V. 


frater et servus in Christo 
Robertus Cardinalis 
Bellarminus. 


9. 


P. Contzen rechtfertigt in einem Briefe an Bellarmill seine Schr('i1)
 
uml Citil'\veise. 
ReverendissÏ1ne atq ne Illustrissime Domine. 
Literas lllustrissimae Dorninatiollis Vestrae 30. lloveulbris 
datas accepi 22. decembris; ex iBis il1tellexi billas l11eas perlatas 
esse, postrenlas, quas de cel1sura n1Ïbi missa Ulla CUlll literis 
Illustrissill1ae Domillatiollis Vestrae scripSeral1J, llOlldulll Honlanl 
pervenisse, nunc talllell eas traditas esse non duhito. 
Iiseralll 
autem eodenl fere argumento ReverendissÏ1nae DOlllil1ationi Vestrae 
et Revercndo Patri 110stro Generali, quod bic cOll1pel1dio repe- 
talll, ut si ina forte interierillt, hae in vicenl veniant. 
Primo grato animo censuram accepi, ut a Fratribus prudenter ct cum 
caritate scriptam, et quamquam forte in particularibus quaedam excu
ari forte 
queant, mihi tamen antiquius est tutiora et meliora sequi, qualu defendere, 
quod melius dictum esse potuit vel oportuit. 
Secundo in gcnere notatur obscuritas quorundam, quae studio Lre\'itatis 
contigit, quia scilicet scripsi stylo non meo, qui fusior e8SC solet ct liberior, 
itaque lIuius rei puto non difficilem emendationem. 
Tertio ex ea brevitate saepe accidit, ut dubium sit ex meane an hareti- 
corum mente loquar. Equic1em hoc ipse notavi; incidi in il
um defectum ex 
consuetudine disputandi, itaque loquor, quasi constet, we illorum en'ores, qni- 
bus alios eorundem errore8 elido, detestari, sicut ex animo detestor. Quod. 1.1 t 
111(' su
pcctum rei1.r1cre {)oteRt facile, ita emenrlari potest facillinw aa/lito elogio : 



261 


iUos ita sell tire. Quarto, Ioca quae notata sunt ori facile corrigi posse puto, 
Ideo non scripsi de singulis. 
Quinto, quod gravissimum iudicant, citationes haereticorum deleri pos- 
sunt, ct substitui ubi opus cst auctoritates Patrum, idque ob gentes, quae 
talibl1s scandal
zantur, et ob Indicis ita IH[lrscriptam nonnam. Hoc ego sequar. 
Repetam tamen illa, quae bac de re in literis vel ad Patrern Generalem 
\'cl 11lustri
simam Dominationem Vestram datis scripseram, non retinendarum 
il]arum citationurn causa, sed ut de rnëo consilio constaret. 
Nam 1. Ratio ilIa haereticos confundendi adeo usitata est Germallis, ut 
aliqui ea sola magno rei catholicae emolumel1to utantur, libellos, eatecbisrnos 
catholicos ex haereticorum scriptis confidant, ut illorum incollstantiam, et quo 
modo si'bi et suis repugnare soleant, ostenc1ant. 
2. Efficax ad conversionem quoque 110C genus argumentorum cxperimul'. 
Dicimus ex haeresi Cahini sequi Drum auctorem esse peccati. Clamant illi: 
Jcsuiticas, sophisticas, diabolicas, tartareas esse ealumnias etc. Hoc suis per- 
suadent, credunt hoc politici, monent nos catholici multi, qui cum illis agunt, 
in hisce plus esse acerbitatis quam veritatis, et nosh"am moderationem in dis- 
putantlo se aiunt desiderare. Certe hie causam suam deserere non debet vcri- 
tatis assertor, nec tamen efficacius apud BIos prosequi potest, quam ostûndendo, 
non Jesuitas modo, sed Anabaptistas, Socinianos, Lutheranos, doctiores Calvi- 
nistarum Calvinum eodem erimine arcessere; sic catholici supra quam dici potest 
confirmantur, haeretici confunduntur, omnes Bellarminum et Jesuitas calum- 
Iliae crimine absolvunt. 
3. Ut illa consensio Illustrissimae Dominationis Vestrae cum haereticis 
Italis et Hispanis suspecta esse potest, ita ob causam dictam nobis utilissima 
cst et illis, ut mihi videtur, immcrito suspecta. Nam illa, in quibus ostendo 
hacreticos a Pareo dissent ire a Dominatione Vestra stare, non sunt opiniones 
privatae Bellm'mini, sed dogmata Ecclesiae, quae Pareus in nobis damnare non 
debet, cum in fratribus suis toleret, et desinunt haeretici existimare esse 
absurda, cum a suis auc1iant defendi, alias continuo ut antichristialla et diabo- 
liea detestantur, solum eo nomine, quia nostra sunt. 
4. Judicium non est meum. sed omnium, quos hac de re conslllui. Nihil 
esse quo Dei gratia per tomos Dominatiollis Vestrae operans c1arius elucescat, 
quam eonsensum ilIum yel pot ius accessum haereticorum ad nos. Non modo 
cum integre convertuntur, sed cum e multis unius haereseos pravitatem depo- 
nunt, et cum hoc faciunt docti et scripto, valde suis obsunt, et prosunt 
nobis. Queritur dolentissime Pareus, ex . . . . Dominatio Vestra, suos doctores 
arma in Calvinum surnere, dogmata Pontificia reducere, con cilium tridcntinum 
promulgare. !rrninius, qui dum vixit habitus est doctissimus inter omnes 
Calvinistas, accusatus saepe de religione catholica, aùeo ut opus habuerit defen- 
dcre theses de anti christo, quo testaretur, se non esse catholicum, nam haere- 
ticorum in ilIa controversia crrorem tutabatur. Is tamen Arminius in decIa- 
rationibus fidei sub... de iustificatione et aliis (quae . . . . . . tractantur) 
13e}]arminum ct Pontificios rectius docere quam SUDS. Adolphus Yenator pro- 
tcstatur, doctrinam concilii tridentini de iU3tificatione veram esse. Conradus 
,r orstius post annos triginta, post scriptum A.utibellarminum, ad nos in parte 
aceessit. 
Si ergo doctrina Ecclesiae non infamatur, sed illustratur conversione vel 
totali vel partiali haereticorum, cur alia conditione sint. librf Dominationis 
Vestrae et quidem in doctrina quae est publica Ecclesiae, non privata unius 
Cardinalis. Haec etsi tanti non sunt, ut propterea populi integrae religionis, 
apud quos haereses et haereticorum nomina ignota sunt, scandalizari debeant, 
talia tamen sunt, quae me confundendis haereticis intentum et patriae con- 
suetudini indulgentem, merito excusare debeant, quod non earn quam oportebat r 

xterorum rationem habuerim. . . 



2G2 


Dc Parco aliisque Dominationis Vestrac adversariis novis ctiam SCrIpS1, 
SI meas literas priores interisse intellexero, postea pluribus perscribam. 
Unum addo, quod alter cenSOlum me nimis acerbum iudicat, id me libcn- 
tel' cleletis illis quae talia sunt correcturum. Causa tamen acrimoniae fuit, 
quod ipse omnium hominum sit maleclicentissimus, convitia in Dominationem 
Vestram, in pontificem fere semper omisi in citationibus, quod indecens esse 
putarem, nebulonis convitia in Ecclesiae praelatos describere Haque cum acer- 
rime ago, non ut cum haereticis loquor, sed cum maledico, cui perpetuo Bel- 
larminus est mendax, calumniator diabolicus, scorti Romani adulator etc. Haec 
de priori bus. 
Instructio de libello novi hominis vaIde grata fuit, et opportuna: C011l- 
municavi aliis catholicis, valde commoti sunt animi illo libello. Obsunt et 
}Jlurimum catholici, qui res Romanas llorunt, illi suis narrationibus cum de 
abusibus agitur, vehementer omnia exasperant, llCC dnbito, quin saepc supra 
verum et supra modum augeant, de qua re etiam ",aIde in suis literis dolet 

Iarcus Nelfcrus. Timeo, ne de Italia et lube p]ura et lJarticularia magis 
perferantur. Vac iBis, qui vel scribendo vel faciendo aliqua, ut talia vere 
scribi possint, Ecclesiam turbant! Sed lmec ego tantum Ferre possum. 
l\Iihi aliquando visum erat operae precium fore, ut supplicatio aù Regem 
Angliae vel ordines Hollandiae scriberetur sub nomine alicuius praedicantis, 
qua peteretur inter Calvinistas concilium et causae urgentes eius rei proc1u- 
cercntur, quae facile viginti 1mberi possunt, quae supra modum eos confunderent 
ct Roma domum rctraherent. Non tamen occasione huius supp1icationis, sea 
quia ministri Belgici iam decennio synodum provincialem quaerunt ct orant, 
sed ordines Hollandici metu scbismatis negant. Posset etiam lJOc tractari per 
modum disputationis inter Calvinistam politicum et Calvinistam zeloten, quo- 
rum hie optaret, HIe nollet concilium, et rationes adfel'ri, quae "aIde eos 1ae- 
derent et catholicos confirmarcnt. In illa nihil de Pontifice agendum, sed 
tantum rationes quas dixi proponendae. Deus optimus maximus 1llustrissimam 
et Reverendissimam Dominationem Vesh'am diu Ecclesiae Ruae servet inco- 
lumem: quod meis }Jrecibus et sacrificiis quotic1ie posco. 
l\Ioguntiae 24. Dccembris 1613. 
Reverendissimae et Illustrissimae D01uinatiollis Vestrae 
servus in Christo 
Adamus Contzen. 


10. 


P. Contzen schreibt an Bellarmin: or IHlbe die Fortsetzung der Cellsur 
seiner "defensio" erhalten; er erwarte vom Papst oder Bellarmin Näheres über 
die Verhandlungen über die Prädetermination. Conr. Vorstius sei mit clem 
König yon England wieder versöhnt. Das gegen den Papst erschienene Libell 
ricbte viel Unheil au. 
Reverendissime a tque Illustrissillle Domine. 
Recepi nuper etiam secundam et tertiam defensionis partem cum censura 
adiuncta, ad quam diligenter, et nul1a particula neglecta cunda direxi. Scrip- 
serat mihi Pater Generalis Jllustl'issimam Dominationem Vestram velIe agcrü 
cum Pontifice propter illa, quae de praedeterminatione tractantm., quod si ita 
iudicaverit, ct expedire putarit "aIde gratum mihi erit
 exspectaboque de hac 
1'e literas vel Pontificis vel IHustrissimae Dominationis Vestrae . 
Audio ex vicina HoBandia Conradum V orstium regi Britanno reconcili- 
atum, ac1eo ut pro ipso rex ipse scripserit, quocl an de aliquo commentario an 
de diplomate regio sit intelligendum nescio, nunc1inae imminentes omnia da- 
bunt, post quas scribam iterum. Si Anglus et Vorstius conveniunt, Calvinismus 
iterum dividetur, et motus in Belgio Calviniano futuros puto. Pacem cum 
timore belli hac aestate videmur habituri, quam partim nobis fecit cxternuUl 
a Turca bellum, pa1'tim mutuns principuull1 timor. 



263 


IJibellus contra Pontificcm editus multol'um malorum est causa: nimium 
familiaris po1iticis et tel)iJe catholicis. J\Ianc1atum vero, quo ille vetuit se 
defelldi, cognitum, gravrs movit suspiciones, quas ne privatim quidem ausim 
scribere. Timeo, ne ab illimicis magno calumniarum incremento profcrantur. 
Aeterna bOllitas 111ustrissimam Dominatiollcm Vestram quam diutissime servet 
incolumem, quod ex animo precor. 
)Ioguntiae 161-1. 14. l\Iartii. 


Adamus Contzell. 


it. 


Bellarmin sclll.eibt an P. Contzen: auf sein, des Generals nnd anderer 
Jesuiten Bctreiben sci eine Censur seiner Schriften wegen seiner zweifell1aften 
Darstellung der Priitletermination untcrblieben; 11insichtlich des Novus homo 
sei man in í5rosser Verlegenheit: ob etw:ts dagegen zu thun sei, oder nicht; 
beides sei gefährlicb. 
Adnlodum H,everellde Pater. Accepi die 8. Jalll1arii literas 
Heverentiae Vestrae scriptas die 24. Decembris al1ui superioris: 
nunc iteruIll accepi alias datas die 14. J\Tartii. 
Gaudeo, quod scripta Reverentiae Vestrac huc missa. salva illuc redierint. 
Quod Reverendissimus Generalis scripsit, moniturum all Pontific em de scriptis 
Heverentiac Vestrae ob dubitaticnem, quae posset exoriri ex tractatione de 
llraedcterminatione: postea non succesit. Visum enim fuit etipsi Patri Gene- 
rali et mihi et aliis nostris nihil esse movenùulll, ne darèHws occasionem 
Ilt)vis turbis. Jam enim censores librorum Reverentiam Vestram admonuerunt, 
quill esset tol1endum ad evitanc1as eiusmoùi contentiones: et omnes nos ccn- 
suimus, illis subia tis, nihil esse periculi. Si quidem lleverentia Vestra nihil 
llovi docet, sed :solum defelldit scripta mea contra ImercticG8; et nullo modo 
credibile est, viros Rrligionis, cum quibus disputamus de auxiliis gl'atiae, posse 
ofi'enc1i ex eo, quod contra haereticos docemus, Deum non esse auctorem peccati. 
De libello illo perniciosissimo non habeo quid ùicam; nam utrimque sunt 
angustiae: si cnim responc1eatnr, iimet Summus Pontifex, ne hac occasione 
rumores crescant: libel' enim confutatus alium continuo parit 
 ct responsio 
respol1sionem serit: si non respondeatur, periculum est, ut pruden tel' considerat 
Reverentia V cstra, ne suspiciones "arias, casque non paucas concipiant advel'- 
sarii ct scriptis mandcnt. 1\os interim Deum precahimur, ut ecclesiam suam 
pacato vnltn rcspiciat, eamque })Totegat ct defendat. De concionibus latinis 
edendis, quas ego iuvenis habui I..ovanii, nihil a longo tempore audivi. Optarem, 
ut Reverentia Yestra vel aliquis alius ex nostris monerrt fnltrem Simonem 
Hichium ordinis minoris de obscrvantia, ut 
i animum edendi eas condones 
forte deposuit. saltem remittel'et ad nos libros duos concionum, quos illi mi- 
seram. Libri enim illi mei non sunt (nnllum quippe ex
mplum concionum 
mearum mihi servavi), sed Patris Francisci Rocha, qui moleste fert, se carcre 
cOl1cionibu:; manuscriptis, cum excusas habere non liceat. Si autem remittendi 
sint libri illi, dct operam frater Simon Richius, ut per amicum mittantur, non 
per pulJHcos vel'eJarios. ne cogatur Pater Rocha rem suam rec1imere caris- 
simo prctio. 
His valeat Reverentia Vestra memor mei in sanctis precibus suis. 
Datum Romae die 15. Aprilis, 1614. 
Reverentiae Yestrae 
frater et servus in Christo. 
Robertu
 Cardinalis Bellarmiuus, 



2G-! 


12. 


Bischof Jollanll vou Chul' all Bel1armin über die Zustiiude in del' Diöccse 
Chur. 
III ustrissiule et Reverendissiule, 111i Don1Ïlle DOlllinc Colen- 
dissiule. Quanl miser et pericu10sus sit status huius alnlae olÜn 
llobilissinlae et ant.iquissinlae Ecclesiae Curiensis ex praesenti 
relatione facile coUigere potest 11lnstrissl1ua et lleverendissinut 
Dominatio Vestra. 
Ego in quantum potui pro hac afflicta Ecc1esia mea, quam tempore meac 
persecutionis, ubi licuit et a technis haereticorum impeditus non fui, visitavi 
et multum laboravi, 1icet mei exilii causae yariae existant, praecipuc tanwn 
duae sunt. Prima haereticorum malit.ia. Secunda cuiusdam Venetorum Ora- 
toris Joannis Ântonii l\Iariae Yincenti, qui anno IG07 (stante interdicto Sancti 
Domini Nostri in Venetos) me muItoties accusaverat, quocl ipso praesente dicere 
sacra noluerim et quod e suggestu populum mihi commi.:sum docuerim, nec 
militem conscribendum, nec transitum danùum Venetis contra Sanctum Domi- 
Hum Nostrum, et quod impediverim transitum Venetis a Dominis trium foe- 
dcrum modo concessum, cuius ergo haereticorum furiam taliter in me excitavi, 
ut exulare coact us fuerim. 
Non ita pridem Curiam venit Dominus Gregorius Barbarino, nobilis Yeuetus, 
qui astutia quadam et ingenti pecunia quaerit renovationem abdicati Foederis, 
ut militem haereticum, quem in variis Germal1iae partibus conscribunt, per 
111lnc meum Episcopatum qui in confinibus Italiae cst, in Italiam ducerc 
possint, alibi enim ipsis omnis transitus interclusus est, quod si acquirerent, 
}>cric1itarctur fides: et catholici persecutiones intolera1iles ab huiusmodi homi- 
nibus patercntur. Ego officio Ineo satisfacere volens me buic malo opposui 
et spero Dominos Ahatos petitum transitum nunquam daturos. Vicini prin- 
cipe8 et Respublica catholica multum mirantur Veneto rum astutiam et nostro- 
rum hominum inconstant.iam. 
Illustrissime et Rcverendissimc Domine, anno elapso quidam Patres Socie- 
tatis Jesu de consensu superiorum ex -valle Telina oriunc1i lextraneis non datur 
aecessus) in dicta valle multum pro Christi nomine laborarunt, qui tandem 
haereticorurn malitia patriam et arnicos, quos 1mbent pe1"})lures ct nobiles 
relinquere et exulare etiam coacti sunt, post cuius expulsioncm Christianissima 
Franciae Regina offitiose admodum et pie commendavit negotium patnnn e 
dicta valle dirnissorurn sp.o Legato apud Rhaetos, et ego meas agnosccns })ar- 
tes, pro reditu dictorum mu1tum feci et illud negotium lllustrissimo et Revcrcn- 
dissimo Domino Ladislao Episcopo Venefrano, Sancti Domini Nostri Nuntio 
ad Helvetos et Rhaetos, imo Helvetis catholicis multoties commendavi, hactenus 
tamen nihil obtinui. Quare Illustrissimam et Reverendissimam Dominationem 
Vestram obnixe rogo, quatenus in hoc negotio (quoù augmentum fidei et 
salutem totius Rhetiae, eorumque subditorum concern it, suas partes intcrponere 
et cum Sancto Domino N ostro agere velit, ut medio . . . . Christianissimae 
Reginae et Dominorum Helvetorum quinque cantonum catholicorum dicti patrcs 
in Vallem Telinam redire et salutem propriae patriae quaerere possint. Quae- 
dam medio lllustrissirni et Reverendissimi Cardinalis l\Iillini a Sancto Domino 
Nostro petii, quae ab ipso intelliget, quae si Illustrissimi et Rcverendissimi 
Domini mei clementissimi a Sancto Domino Nostro impetrarent, facercnt Deo 
rem gratam et afflictae meae Ecclesiae omnino necessariam. Illustrissimac et 
Reverendissimae Dominationi Vestrae me et bane affictam me
m Ecclesiam 
humillime commendo. Cui ab Omnipotente Deo omnia feIicia precOl'. 
Data Fürstellburgii 10. Januarii 1614. 
1llustrissimae etc. 
Joannes EpiscOI)US Curiensis. 



265 


13. 


Autwort Bellarn1Ïlls auf den vorausgehel1dell Brief. 
1dmodum 111ustrissime et Reverendissime Domine. Literas Illushi
simae 
DOll1inationis Vestrae datas 10. Januarii cum ex
mplo status Ecc1esiae Curicnsis 
accepi ad initium 
Iartii. Et quoniam in iis fiebat mentio oratoris Reverell- 
dissima Dominationû VeHtra expectabam, ut is me convenirct, et quid me 
facere oporteret in gratiam Reverendissimae Dominationis Vestrac admoneret. 
8etl Hullum adhuc yidi. qui nomine suo mihi aliquiù significaret. Itaque nolni 
diutius responsum differre. Ac vrill1um laudo diligentiam Reverendissimac 
Dominationis V cstrae in custodiendo grcge suo et in impediendis haereticis 
militibus, ne in Italiam transeant: ac ut pergat in opere tam l)ono, non mco 
solum nomine, sed etiam Sanctissimi Domini nostri testor et precor. 
De restitutione Patrum Societatis Jesu in Vallem Tellinam non semel 
cnm sanctitate Summi Pontificis egi, qui hI ipse valde cupit, et serenissimam 
atque christianissimam Francorum Heginam stimulare non cessat, ut hoc opu
 
per Legatum suum urgeat atque perficiat. 
De reliquis negotiis egi et agam cum Illustrissimo :\lillino, ad quem pl'o- 
})l'ie pertinere videntur. 
His precor a Deo Dostro, ut Ueverenclissimam Dominationem Vestram diu 
servet iDcolumem et Episcopis nuntios illi similes excitet et conser,et et ad 
pios eorum conatus auxilio gratiae suae semper pl'omoveat et secundet. 
Datnm Romae die 11. Aprilis 1614. 
Admodum Illustrissimae et Reverenc1issimae D. V. 
addictissimus atque ad obsequendum paratissimus. 


14. 


P. BecalJus schreibt an Bcllarmin: man habe in Rom die .Anfrage des 
Kaisers nicht richtig aufgefasst. Es handle sich darum, solIe del' Kaiser seine 
niederösterreichischen lutherischen Unterthanen durch Y crweigcrung del' Reli- 
gionsübu
g zum ALfalle zu den H
bellen zwingen, odeI' diese gewährcn. Die 
Lage des Kaisers, auf clcren Grund sogar der N untius die Religionsübung zu 
gewähren priyatim billigte. 
Reverendissill1e et IUustrissime Donllne Cardinalis. Accepi 
CUlll dehita observalltia, quas Illnstrissillla Don1inatio Vestra 
1;-'. Julii afl lue dedit. Conciliulll ill ad, quod suggerit, saluber- 
rimum sine dubio est. Sed hoc ipsum sacratissinlo lnlperatori 
non deerat. Nec pro eo exquirendo ROll13111 scribelldum fuit. 
Nanl imperator statÏ1u ab initio pronlisit Austriacis 
 si hOlua- 
g'ÌtUl1 praestarent, confirmatlOl1enl privilegiorul11 politicoruln, 
iustitialll, protectionelll et alia id genus, nulla facta lllelltione 
religiollis. Sed frusta. N oluerullt acquiescere .A. ustriaci. ,r ole- 
bal]t retillere confessionelll Augl1stan3lu. qnal11 habebal1t. Hie 
ianl disputabatur, quid facto opus esset. Vel enÏ1l1 debebat I1n- 
perator perIllittere, quod poseebant: vel an1Ïttere suos sllbditos. 
qui, nisi postulatis ipsornnl satisfieret, parati erallt deficere ad 
rebelles et sunm haereditarium Principeul repudiare. In hac 
difficultate petebatur consiliunl H ROluanis. Et, si res csset 
integra, adhuc peteretur. 



266 


Porro, ut d iffi cult as faci1ius appareat, obiter explical1dus est status 
rerum, qui tunc erat. Omnes hae provinciae ac nominatim Bohemia, Ungaria, 
Lusatia ct superior Austria, aperte rebellabant Ferdinando. -Sola Austria in- 
ferior (cui us caput Vienna est), parata quiùem erat ad rebellioncm, sed aperte 
non rebellabat. Hanc igitur ut conservaret Ferdinandus, pctebat a subditis 
homagium sibi praestari. Illi contra se 110n praestituros, nisi permissa con- 
fessione A ugustana diserte affirmabant. Si in hoc casu dixisset Imperator, se 
nol1e quicquam permittere in religione, actum era t de tota Austria. Nam 
illferiores Austriaci })alam conspirassent cum superioribus Austriacis, cum Bohe- 
mis, Ungaris, Moravis, Silesiis, Lusatiis: et obsessa Vienna Imperatorem cap- 
tum in suam redegissent potestatem. Hoccil1e suadendum erat? Certe tier- 
lllani (quidquid sit de ItaliR, qui procul absul1t) non suaserunt. 
At Imperator (inquiunt nonnulli) habebat sufficientem exercitum, quo 
se defenderl't: habebat amplissima parata praesidia a Bayaro, Saxone, Spinola. 
Non ita est. Habebat quidem exercitum, sed imparem eXl'rcitui rebellium et 
ob defectum solutionis prope mutinalem. Nee ulla externa auxilia erant all 
manum. Bavarus procul aberat cum suo milite, nec poterat venire, nisi pactis 
cum Badensi et Ansbacensi iuduciis, quae adhuc erant incaJ.tae. Spinola hae- 
rebat in Belgio, 
axo in sua provincia. Et adhuc haerent. 
In his al1gu:5tiis nihil erat })romptius, quam ut Austriaci Yocarel1t Bohe- 
mos, Ul1garos et alios confoederatos in Austriam inferiorem, all Viennam obsi- 
dendam: Et quia Viennae l)lures Lutherani erant, quam Ca tholici, nullo 
negotio potuissent illam ill sua habere potestate, Imperatorem capere, Ecclesi- 
asticos cxpellcre, fillcm catholicam extirpare. Hoc advertcbant Imperator, 
Consiliarii, Cardil1alis Ditrichstaill, IJegatus Hispanicus, ct alii non pauci: 
ideoque maioris mali vitandi causa minus permitti oportere, IH'udenter arùi- 
trati sunt. Imo N uncius A po:stolicus diserte mihi affinnavit, se in conscientia 
idem sentire, sed non auJere i<l palam profìteri, h.e Roma male audiat. Hoc 
forte liberius, quam par cst, scribo. Sed ,-eritas urget, cui etiam in Italia 
locum esse non dubito. 
Quod autem Imperator Lutheranis polius, quam Calvinistis permiserit 
fxercitium suae religionis, non illa causa cst, quam Illustrissillla Dominatio 
V cstra suspicatur; sed aliae, })al.tim communes, })artim speciales ac propriae. 
Sunt communes hae duae: 1) quod Lutheranismus ex Imperii constitutione a 
tempore Caroli V. hucusque perlllissus sit; non Calvinismus. 2) quod Lutherani 
magis pacifici, Calvinistae sanguinarii ac turbulenti sint. Hae propriae ac 
speciales. 1) quod Calvinistae in Austria inferiori neque hactenus habuerint, 
et petiverillt exercitium. Luthèrani et habuerint ct petiverint. 2) quod Cahi- 
nistae sint authores rebellionis, non Lutherani. 3) quod Saxo qui Lutheranus 
est, offerat suam operam ad debellandos Calvinistas 
Haec paucis de materia proposita. Interim humillimc rogo Illustrissimam 
Dominationem Vestram, ut in bonam partem interpretetur, quae sincere scribo, 
ct Serenissimae Celsissimae l\Iaiestatis piissima studia suo favore prosequatur. 
Viennae 8. Augusti 1620. 
Illustrissimae etc. 


J\Iartinus Becanus. 


15. 
De Confessionc absenti facta. Uau
a P. Ifr. Suarez. 
Ueber die Erlaubtheit oder Unerlaubtheit, die Bcichte in AbweScllhcit 
abzulegen. 
Narratio hrevis totius facti et dubit.ationU1l1 iuris, quae ex 
illo nascuntur. 



2G7 


1. Primo supponentla sunt verba formalia decrcti Smi, quae in summa 
sunt haec. Smus H. N. Clemens VIII. etc. hanc proposition em , scilicet, licerc 
per litteras seu internuncium confcssario absenti peccata sacramentaliter con- 
titeri, et ab eodem absente absolutioncm oLtinere, damnavit. Et infra: praecc- 
pitque, ne unquam ista }Ho}Jositio tanquam in aliquo casu probabilis defendatur, 
imprimatur, aut quovis modo ad praxim deducatur. 
2. Secundo supponenda sunt verba Leonis Papae, epistola 8
. alias 91. 
all Theodorum Episcopum, ubi agens manifeste de poenitentia sacramentali 
t1anda aegroto in fine vitae illam petel1ti, docct prius, non esse negandam, si 
cam etiam amisso \yocis officio per indicium integri sensus quaerere compro- 
Letur, quando nimh.um per se p()test aliquod huiusmodi indicium Sacerdoti 
triLuere. De illis vero, qui non possunt, subdit haec yerba: Quocl si aliqua 
vi aegritudinis ita fuerint aggravati, ut quod paulo ante poscebant, sub prae- 
sentia sacerdotis significare non valeant, testimonia eis fidelium circumstan- 
tium prodesse dcbebunt, ut simul et poenitentiae et reconciliationis beneficium 
conseq uan tur . 
(A.d marginem: Rcfel'tur in decrrto in c. multiplex de pocni tentia 
(listinctio 1. et in c. His, qui 26. q. 6 uùi concordant c. qui reccdunt, et c. 
Is qui.) 
3. Ex collatione horum decretorum ortum est clubium, quia Leo Pal)a 
admittit casum, in quo danda est aLsolutio sacrameutalis, etiam si non prae- 
cesserit confcssio facta in l)racsentia sacerdotis. Clemens autem YIII. in suo 
decreto genera1iter dicere videtur nullum casum admittendum esse, in quo 
confessio facta sacerdoti absenti 1icita sit, nedum sufficiens. Difficultas ergo 
est, quomodo debeant haec conciliari cum non possint esse contraria nec ton- 
tradictoria. 
4. A1iqui dicere tentarunt, post decretum SlUi D. N. non Hcere absoh.erc 
sacramcntaliter aegrotulll, in dicto casu a Sto Leone proposito. Sed est ardua, 
ct tremenda resolutio. Primo, quia Leonis sunt adeo clara, praesertim expen- 
denllo totum contextum e})istolae, ut iniuria fiat tanto Pontifici, sub vela- 
mine violentae interpraetationis sententiam eius negando. 
(Ad margin. Videri potest peculiare scriptum de intclligelltia decreti 
Leol1is.) 
5. Secundo, quia. plures quam viginti authores et inter cos D. Augustinus 
et D. Thomas pro cedo habcnt, esse absolvendum sacramentaliter aegrotum in illo 
casu. Et inter cOs Cardinalis Toletus dicit, lJanc esse eXlnessam sententiam 
Canonum. 
(Ad margin. Yiùeri potest peculiare scriptum, in quo nomina, loca et 
verba horum Aut110rum afferuntur,) 
6. Tertio, quia ilIa sententia est pia et favorabilis saluti animarum, et 
111 dubiis tutior pars est eligenda. 
7. QuaIto, quia nullum est fundal1lentum, propter quod ex \'Î iuris divini 
taHs absolutio non sit licita et valida. Quod si stando in iure divino 1icita 
cst, non est credibile Smum D. N. lWVO praecepto positivo illam prohibuisse in 
extrema necessitate, aut iurisdictionem ad absolvendum in co casu abstuli
se: 
quia non est hoc consentaneum pietati eius nee usui Ecclesiac. 
8. Propter qnae tanquam Cel.tum supposuimus, non obstante decreto Smi 
licitum nunc esse sacramenta1iter absolvere aegrotum in casu Sti I.eonis et 
inde incidimus in necessitatem interpraetandi Decretum et reddendi rationrm, 
cur casum ilIum non comprehend at per il1am universalem distributionem, Nemo 
in aliq uo casu etc. 
(Ad margin. Hoc est fundamentum totius controversiae, quae nunc trac- 
tatur et ideo huius puncti declaratio primum omnium a Smo postulatur.) 
9. Quinto, in reddenda ratione tria praecipue olJservare stuùuimus, pri.. 
mum, ut interpraetatio decreti Smi sit consentanea verbis eius simplicitel' reten.. 



268 


tis secuuJum omncm proprietatem eorum, nunan1 adJeudo voluntariam limita- 
tionem, id est non fundatam in verbis, sed quasi extortam vi difficultatis. 
Secundum, ut ex interpraetationc nullus error nibilve absurdum, aut contra 
rcccptam doctrinam aut consuetudinem Ecclesiae sequatur. Tertium, ut talis 
sit intef})faetatio, quae rctineat solidum fundarncntum c1ccisionis huius clecreti. 
Nam hoc l1ecretum iuxta verum ct catholicum sensum eius non mutavit, vel 
addidit aliquid saCl.amento poenitent.iae, sed dec1aravit conditionem quanc1am 
praeselltiae, quam ita necessario pObtulat rx vi suae institutioni
, ut in nuno 
casu sine illa fieri l)O
sit: haec autem ncccssitas fnndanùa est in ipsa insti- 
tutione, at que adeo in materia et forma eiusJem sacramenti eo mOllo acceptis 
quo ex scriptura, traditione ac ùoctrina Ecc1esiae 1mberi potest. Haec ergo 
censuimus observaIhla ad authoritatem et soliditatem huius decreti. Et omnem 
interpraetationem, quae in aliquo istorum derogat huic decreto, refutandam 
ducimus, tanquam illi contrariam et iniuri0sam. 
10. Ex his principiis refellimus interpraetationes omnes seu rationes 
ronciliandi il1a decreta, quae hic excogitatae sunt ad nostram excludendam, 
quas hic brevissime attingerc'us. Prima ('st, in illo casu Sti Leonis permitti, 
dari absolutionem sacramentalem, quae effectum suum habere possit, ex opere 
operato, etiam si nulla confessio sacramentalis praecesserit. Et ita nullam 
fieri exception em a Decreto Smi, quia ibi absolutio datur in praesentia, et con- 
fessio non fit in absentia, cum ibi nulla confe
sio fiat. Haec vero ratio sup- 
l}onit aliquid, quod est in fiùe erroneum, scilicet absolutionem sacrarnentalem 
))osse interdnm dari, non praemissa confessione sacramentali contra definitionem 
Concilii 'J.'ridentini. sess. 4. can. 19. et contra universalem sensum et consue- 
tudinem Ecc1esiae et Theologorum, quod expressius quam caeteri notavit Fran- 
ciscus Yictoria in Summa de Sacramentis q. 182 ùe poenitentiae 
(Ad margin. De hoc videri potest peculiare scriptum.) Secunda rcsponsio 
e::;t in alio extremo. dicit enim in casu Sti Leonis intervenire confessionem 
sacramentalem, et ill am non fieri in absentia, sed in praesentia sacerdotis, 
quia circumstantes dant testimonium confessori. quando iam est praesens infir- 
mo, et ita infirmis quasi per circumstantes confite' ur sacerdoti praesenti. 
Hacc vero responsio etiam habet periculum erroris et utrique decreto 
multum derogat. Primum, quia in ea significatur, materiam illius sacramenti 
esse testimonium huius sacramenti, esse actus poenitentis. Unde omnes Doc- 
tores colligunt, confessionelll debere esse actum l}Crsonalem, non minus quam 
contrition em. 
Secundo, quia Leo Papa expresse ponit casum, in quo aegrotus, quod 
paulo ante poscebat, sub praesentia sacerdotis significare non valet. 
rateria 
autem sensibilis llUius sacramenti cst signum illud sensibile, quo poenitens 
conscientiam suam ostenùit subjiciendo se clavibus, et reum se constitueudo 
in hoc tribunali: at hoc signum cst ipsa confessio; ergo in eo casu non fit 
confessio in praesentia. - Concil. Tricl. ses. 14. c. 2. vide D. Thomam 3. p. 
q. 90 art. 3. 
Tertio, quia ro vera illud testimonium non datur in pracsentia humana 
aegroti, licet detur in materiali l}raesentia corporis, quia animo absens est, ut 
supponitur. Sicut dec1aratum cst, parochum corpore assistentem contractui 
matrimonii et non sensu nee mente non esse praesentem. Ut autem confessio 
ùicatur fieri ab aliquo praesente, necesse est, ut sit praesens humano modo, 
quia confes
io est actio humana. 
Quarto, quia il1a etiam rnaterialis praesentia corporis necessaria nOll est, 
quanùo circumstantes dant testimonium sacerdoti, quia potucrunt ire ad vocan- 
dUlll illum et iu dorno cius dare testimonium et cum iHo non redire. Quod 
sine duùio satis est, quia materia iHa nititur in fide testimonii, all qu
m 
fidem nihil refel't materialis pracsentia aegroti. Uuùe quando Leo vocat Clr- 
CUHlstantes, non requirit., ut circumstant aegroto, quando dant testimonium 



2G9 


sacerdoti, sell quando vidcnt signa aegroti, vel audiunt postulationem eius. 
Unde cap. Qui recedunt, solum dixit, si voluntatis praeteritae tertimonium 
a1iorum verbis habet. Et cap. Is qui: Dent testimonium qui eum audierunt. 
Et ill hoc aequiparant confessionem baptismo, manifestnm est autem in bap- 
tismo id sufficere. 
Denique per illam intt3rpretationem fit iniuria Decreto Sll1å, tum quia ei 
imponitur, ut cogat nos ad dicendum, illam confessionem esse in praesentia 
contra omnem sensum: turn etiam, quia nulla ratio gravis et soliJa dari potest, 
cur ilIa corporalis praesentia sille sensu necessaria sit ad valorem seu fidem 
testimonii. Datur etiam occasio eludenài decretum et vocandi confessionem in 
praesentia illam, quae fit per nuncium quia per ilIum loquitur poenitens sacer- 
doti praesenti ipsi nuncio, et per illum sibi: quod ridiculum est. Necessario 
ergo fatendum est in illo casu admitti confessionem aliquam in abscntia. 
Tertia igitur cOllciliatio est, confessionem, quae permittitur in il10 casu 
IJeonis esse tantum generalem, vel' signa contritiouis, et petitionem confes- 
sionis, decretum autcm Sll1å non loqui d
 tali confessione, sed de sola il1a, quae 
ord.i.nario modo fit de peccatis in particulari, ut significant illa verba: Peccata. 
sacramentaliter confiteri. Et ita casum Leonis non esse exceptionem ab uni- 
versali prohibitione Clementis, quia ilIa non obstante semper verum est, in 
nullo casu esse licitum confiteri peccata in particulari sacerdoti absenti. 
Hacc conciliatio supponit doctrinam mihi valde novam et (nisi fallor) con- 
h-ariam communi conceptioni non solum Theologorum, sed etiam fidelium om- 
nium, ac proinde decretum Leonis non satisfacit et decretum Clementis non 
bene explicat, et occasion em praebet evertendi et eludendi illud. Declaro sin- 
gula. Nam inprimis supponit ilIa responsio in a1icluO casu extremae necessi- 
tatis per se et ex 'Vi iuris divini et institution is huius Sacramenti, cOllfessionem 
generalem esse sufficientem ll1ateriaIn et nihilominus confession em specialèm 
nOll esse materiam, imo esse prohibitam, etiam si quoad rcliqua cum eisdem 
circumstantiis fiat. Hoc autem dico esse novum et inauditum, ac per se incre- 
dibile. Assumptum constat ex ipsa responsione, in qua dicitur, valere sacra- 
mentum in casu Leonis cum confessione generaIi et nihilominus per decretum 
Clementis dec1arari, confessionem specialem in eo factam esse illicitam et nul- 
lam, utque ex vi inris diyini, quod illud decretum dec1arat, 110n ex nOTo iure, 
quod statuat. 
Quod autem hoc sit novum, patet primo, quia in nullo authore invenitur: 
imo multi negant confessionem generalem in eo casu yalere ex solo hoc titulo rt 
defectu quod generalis t.antum est. E eontrario'Vero nullus negat confessioncm 
specialem in eo casu esse validam ex iUo capite, quod non solum in gcnere, 
sed etiam in specie fit. rude, si absentia non obstat valori confessionis gene- 
ralis, nullus un quam dixit obstare valori confessionis specialis, si poenitens 
possit et velit eam facerc. Secundo, quod id sit incredibile, vatet, quia Con- 
cilium Tridentinum sess. 44.. cap. 5. docet, confessionem in genere dumtaxat 
factam non sufficere ad toe iudicium sacramentale, sed requiri in specie: quod 
ad minimum debet intelligi per se, et si fieri possit: ergo contra hane doctl'Í- 
)Jam est dicere, quod in aliquo casu confessi0 generalis est sufficiens materia. 
et non specialis, etiam si cum eisclem circumstantiis fieri possit. X am si 

eneralis valet solum est 1)1'opter impotentiam de:;cendendi ad varticularia, ct 
ideo requiritur (ut ex doctrina eiusdem Concilii Tridentini c011igit ur) voluntas 
r1icendi reliqua, ut virtute intelligatur comprehendi in his, quae clicuntur. Ergo 
incredibile est, ubi confessio generalis sufficit, non multo magis valere spe- 
cialem, si poenitens possit illam facere. 
rrertio, quia nulla ratio firma et solida dari l)otest, ob quam ex vi iuris 
divini absentia sacenlotis in eo casu non reddat invaliJam coufessioncm genc- 
ralem, et reddat specialem. Nam si non obstante absent.ia est sufficiens con- 
iunrtio vel simnltas inter illam materiam et formam et Ratis app1icatur materia 



270 


l)er testimo
lium aliorum, sufficitque humana fides de accusatione et di
positione 
poenitentis ad iudicium ferclldum: totmn hoc aegre habet locum in utraque 
confcssione. Quid ergo est cur generalis yalet. quae alias ex se e
set insuffi- 
ciens et non specialis, quae alium defectum non habet propter absel1tiam. 
Respondere possunt, confessionem specia.lem tunc nOll permitti propter 
incommoda, vel sC
'tnllala, quae sequi possunt, quae tamen cessant in confessione 
generali. 
Sed hoc valde il1firmum fundamentum cst all funclandum in eo ius divil1um 
et institutionem Sacramenti. 
Iaxime cum haec incommoda et scandala non 
sint intrinseca et facile vitari possint. Praeterea constat, illatic,nem illam ill- 
validam esse; nam etiam potest habere inconllllodum et scandalum confiteri 
publice et coraIn testibus, et tanlcn nullus dubitat, quin in nccessitate fieri possit. 
Hem docent D. Augustinus, D. Thomas et. omncs, quando quis in extrema 
necessitate non habet sacerdotem, posse confiteri laico, narrando in specie 
omnia sua peccata, non quidem sacramentaliter sed lHllnilitatis gratia, vel 
alterius adiutorii: si ergo hoc fiei'i potest sine incommodo et scandalo, cur non 
poterit quis simili laico conunittere talem eonfessionem, ut earn praesentet 
sacerdoti, si ante mortem suam venerit? aut quoJ maius incommodum vel 
scandalum inde sequitur? Est ergo ilJa ratio om nino frivola. Quare si absen- 
tia non obstat valori confcssionis sacramenta1is ut sic, non potest obstare valori 
confessionis specialis. · 
Imo in tali casu specialis confessio l)otius esset consulenda et eligenda 
qnam generalis t quia in dubiis tutior pars sequenda. est, et c1ubimn quoa(l 
fieri possit, est minuendum t maxime ubi intenrenit pericululU aeternae salutis. 
In il1a autem confessione generatim facta, sunt duo dubia, quae in opiniol1c 
adhuc ycrsantur, unum de generalitate a1iud de absentia, dicendo autem ali- 
quill in particulari coram circumstantibus, tollitur saltem a1tera pars dubii: 
ergo illud est secm'ius et consultius. 
Iaxime, quia si dicatur unum vel aliml 
leve peccatum in specie nullum potest timeri incommodum vel scandalum, Et 
saepe etiam Hullum erit, etiam si confessio integre fiat, ut dictum est de con- 
fessionc facta laieo et alioquin edt humilior et cum majori erubescentia. Ergo 
did nullo moJo potcst confessionem specificam esse prohibitam in illo casu 
iure divino, cum supponamus gcncralem non esse prohibitam, ergo nee prohibita 
est per decretum Clementis, quod in llac parte non condit iU5 novum, sed 
ùec1arat id quod sequitur ex institutione et essentia sacramenti. 
Atque ita constat, per illam re
ponsionem non satisfieri ùecreto Leonis: 
quia ipse indifferentcl' dicit, in eo casu a,lmittendam esse poenitentiam per 
testimoniunl circumstantium sacerdoti applicatam. Et quamvis non declal'at 
solum posse esse generalem, sed il1lliffercnter loquitur: ergo ex vi ill ius decreti 
etiam confessio specifica admittenda ebt per testes in illo casn. At ius illull 
nulla in parte derogatum cst per decretwn Clementi3: ergo in illo casu licitum 
est aegroto confiteri sive in genere sive in specie, prout potuerit et sibi libll- 
erit et prout sibi utilius esse iudicaverit. 
Unde ctiam conc1uditur, decretum Clcmentis non cOllvellienter cxponi ct 
limital'i ad confessionem in specie et ordinario modo factam. Primo quia cum 
decretum simpliciter 10quatllr de confessione, non cxpedit adc1ere limitatiol1em, 
yeluti coact am et extortam vi difficultatis. 
Pracsertim quia hoc decretum declarat proprieta.tem quanJam simpliciter 
necessariam ad valorem huins sacramenti, ac proillde convenient em illi ex vi 
suae institutionis et essentiae nimirum quoJ solum possit confici a ministro in 
praesentia poenitentis. Ergo non potest Jimitari ad confessionem generalem, 
vel specificam quia proprietates huiusmodi, id est ita intimae et ncccssariae, 
non conveniunt Sacramento ex hac vel ilIa. conditione matcriae, quae simpli- 
citer essential is non est, sed ex absoluta ratione et institutione sua. 
Secundo quia ctiam a.ddita illa Iimitationc non expeditur Jifficulta
, in 



271 


qua versaUlur. Quia osten sum est, non obstante hoc decreto esse licitam et 
validam confessionem specificam factam in casu Leonis, relatam per circuln- 
stantes sacerdoti l)ostea ad venienti, q napdo infb mus iam non valet aliquo 
signo proprio illam confirmare. 
Tertio (et est valde considerandum), quia per illam limitationem enervatur 
illud decretum quoad principalem intentionem suam. Nam si in illo n0.11 
! cst sermo de omni confcssione, sed tantum de s]Jecifica.: ergo nec erit sermo 
de omlli absolutione, sed de illa tantum, quae cadit in confessionem specificam. 
Nam evidenter loquitur de absolutione cac1ente in confessionem, quam dcclarat 
illicitam et quia ut supponitur in iHa, responsione, solum loquitur de ordinario 
mil1isterio huius sacramcnti. Ergo non obstante hoc decreto poterit in casu 
IJeonis non solum confessio generalis fieri sacerl10ti absenti, sed etiam ab eodem 
absente absolutio de tali confes
ione obtilleri, saltem quando sacen10s est ita 
impcditus, ut non possit coram aegroto comparere. Patet sequela, quia decre- 
tum nihil de toto illo casu locutum est, iuxta illam interpretationem: ergo 
nihil innovavit. Ergo reliquit libertatem sequendi in eo casu opinionem, quae 
antea dicebat, posse dad absolutionem poenitenti absenti in caSH impote ll tiae 
et nccessitatis. Consequens autem absurdissimum est, destruit enim deci- 
sionem ac fundamentum huius decreti, ut ex sequenti puncto constabit. 
Est ergo quart a responsio seu interpretatio, Smum D. N. per iIla verba, 
Ne in aliquo casu, non comprehendisse casum impotentiac et necessitatis ex- 
tremae, qui solet esse singulariter exemptus, quoad plures conàitiones, quae 
extra ilIum casum necessariae sunt. Dnlle cum casus Leonis sit casus impo- 
tentiae et extremae llccessitatis, mirum non est, quod sub ilIa univcrsali pro hi- 
bitione non comprehendatur. 
Haec vero expositio decretum destruit et fundamentum cius evertit. Potcst 
enim ilIa explicatio seu Iicentia, quae per iUam datur, intelligi, vel quoad 
confessionem tantum absenti fa.ctam, vel etiam quoad absolutionem datam in 
absentia atque adeo quoad totam propositionem ibi damnatam. I'rimum dici 
non potest, tum quia decretum atque loquitur de utraque }Jarte quatenus unam 
propositioncm componunt, de qua tractat per se primo per modum unius ut 
patet ex verbis ilIis: Neve ista propositio; ergo si tota propositio admittit cx- 
ceptionem pro casu impotclltiae et necessitatis, ct pro illo non damnatur, 
quoad ncutram partern damnatur. Turn etiam, quia si propter impotentiam 
et necessitatem admittitur exceptio in confessione, eadem impotentia et neceS- 
sitas potest intervenire in absolutione: nee poterit solida ratio diversitatis 
dari, persistendo in verbis decreti. Atque totum hoc negotium revocabitur ad 
antiquas opiniones circa talem formam, an possit caclerc in absentem, quod 
cst contra finem huius dccrcti et necessitatem eius. 
:l\IuIto autcm evidentius hoc incomrnoùum sequitur aùmittendo alteram 
partem. Quia revocatur controvel'sia ilIa de confessione et absolutione in au- 
s0ntia ad antiquum statum, semper enim tractata fuit dc casu nccessitati
, 
nam extra ilIum, quis unqnam dixit licitum esse cOllficere hoc sacramentum 
inter absentes? 
Item tollitur fundamentum huius ùccisiollis, quia fundari non }Joterit in 
essentia }mius sacramenti, nam haec eadem t..st in quocunque casu etiam im- 
})otentiae et necesssitatis. Et iJeo pro certo supponcndulll est, verba ilIa: Neve 
111 uUo casu nuUam exceptionem admittere, sed comprebendere etiam casum 
cxtremae necessitatis tam pro confessione I quam pro absolutione, de quibus 
decrètum loquitur. 
Ad vitanda ergo haec inconunod
 dictum a nobis est, decretum 110C 
directe damnare confectionem huius Sacramenti inter absentes, ita ut in nullo 
casu liceat et consequenter in univcrsum òamnare absolutionClll datam in ab- 
sentia, et sirnili mod.o damnari confessionem factam Bacerl10ti absenti in online 
a(l absolutionem ab eodcm absente obtincllllam. Et ideo nOll comprehelll1it 



 



272 


confession em fact am in casu Leonis, quia il1a non fit Sacerdoti absenti ut 
absens absolvat, sed ut praesens veniat et plene instructus de statu poeni- 
tentis, illum in praesentia absolvat. 
In qua interpretatione breviter considerari possunt tria illa, quae in 
principio praemisimus. rrinmTll est, esse proprietati et formalitati verLorum 
eius valde consentaneum. Scilicet Smus damnavit hane propositionem, licitnm 
est cOllfiteri sacerJoti absenti et ab eodem absenti absolutionem obtinerc. Nam 
ilIa particula et in omni proprictate admittit copulatum sensum: et illucl sin- 
gulare demonstrativum, banc propositionem, quodam modo cogit ad illum sen- 
sum admittendum, quia designat unam propositionen1 bypotheticam, quae 
directe damnatur. Et relativum illud ab eoùem absente indicat sennonem 
esse de toto illo facto per modt.:m unius, u t latius in responsione all censuram 
declaratum est. - (Äù margin. Videri pot est pecu1iare scril>tum de hac re.) 
Secundum cst interpretationem bane considerasse et retinuisse solidum 
fundamentum illius decision is , quod in verbis fOl'mae nccessariis ex vi insti- 
tutionis et ecclesiasticae traditionis positmll est ct conseqnenter in debita, et 
}Jrudentc aùministratione huius iudicii. Nam significatio fonnac requirit prae- 
sentiam, et sacramentum llOe proprie non confieitur nisi quando forma profeItur, 
nam sol us sacerdos est minister, qui hoc sacramentum conficit, iuxta doc trill am 
Concilii Trident. cap. 3. et 6. seu 1.1. Et ita Christus Dns. Joan. 20. totum 
llOC sacramentum instituit dallllo potestatem iudicialem sacenlotibus. Ex ilia 
ergo colligenda est omllÍs conditio essentialis huius 
acramenti, vel ita con- 
comitans essentiam, ut ab illa nunquam separetur. Rectc ergo ex illa colli- 
gitur absoluta necessitas praesentiae, quae primo quidem postulatur propter 
formam ct officium iudicis, cOllsequenter vero ctiam necessaria est ex ]Jarte 
confessionis. 1\Iaxime vero quatenus cum absolutione cOHiungenda cst. Nam 
secluso respectu ad absolutionem ex vi institutionis non est determinatus certus 
confitendi modus tanquam simpJiciter et in omni casu neceR
arius, sed solum 
praescriptum est, ut confessio fiat, quantum fieri possit, integre, apte et accom- 
modate aù hoc iudicium ferendum et consumanclum. Et ita manet firma et 
solida decisio nostl.i decreti. 
rrertiull1 est, quia iuxta hanc interpretationem est facHis concordia ct 
cvitantur omnia 1)ericula ct incommoda aliorum interpretationull1 et quodcumque 
aliud, quod excogitari possit, ut ex scquentibus pun
tis patebit. 
Duo enim incommoda in hac illterpretatione excogitata sunt. Unum est 
sequi ex ilia, absolutionCln posse l1ari absenti, si iarn confessio in praescntia 
praecessit, quia hoc non cadit sub damnationem dl
creti, cum dictum sit, iHam 
fen i directc in solam hypotheticam. 
Hespondemus negando sequelam, quia licet hypothetica })cr se primo 
damnetur, tamen fundamentum damnatiollis ill altera parte scilicet absolutionû 
principaliter positum est, ut declaravimus. Quando autem hypothetica dam- 
natur IHaccipuc ratione unius partis, aequc pars illa l)ef sc sunlpta damnata 
cst. Exemplum est optimum in verbis Christi: Qui dimiserit uxorem suam 
et alteram duxerit, moechatur: Nam tota propositio est in omni casu vera, 
ratione illius ultimac pmtis: et alian1 duxerit; ideo etiam de ilIa sola 1)e1" sc 
sumpt't verum est dicere, quod qui aliam duxerit, moechatur, etiam si priorcI1l 
non admittat. 
Deinde est optima ratio supra insinu.\ta, quia hoc sacramentum tunc 
conficitur, quando forma profertur: cum ergo per hoc decretum definitum sit, 
nOn posse hoc sacramentum confici inter absentes in illo casu, plane eodem 
modo est definitum non l)osse absolution em da.ri absenti, quantun1vis fingatul' 
confessio in pracsentia praecessisse. 
Quamquam hoc etiam impossi}Jile sit quoad tot am confessiollem, quia 
necesse cst, ut inter priorcm confessionem et absolutioncm aliquoll tempus 
intcrcesscrit, de quo non potest prr priorem confessionem constare. 



273 


A Hud inconveniens est, quia sequitur, alJsolute ct simpliciter non esse 
prohibitam confessionem in absentia, dum modo ordinetur ad absolutionem in 
absentia, unde ulterius sequitur, hoc esse licitum etiam extra casum extremae 
nece
sitatis. Respondetur l1egando sequela '11. Non cnim bene sequitur, in ex- 
trema necessitate licitum est unum peccatum coufiteri omissis a1iis. quae neces- 
sitas dicere non permit tit: ergo illUlt per se licet, vel non est prohibitum extra 
illam necessitatem. Item non sequitur, cOl1fessio per tertia-m prrsonam fieri 
potest in casu irnpotentiae, seu ignorantiae idiomalis, ut talis persona inter- 
pres: ergo absolut
 et extra ill am necessitatem licet per alitun confiteri. Ita 
ergo dicirnus in praesenti, per se quiclem non licere confiteri absenti etiam ut 
in praesenti a absolvat. tamen in casu impotcntiae et necessitatis licere. 
Dices, saltern hanc prohibitionem non haberi ex decreto 
IDi, quia de illa 
conCessione in absentia loquutum non est, ut nos interpretamur. A tque ita 
relinquitur hoc sub opinione et arbitrio poenitentium, quod est magnum in. 
conveniens. 
Responc1etur negando hanc posteriorem partem illation is. quidquiJ sit de 
priori, quia illa prohibitio satis declarata est per Leonem Papam in suo 
decreto. Ubi in penultimo casu dicit, necessarium esse, ut aegrotus ostendat 
conscientiam suam sacerdoti praesenti per iudicia intcgri sensus, nimirum, 
quando Hlum habuerit, et in ultimo casu adtlit conclitionem, sub qua sola dicit 
sufficcre testimonium circumstantium, videlicet, si quod paulo ante poscebat, 
sub praesentia sacerdotis significaTe non valeat. Quae conditionalis ex vi 
sua explicat necessitatem, extra quam non sufficit aliorum testimonium 
Unde addimus, hanc propositionem satis contincri in virtute decreti S 
Nam ex natura rei sequitur, ex dogmate in eo staLilito. Videlicet, quod ho 
sacramentum tantum potest confici in praesentia ministri. Posito enim quod 
quis mittat confessionem suam ad aLsentem, ut veniat ad absolvenùum in prae- 
sentia, vel poenitens, quando sacerdos iam est praesens, est compos sui et in- 
telligit, quid minister 
acramenti erga se faciat, et sic neCèsse est, ut aliquo 
signa annuat et praecedentem confessionem confirmct, quod est yirtute illam 
it.erare et in praesentia facere. Si vero })oenitens non est compos sui, incidimus 
in casum impotentiae et l1ecessitatis, de quo Leo loquitur. Ergo eo ipso, quod 
flefinitur, necessariam esse praesentiam ad aLsolutionem, defini tur esse neces- 
sariam ad confessionem saUr.m, quallllo poenitens est compos sui. 
Quail per se est adeo evidens secundum rectam rationem, ut vix indigeat 
declaratione. Quis enim cogitare potest-, aliquem sufficienter confiteri, qui in 
praesentia Sacerdotis potest proprio actu suam mentem significm'e, et non facit, 
est enim id contra omnem rationem verae accusationis, praesertim poeniten- 
tialis et sacramentalis. Unde etiam constat, talem confessiol1cm in absentia 
factam sine necessitate nullam esse, nisi quatenus in praesentia iteratur se11. 
ratificatur. et tunc, si quid praecessit, habet potius rationem consultatiollis quam 
cOllfessionis. 
Ex quibus omnibus iudicium ferri potest de quaJitate huius interpreta- 
tionis, de qua haec declarari desiderantur. Primum an ex decisione Leonis et 
communi opinione in ea fundata orta fuerit sufficicns causa inquircndi aliquam 
hl1iusmodi interpretationem, vel fuerit potius vanus praetextus ad introducen- 
dam illam. Secundum, an talis interpretatio rationabi1iter dici possit aperte 
pugnare cum definitione Smi, seu quod iJem est, esse contrariam verùis decreti. 
Tertium, an l)er se spectata probaLilis sit. Quartum, in quo gradn probabili- 
tatis sit comparatione alia rum , vel si caeterae hactenus invcntae admittendae 
non sunt, an haec sit necessaria, quando quidem et ad securitatem doctrinae 
et ad Lonum usum huius sacramenti necessarium est Yeram aliquam intefl)re- 
tationem et concordiam utriusque decreti habere. 
Verumtamen, etsi in ipsa interpretatione et tloctrina, quam includit, nihil 
sit censura aut reprehel1sione dignum, nihilominus arguitur author, quod vivente 
18 



274 


Pontifice et ipso inconsulto ausus fuerit et d.ecretum interpretari et dectara- 
tionem ipsam publice edere. 
. Sed certe, si interpretatio ipsa damnabilis non est, nee reprebensibilis, 
nulla ratio culpae vel prohibitionis cogitari potuit ab authore in illo facto, 
quia in decreto ipso nulla est clausula eius interpretation em prohibens. Neque 
etiam iure communi positi vo prohibitum est interpretari legem vivente Prin- 
cipe authore eius, vel canonem vivente Pontifice. 
Deindc non est hoc contra usum, imo nihil est frequent ius magisque 
usitatum tam in legibus civilibus, quam in canonicis et in Privilegiis, Bullis, 
et aliis rescriptis. Et in particulari fecit hoc Navarrus Homae vivente Gre- 
gorio XIII. et super Bullam Smi D. N. de largitionibus Religiosorum exposi- 
tionem edidit P. Franciscus Sossa, Generalis Sancti Prancisci. Ex qua consue- 
tudine constat huiusmodi interpretationem llon esse per se malam, aut contra 
rationem, aut prudentiam. 
Imo ex se nulla est praesumptio, quod interpretari hoc modo aliquod 
decretum sit contra volul1tatem Pontificis: quin potius esset illi molestum in 
singulis emergentibus dubiis authenticam interprctationem adhibere. Et ideo 
solent Pontifices ita interrogati respondere, ut doctores interl)l.etentur prout 
de iure. Quod si in hoc particulari decreto occurrebant peculiares circum- 
stantiae, ob quas credi potuisset non fore gratum Pontifici, quod Doctor pri- 
vatus aucleret eius decretum interpretari, author nullum principiun1 vel con- 
iecturam habuit, unde hoc posset suspicari. Quin potius credidit ùiligentiam 
suam in concipiendis iBis dccretis cum magna utriusque reverentia et fidelitate 
futuram fuisse non ingratam Apostolicae Sedi. 
Denique idem Author aliam interpretation em dedit huic decreto ad verbum 
illud: non est licitum; dicens, ex materia ct aliis circumstantiis intelligi, illurl 
ita esse illicitum, ut inducat nullitatem, quia est contra suhstantiam sacramenti. 
Quae interpretatio placuit, et ideo non displicet, quod data fuerit ab authore 
vivente Pontifice et ipso inconsulto. Si ergo altera interpretatio in se spectata 
irreprehensibilis non est, dedisse illam inconsulto Pontifice, reprehensione dig- 
num non videtur. 


16. 
Ein Gutachten über die Frage, ob durch die Bulle Urbans VIII. die Privi- 
legien, welche del' Gesellschaft Jesu vivae vocis oraculo verliehen waren, e1'- 
losehen sind, oder nicht. 
Circa privilegia Societatis vivae vocis oraculo concessa 
moveri POSSUllt duae quaestiones 1. an sint revocata per Bullam 
Urbani VIII. 2. an, si revocata sint, rursus valeal1t. 
Quaeritur igitur 1 0 . An nostra privilegia vivae vocis oraculo, 
a variis Pontificibus data, sint revocata et per revocationenl 
extincta. Ante responsionenl fUlldanlellti loco praemitto: 
1 
 Vivae vocis oracula esse triplicia, nam quaedalu sola voce sunt 
concepta, ut si cui Pontifex dixerit: Habeas facultatem legendi libros pro- 
bibitos etc. Quaedam insuper etialn scripto authentico concessa et quid em 
post vivae vocis conceptionem: qualis est facultas primum Societati a Julio III. 
clata absol vendi ab haeresi et postea iterum per Breve iuxta N. 3. Compendii V. 
Absolutio pag. 9. Quaedam denique initio quidem per scriptam cOllstitutionem 
data, sed postea abrogata et rursus viva voce restituta. Sunt illa tria, quae 
Clemens VIII. per Decretum de casuum reservatione sustulit, et postea viva 



2
5 



oée restltuit. De 
ovitìorlim maglstrO conîessiones auaiente, c1eputatione 
Confessariorum pro casibus reservatis, et denegatione absolution is ab iisdem 
iuxta cap. 5 ordinat. generalis. Inter quae est hoc discrimen, fjuod pcr con- 
stitntionem non derogatur privilegiis solius vivae vocis oraculis, nisi exprimantur 
nominatim et speciatim. 
Praemitto 2
 Privilegia per authenticum instrumentum scripto consignata, 
atque etiam vivae vocis oraculo tributa sunt iterum duplicia. Quaedam enim 
in individuo ac specie per particularem aliquam Bullam sunt concessa excepto 
ante allatae potestatis absolvendi ab haeresi. Quaedam in genere per consti- 
tutionem, in qua vel disertis verbis concec1untur privilegia vivae vocis, vel non 
quidèm ita disertis, attamen parem vim iuxta verborum proprietatem habenti- 
bus. Ctriusque genrris exempla sunt obvia in supplemento priviJegiorum, ut 
ab Emanuele Roderico tom. 3. Reg. 99 quacst. 35 per aliquot articulos et 97 
art. 5. Ex quo pro exemplo primi gel1eris exscribo 1. Pl'ivilegium J.Jeonis X. 
his verbis: Concessit Fratribus :Minoribus, quod non sint minoris efficaciae 
et valoris vivae vocis oracula, quam si per Bullam aut Breve ad perpetuam 
rei memoriam essent concessa, et hoc tantum in loco conscientiae. 2. lstis idem 
Leo X. concessit, quod Fratres minores seCU1'a conscientia possent uti omnibus 
concessis a Sede Apostolica et Romanis Pontificibus sive per Bullas aut Brevia, 
aut sive vocis vivae oracula, prout in Ubris ordinis exprimuntur, ac si omnia 
specifice fuissent expressa, ac pro maiore securitate conscientiarum omnia denuo 
concessit. Et 3 0 istis verbis Julius II. Augustianis Eremitis apud eundem rela- 
tis concessit, quod omnia privilegia facta ordinibus 
lendicantibus, et illis, qui 
suis gauc1ent privilegiis per se, sive per communicationem, sive sint facta in 
forma Brevis, sive per supplicationes expedita (ut vivae vocis Ol.acula solent 
teste Laurentio Portel. V. vivae vocis n. 1 
 2) in quibus placuit, ut sola signa- 
tura sufficeret, eandem omnino vim ac efficaciam habent tam in iudicio, quam 
extra iudicium, ac haberent, si plumbo essent consignata. Et idcm Julius II. 
iis(lem apud eundem 455 art. 1. per haec ex supplemento fo!. 95. Conces. 30
 
deprompto decrevit, communicationem privilegiorum aliorum ordinum mendi- 
cantibus Fratribus Augustiniensibus ad ea etiam extendi, quae vivae vocis 
oraculo ab eis impetrata, aut in genere donata sunt, et voluit, ut quidquid 
alieui eorundem hoc modo, aut quovis aUl' concessum est hac tenus aut in 
l)osterum concedctur, id omne proprio motu et ex certa scientia cisdem A ugu- 
stiniensibus sit concessum. His acldo 1# Privilegium Gregoris XIV. Cistercien- 
sibus datum apud eundem ut 455 art. 7, quibus concessit anno 1591 omnia 
Privilegia quibusvis ordinibus et religionibus quomodolibet concessa, qui bus 
de iure, usu et commetudine vel privilegio, seu constitutione Apostolica, Im- 
periali, Archiepiscopali, Episcopali in genere, vel in specie ac tam coniunctim, 
quam divisim etiam per solam signaturam, vel vivac vocis oraculo, aut per viam 
communicationis, aut extellsionis, aut proprio motu, aut alias quomodo libet 
utantur etc. quorum tenores habed volumus pro express is , ac de verbo ad 
verbum insertis, ac si pro et in favorem eorundem a principio emanassent, 
et fuissent immediate concessa. Pro exemplis 2 di generis scribi ex eodem 
plm'a possent prioribus quoad sensum plane lMria omissis quiflem verbis (vivae 
vocis oraculo) attamen aeque pollentibus concessa, qua Ie datum )Iinimis 
art. 2., Jesuitis art. 4., Benedictinis art. 6., Carthusiensibus art. 8. Talia porro 
sunt etiam Societati concessa a Gregorio XIII in Bulla: Quanto fructuosius 
pag. 222 istis verbis: l\.Iotu proprio certaque scientia 1l0stI.a et de Aposto- 
licae potestatis plenitudine caeteraquc omnia dictae Societatis privilegia etc. 
a Pracdccessoribus nostris et etiam a nobis concessa (inter quae multa vivae 
vocis oracula) qualiacunquc sint, ea omnia, ac si ad verbum praesenti bus in- 
sererentur pro expressis habentes. Haec anno lä82 et talia iisdem verbis 
iternm anno 1584 in Bulla: Ascendente pag. 39 repetiit. Quam com
titu- 
tionem afl verbum approbavit et innovavit eius successor Greger XIV. page 291 
18* 



276 


atque ipse etiam iisdeln ferme verbis pag. 2S6 O1nnia approbavit et confirmavlt 
cum derogatione contrariorum summi rigoris page 292. Quem delnum imitatus 
Paulus V. anno 1606 quoad confirmationem, innovationem privilegiorum et 
arctissimam derogationem contrariorurn. Ex qui bus consequens est nec in Soci- 
etate nostra, nec in aliis ordinibus reperiri amplius primi generis privilegia 
realia, et non versonalia, quae sint solius vivae vocis, sed omnia esse bullata 
partim in speciali per speciales bunas, partim per generales in genere quidem, 
tam efficacibus tamen verbis, ut iuxta omnem verborum proprietatem aequentur 
specialibus, nec possint absque violentia in alium sensum trahi, eiusmodi 
praeter allata addo ex cit. 455 art. 6 Benedictinis concessum ab Eugenio IV. 
in Compendio 1\Iendicantium ista Verba omni sole lucidiora: censeantur et 
habeantur perinde in omnibus et singulis et quolibet eorum specifice, singu- 
lariter, ac individue concessa fuissent, et pro cis aut pro quolibet ipsorum 
originaliter emanassent. 
Praemitto 3. Societati omf1ia privilegia 
Iendicantium et non l\Iendi- 
cantium ordinum Religiosorum per communicationem etiam con venire partim 
immediate, ac per se iuxta compendium nostrum, V. Communicatio, partim 
mediate ration em aliorum ordinum, quibuscunque etiam omnia privilegia com- 
Illunia cum limitatione tamen eiusdem compendii cit. V. et in praefat. et 
in variis Bullis, et doctrinam Roderici 955 art. 5 et Suarez etc. 
Praemitto 4. Privilegia concessa cum id genus clausulis: mot.u prolnio, 
certa scientia ac deliberatione, De plenitudine Potestatis etc. habere tam am- 
plam interpretationem, quantam verborum proprietas patitur, ut cum Suarez 
ex compendio docet Laurent. Porte!. V. Privilegium num. 20. Deinde con- 
firmatio sub talibus cIausulis habet vim vivae vocis concessionis, ut idem num. 
29. et P. Layman lib. 1. tract. 4. cap. 23. P-l. tradit ex Coj. Sic etiam cum 
Rub iisdem clausulis dicitur: Innovamus, ut a Gregorio XIV. et Paulo Vomuia 
lnivilegia. quantumvis revocata revalescunt, suumque vigorem, ut docet Laurent. 
Portel v. 1 'rivilegium n. 36. 
Praemitto 5. Privilegia du1ia propter vprborum am1Jiguitatem, et Juris- 
peritorum interpretationcs varias et diversas in favorem Religiosorum esse inter- 
pretanc1a, ut ex compenclio docet Roc1ericus tom. 4. q. 11. a. 6. reg. 10 et pro 

o('ietate nostra compendium vide PriviIegium 
 -1. Uncle Emanuel Saaccurate 
a 
]agistro S. Palatii expurgatus v. Gratia n. 15 ait: Privilegium in dubio 
praesumitur non revocatum ex Gloss. 29. q. 2. priviIeg. 
Praemitto 6. Privilcgia vere gratuita et in favorem alicuius concessa 
aegre quiùem, attamell facilius revocari, quam Remuneratoria. Conventionalia, 
vel intuita Reipublicae collata, adeo ut Suarez lib. 8. de legibus c. 37. n. 6. 
scribat remuneratorium Privilegium per se eSRe irrevocabile, et P. Layman 
cit. cap. 23. n. 13. onlinarie et sine urgentissima causa ad bonum publicum 
pertinente revocari non posse. Societatis autem privilegia omnia sunt 1. Remu- 
neratoria, ut colligo ex Bul1a Gregorii Ascendente pag. 27. istis verbis: "Qu
e 
omnia non immerito ab eis (praedecessoribus) sunt concessa ob egregias VIr- 
tutes". Et prius in Bulla: Quanto pag. 216. Uude tota Respublica Christiana 
ubique sublevatur. Et clarissime Paulus V. initio suae Constitutionis pag.311. 
Ex praemiis autem LegiRlatorum finalem causam atque corum intentionell
 
desumendam ex compo docet Rodericus Tom. 1. q. 11. art. 6. reg. 1. 2 clo QuasI 
cOl1ventionalia, nimirum ut semper praesto Summis Pontificibus, qnos in rebus 
arduis snscipiendis fructuosos operarios asci
samus, ait Grcgorius XIII. in B.ul
a 
Ascendente page 2
6. 3 0 Cum utili tate universa1is Ecclesiae et Reipubhcae 
Christianae connexa, ut idem significat istis verbis pag-. 226. Ipsius instit
ta 
tanquam func1amenta eius praesidii, quod Catholicae Religioni impendunt I
n- 
mota at<lue inconcussa, aliorum etiam Pontificum exemplo debemus Apostohca 
autboritate tueri et pag. 238. Nos universalis Ecclesiae utilitati etc. 



277 


Responsio ad Quaestionenl. 
1. Conc1usio. Privilegia Societatis semel rite obtenta, et per Clement. VIII. 
Decretum, vel alias constitutioncs revocata, per Constitutiones Gregorii XIV. 
et Pauli V pristino valori sunt restituta. Ratio patct ex praemissis nurn. 4. 
Quia ab iis Pontifidbus fuerunt motu proprio et certa sdentia deque Aposto- 
1icae potestatis plenitudine confirmata, immo et innovata. Confirmatur. Quia 
Lal1rentius POl'tel in dub. regul. vide Privilegium num. 30 et 36. po
t Hodcri- 
cum tom. 1. q. 8. c. 1. pro quiete et consolatione ex similibus confirmationi- 
bus usque ad Clementem VIII., Paulum V. et Sixtum V. ordini concessi
, 
omnia l\Iinorum Privilegia valida esse probat, ergo saltem per communicati- 
onem etiam toties revaluerunt 
ocietatis Privilegia. Unde manifestum est, 
tametsi privilegia, quae rivar vocis oraculo concessit Clemens VIII. pro :\Iagi. 
stris Novitiorum, et POlltifices alii de aliis ff'bus per Urbanum VIII. forellt 
revocata, hac tamen ratione revaluisse, si tamen aliquan,10 fuerunt bullata. 
II. et praecipua Conclusio. Privilegia vivae vods oraculis tam per 
se quam per communicationem Societati nostrae a1iquando concessa, per Bul- 
lam Urbani VIII. non sunt revocata, nec cxtincta. Probatur 1 a Quia revo- 
catio Privilegiorum est odiosa, ergo stricte i..t.!rpretanda, ita nt loquatur 
tantum de iis privilegiis, quae sola voce sunt concessa, et nee ante, nee postea 
in specie, aut saltem in gel1ere bullata atque authentice descripta: Talia 
vero nulla habet Societas, ut constat ex praemissis D. 2. 2 0 Societas non est 
quoad haul' revocation em deterioris conditionis, quam aliae Religiones, sed ut 
ex dictis n. 2. et experientia Benedictinorum, Cisterciensinm et aliorum Reli- 
gio
orum saltern in nostra Provincia constat, nulla existiniat suorum Privile- 
giorum quidquam revocatum aut deperditum. 3 0 In dubio an sint revocata, in 
favorem Societatis pronuntiandum est, nOll esse reyocata iuxta praemi8sa n 5. 
et ex eorum 4. Societatis Privilegia non possunt revocari, nisi ob urgentissimam 
causam, quae argumcnto c. 5. Etsi Dominici. Extravag. Comm. De privilegiis et 
remiss. 
 in favorem fidei, deberet exprimi, qual em expressionem (equidem qui 
bul1am non inspexi) non puto aùiectam, neque etiam tan tam derogationem, 
quantam exigit Greg'. XIV. et Paulus V.; igitur non sunt revocata. Confir- 
matur: Quia mens Urbani et intentio revocantis privilegia vi vae vocis fere 
similis esse videtur ei, quam habuit Sixtu
 IV. in Extravag. cit. Etsi Domi- 
nici, nimirum, quia magnae fraudes ac doli circa privilegia pura voce conces- 
sa nee authentice descripta ab iniquis hominibus in detrimentum Ecclesiae 
contingere possunt, ac forte consuevcrunt, ut notadt Rode]'icus q. 1. art. 5., 
et cum Urbanus et eius Ântecessor graves ob causas multa antiqua privilegia. 
sola voce concessa non minus, quam scripta censuerillt rcyocanda, et multa 
scripta iam de facto per consuetas clausulas derogantes abroga verint nec tamen 
viyae vocis aliter revocare I)Ossint, quam per tales Bullas, quales Greg. XV. et 
Urbanus ediderunt, ideo ea revocarunt, et extinxerunt, donec scripta impetren- 
tur. Sic fecit Sixtlls IV. in cit. Extravag. 
Qua e ri t u r 2 0 . Si non obstantibus duabus conclusionibus, sine responsione 
data nostrae Societatis Privilegia vivae vods oraculis, vel per constitntiones 
scriptas essent revocata et extincta, possint d Societate citra novam Pontificis 
concessionem rcvalidari ac restitui. Salvo meliori imlicio revalidari posse iuxta 
modum a Gregorio XIV. et Paulo V. praescriptum in eorum constitutionibus. 
Gregorii quic1em pag. 292., Pauli autem pag. 322. Quorum verba sunt clara, 
et quia certa cum deIiberatione ac de plenitudine Potesta tis Apostolicae ex- 
pressa, non videntur in dubium revocanc1a vel certe si voccntur iuxta praemissa 
sup. num. 5. in favorem Societatis interpretanc1a. 



278 


17. 
Judicia quorundalll Theologol'Ulll super nupcl'a Ur- 
bani Vl1I. Bulla, qua Privilegia vivae vocis ol'aculo 
concessa revocantur. 
Ein an<.1ercFo: Gutaehten yon Theologen ü1Jer ùen nãmliehell Gegenstand. 
Cum vulgata annis snperioribus Urbani VIII. Bulla, qua 
Privi]egia vivae yocis oraculo concessa revocata sunt, varios in 
Societate etiam nostra multorunl in animis motus excitasset, nt 
a qua quotidianis Societatis per Gernlaniam fUl1ctionibus acre 
nimis frenum iniici videbatur, diversorunl ea super re iudicia 
TheologorulTI Superiores exqnisiverunt; quorUlTI proil1 aliqui 
Privilegiis singulis, quae vivae vocis esse videbantur, diligel1ter 
excussis operose adnlodum ex diversis turn Pontificun1 bullis tun1 
authel1ticis Privilegiis nostris ostenderunt vix aliqua eaque exigui 
mOll1ellti Vivae vocis Privilegia Societatis superesse, quae non 
eidem scripto etiam COl1cessa litterisque Apostolicis sint commu- 
llita. Unde Confessarios Societatis iuxta hanc etiam pbiloso- 
phandi rationen1 quoad potestatenl absolvendi a peccatis, eodem 
quo ante, tenore, cum poenitentibus procedere posse censuere. 
Alii antem iique non nostrae solins sed aliarum etiam pro- 
vinciarlun rrheologi, Superioribus cordatiores breviore quaul illi 
via nsi, diversis rationibus nihil omnino per supradictalll 
Urbani VIII. bullan) pri vilegiis Societatis decessisse pro barun t, 
<luorum probationes eiusmodi sunt, ut prudenti cuivis, quod in- 
tendunt, persuadere possint. De quibus tamen, ut quilibet ipse 
statuat, eas cOD1pendio asserelllUS initiu111 a posterioribus The- 
ologis facturi, qui nihil plane privilegiorulll Societatis perii::-5se, 
hUllC fere in modunl ostendullt: 
1. Per bullam, de qua lis est, solius vivae vocis privilegia rüyoCantnr: 
Societas autem nulla amplius vivae vocis habet privilegia, ergo per praedie- 
tam Bullam nulla a Societate privilegia revocantur. 
Iaior indubitata est, 
ex communi omnium, quos quidem audita licuit de bullae sensu. :l\Iinor pro- 
batur: omnia priviIegia viva voce Societati concessa transierunt in prh"iIegia 
scripta, seu bullata, ergo nulla amplius solius vivae vocis habet Societas. Con- 
scquentia evidens est, ante cedens duplid ex capite probatur. 
1 
 ex Bulla Pauli V. an no 1606 4. Sept. data, in qua sub medium ferc 
inter alia ad propositum nostrum haec maxime leguntur: "J\iotu proprio ac 
eerta scientia et vera deliberatione nostra, deque Apostolicae potestatis plcni- 
tudine IaudabiIes dictae Societatis Institutiones, ConstitutioneF: etc., nee non 
l)rivilegia, facuItates, exemtiones, immunitates, gratias, et indulta a praedidis 
et aliis praeeessoribus nostris eidem Societati et illius I)fO tempore existenti 
Praeposito Generali et reIigiosis principaliter, vel per communÏ<:ationell1 eon- 
cessa, qualiacunque ilIa sint etc., ApostoIira auctoritate praesentium tenore 
])erpetuo approbamus et confirmamus, ac illis perl)etuae et inviolabiIis firmi- 
tatis robur adiicimus, eaque omnia et singula innovamus t et de novo COl1('e- 



279 


dimus". Haec loco citato Pontifex. Juxta quae cum ex una parte C. oHm 
tibi de verb. signif. et L 3. if. de const. principium beneficia Principiis 
quam plenissimae et largissimae sint interpretationi
, ex alia vero parte Pon- 
tirex in citata Bulla verbis usus sit et gencralissimis, ut sunt privilegia, 
facuItates, exemptiones, immunitates, gratias, et indulta omnia et singula 
qualiacunque il1a sint, quae sine vi restrictionem nullam admittunt: et efficacis- 
simis, ut sunt, motu proprio, ex certa scientia deque Apostolicae potestatis 
plenitudine, confirmamus, innovamus, ac de no-ro concedimus, t!quibus iuxta 
probatam D.D. sententiam, ut post alios, apud Suarez lib. 8. de legibus c. 8. 
n. 12. et c. 20. no. 8. videre est, priYilegia non solum q uali qua1i modo, sed ita 
stabiliuntur, ut de novo etiam per Confirm
tionem eiusmodi Bullam concessa 
credantur, quisque nullo labore intelligit, omnia et singula vivae vocis privilegia 
ad id usque temporis Societati concessa, solius vivae vocis esse desiisse, ut 
quae ex recitata Pauli Y. Bulla scripturam ctiam, seu bullarum naturam indu- 
erint. Atque haec la antecedentis probatio est. Verum quia ex il1a solum 
yivae voris privilegia, quae ante annum 1676 Socictati obvenerunt, in bullata 
transisse probat, De quid scrupu1i de illis, si quae postea primum simiIi ratione 
Societati concessa sunt, re1inquatur, generalius adhuc, nee minus, ut videtur, 
efficaciter probatur secundo antecedens supradictum ex compendio Priyilegiorum 
nostrorum. V. Communicatio gratiarum 
 6, qui sic habet. "Communicatio 
priyiIegiorum, quam Societas habet cum a1iis mendicantibus, ad ea eHam ex- 
tenditur, quae vivae vocis oraculo sunt impetrata, aut eis in genere donata, 
et quidquid alicui eorum hoc modo, aut quovis alio hactenus concessum cst, 
aut conce
etur in posterum, id omne motu proprio et ex certa scientia nostris 
etiam concessum censenrlum est. Quod quid em principaliter Augustianis per 
bullam concessit Julius II. ut habetur in supplemento l\Iinorum fol. 95 conces- 
sione 309 et refertur etiam ab Hieronymo a 
orbo in Compendio Privilegiorum 
religiosorum n.25., unde huiusmodi ad propo
itum formaIi argumentum })øtest. 
Societati per communicationem privilegiurum cum Åugustianis omnia privilegia 
vivae vocis censentur etiam motu proprio, et ex certa scientia concessa, 
privilegia aut<'ill motu proprio et ex certa scientia habentur bullata commu- 
niter et litteris Aposto1icis firmata, ergo per communicationem praedictam 
omnia Societatis pl'ivilegia vivae vocis habenda Bunt etiam bullata." lUaior 
constat ex compendio privilegiorum 
 supra citato. :Minor probatur tum ex 
communi doctorum sensu et modo loquendi, quo ut passim apud ill os viJere 
e
t, per privilegia motu proprio et ex cerla sl'ientia conccssa non ni
j forma 
et authentica adeoque bullata intelliguntur, tum in de , quod f'i praedicta 
ratione loquendi privilegia bullata non intelligerentur, superius priviIe- 
gium a Julio II. Augustianis concessum, quoad posteriorem sui partern 
nugatorium planeque nullum foret, quod utique did non debet. Tum denique 
ex eo, quod cum una ex parte iuxta Suarez lib. 8. de legibus c. 20. n.8. illa, 
quae ex certa scientia conceduntur, semper simul ctiam ex plenitudine potesta- 
tis hoc (ut vel verba indicant) tam plcno, quam fieri pot est auctoritatis firmi- 
tatisque rigol'e conceduntur: ex parte vero altera supradictae auctoritatis et 
firmitatis robur solae concessiones bullatae habere credantur per priviIegia 
motu proprio et ex certa scientia concessa, non nisi Lullata intelligi possint, 
et ita vera est etiam Minor atque adeo totus superior discursus. 
Probatur nunc primarium intentum 2 0 per revocatoria1l1 Urbani VIlT. Bul- 
lam (qr:antum ex verbis formulisque ibi usurpatis colligitur) revocantur sola 
privilegia personalia, hoc est, quae privatis tantum personis immediate a serle 
Apostolica concessa sunt, non autem corporalia, sive ea, quae capiti, adeoque 
totius Societatis corpori immediate collata sunt, sive vivae vocis ea sint, sive 
bullata, atqui Societatis privilegia, de quibus difticultas est, non sunt persona- 
lia, sed corp oralia , quo per supra dictam Uròani VIII. bullam nulla corum, 
de quibus lis est, Societati privilegia 
dimuntur. J\Iaior est eorum ThfologoruD1, 



280 


qui Sedi A}ìostolicae viciniores bullam ipsi et legerunt et expenderunt, quibus 
proin cordatus quisque fidem merjto habere potest. :l\Iinor citra controversiam 
vera cst, turn ex Compendiü privilegiorum nostrorum, tum ex ipsismet Ponti- 
ficum bullis. Probatur 3 0 Omnia Societatis privilegia per buBarn Anno 1606 
L1. Sept. datam a Paulo V. ita approbata, confirmata et de novo concessa 
fuerunt, ut l)er successorum reyocationes qualescunque tandem comprehensa 
non debeant cCllseri, ut e:xpresse habet citata buna post medium praesertim si 
de iis speciaHs, specifica et cxpre
sa ac de yerbo ad verbum mentio non fiat, 
qualis in revocatione ilIa Bulla Urbani VIII., prorsus ymHa fit, quo praeter 
priora ex hoc ctiam capite per eam privilegia Societatis minime videntur 
adempta. Atque ha